Przemków przez wieki. Wybrane karty z dziejów 1280–1945.
Narracyjna kronika dziejów miasta i majątku ziemskiego
od początków do roku 1945
Opracowanie na podstawie archiwum cyfrowego Eugeniusza Cipury
Źródła: kroniki, dokumenty archiwalne, prasa z lat 1813–1945,
opisy historyczne i geograficzne, korespondencja prywatna
Projekt Sekrety Przemkowa
© Eugeniusz Cipura, 2026
Wstęp
Przemków — małe miasto na Dolnym Śląsku, leżące w powiecie szprotawskim — przez wieki pozostawało miejscem przenikania się kultur, dynastii i epok. Jego historia jest nie tylko historią śląskiego miasteczka, lecz zarazem historią wielkich rodów szlacheckich i książęcych, które tu mieszkały, budowały i umierały; historią wojen toczących się po okolicznych drogach; historią robotników huty, braci browarnych i uczniów wiejskich szkół.
Niniejsze opracowanie powstało na podstawie cyfrowego archiwum zebranego przez Eugeniusza Cipurę, mieszkańca Przemkowa i pasjonata lokalnej historii. Archiwum obejmuje setki dokumentów: kroniki miast, akty notarialne, korespondencję prywatną, wycinki z gazet europejskich z lat 1813–1945, opisy topograficzne i genealogiczne, fotografie i raporty urzędowe. Zebrane materiały dotyczą blisko siedmiu wieków dziejów Przemkowa.
Niniejsza narracja nie jest suchym wykazem faktów. Jej celem jest opowiedzenie historii Przemkowa — z jej wzlotami i upadkami, ciszą spokojnych lat i dramatem wojennych miesięcy — tak jak wyłania się ona z setek zachowanych świadectw. Opracowanie obejmuje lata od założenia miasta w 1280 roku do roku 1945, kiedy wraz z końcem II wojny światowej zakończyła się pewna epoka tego miejsca. Dokument zawiera również aneks z chronologicznym zestawieniem wybranych wydarzeń.
I. Prehistoria i wczesnośredniowieczne prapoczątki
Nim Przemków zyskał swoją nazwę i swoje prawa miejskie, ziemia, na której miał powstać, była od dawna zamieszkana i ufortyfikowana. Świadczy o tym jeden z najbardziej fascynujących, a dziś nieco zapomnianych zabytków archeologicznych regionu — tak zwane Wały Śląskie. Ten potężny system wałów obronnych, ciągnący się na długości blisko stu kilometrów, należy do najstarszych śladów ludzkiego osadnictwa na tym obszarze. Badacze nazywają je niekiedy Wałami Chrobrego, inne tradycje wiążą je z ochroną szlaków handlowych wczesnego średniowiecza. Na ziemiach późniejszego Przemkowa i jego okolic wały te tworzyły wschodni kraniec systemu obronnego Dolnego Śląska.
Obszar Przemkowa wpisuje się w krajobraz tzw. Błot Szprotawskich — podmokłej niziny o rozmiarach siedmiu na dwadzieścia kilometrów, rozciągającej się na wschód od Szprotawy. Ta naturalna przeszkoda przez wieki chroniła przed najazdami i utrudniała komunikację, lecz jednocześnie sprawiała, że teren był trudny do zagospodarowania. Rzeka Szprotawa bierze swe źródła w dawnym księstwie legnickim, przy wiosce Ogrodzisko, a koło Przemkowa rozlewała się w jezioro, by pod Szprotawą uchodzić do rzeki Bóbr. Ten układ hydrograficzny przez stulecia definiował charakter osadnictwa w tej okolicy.
Okoliczne wioski — Szklarki, Piotrowice, Łężce, Wysoka, Wilkocin, Karpie, Biernatów, Studzianka, Pogorzele — są niemal równie stare jak samo miasto. Szczególne miejsce wśród nich zajmują Szklarki, o których tradycja głosi, że stanowią jedną z najstarszych miejscowości w tym rejonie. Ich nazwa nawiązuje do dawnego garncarstwa i szklarstwa, wskazując na wczesnośredniowieczne rzemiosło, które było tu uprawiane.
[Źródło: Wały Śląskie — Gazeta „Poznaj swój kraj" 3/99; Topografia Przemkowa — Topographie des kaiserl. Königl. Antheils von Schlesien, 1804]
II. Założenie miasta (1280–1289)
Rok 1280 jest datą przełomową. Dnia 8 lipca 1280 roku — tak zachowała to tradycja, choć dokładna data jest przedmiotem dyskusji historyków — książę Przemysław, pan na Ścinawie i Żaganiu, Szprotawie i Przewozie, wnuk Henryka Pobożnego, postanowił założyć nowe miasto. Nadano mu jego imię: Primislavia. Z biegiem czasu nazwa ta ewoluowała — w kolejnych dokumentach pojawia się jako Prymckenow, Prymkenow, Primcken, Premlikaw, aż do ostatecznej formy niemieckiej Primkenau i polskiej Przemków.
Książę Przemysław, znany także jako Przemko, był synem Konrada księcia głogowskiego z żony Salomei, księżniczki wielkopolskiej. Lokacja miasta wpisywała się w szerszy ruch kolonizacyjny Śląska XIII wieku, kiedy to kolejni Piastowie zakładali nowe ośrodki miejskie, nadawali im prawa, zapraszali osadników z głębi Niemiec i Czech. Przemków otrzymał prawa miejskie na wzór magdeburski, co oznaczało samorząd, targi, sądownictwo. Herb miasta — w błękitnym polu srebrny zamek z szeroką środkową wieżą zwieńczoną blankami, pomiędzy dwiema okrągłymi wieżami bocznymi o spiczastych dachach, a w bramie złota tarcza z kroczącym czerwonym jeleniem na zielonej murawie — wyrażał aspiracje nowego grodu.
Pierwotna nazwa Primislavia szybko ustąpiła miejsca formom potocznym. Dokumenty z drugiej połowy XIII i XIV wieku wymieniają miasto pod różnymi postaciami ortograficznymi: Prymckenow (1319), Primckenaw, Premlikaw. Po łacinie miasto zapisywano jako Primislavia lub Primicavia. Wszystkie te formy wywodzą się od imienia założyciela. Miasto założone zostało nad rzeką Szprotawą, w miejscu gdzie bagienno-leśny krajobraz dawał schronienie, a jednocześnie stwarzał możliwości gospodarcze: rybołówstwo, leśnictwo, handel drewnem.
[Źródło: Kronika miasta Przemkowa (lata 1280–1874) — Theodor Schulz, Chronik der Stadt Primkenau; Herb Przemkowa — Wappenbuch der schlesischen Städte, 1870]
III. Przemków w średniowieczu (1280–1526)
Kościół parafialny i życie religijne
Sercem każdego średniowiecznego miasta był kościół. W Przemkowie kościół parafialny wzmiankowany jest po raz pierwszy 14 stycznia 1376 roku pod nazwą ecclesia de Prymkenow, jako należący do okręgu polkowickiego (sedes Pulkoviczensis). Wezwanie kościoła — Trójca Przenajświętsza — a następnie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — wskazuje na intensywne życie religijne małej gminy, która mimo swych skromnych rozmiarów potrafiła wybudować i utrzymać okazałą świątynię na rynku miejskim.
Do dziś przy wewnętrznej ścianie muru otaczającego kościół można zobaczyć gotycki krzyż pokutny o wymiarach ok. 95 × 60 × 28 cm, znaleziony podczas wyburzania wschodniego muru cmentarza przykościelnego. Tego rodzaju kamienne krzyże pokutne stawiano w miejscach zbrodni lub jako zadośćuczynienie za popełnione grzechy — są niemym świadkiem dramatów, które rozgrywały się w murach średniowiecznego Przemkowa. Patronat nad kościołem sprawował przez stulecia właściciel dóbr przemkowskich.
[Źródło: Kościół parafialny — Paul Skobel, Beschreibung der Katholischen Pfarrkirche zu Primkenau; Wizytacja 1670 — Visitationsberichte der Diözese Breslau: Archidiakonat Glogau, 1907]
Przywileje i dokumenty (1387)
Rok 1387 przyniósł dwa ważne akty prawne. Pierwszy to dokument księcia Henryka VIII, potwierdzający prawa i przywileje miasta. Drugi to nadanie przywileju browaru miejskiego: prawo do warzenia piwa otrzymały 63 domy mieszczańskie — każdy miał jeden udział we wspólnym prawie wyszynku. W roku 1513, w dniu Zielonych Świątek, bracia miejscy po raz pierwszy warzyli piwo z zachowaniem wszystkich praw i zwyczajów. Komuna piwna przetrwała aż do roku 1924 — sześćset trzydzieści siedem lat historycznej ciągłości.
[Źródło: Dokument 1387 — Książka Die Geschichte Primkenau Rektora Ewalda; Komuna piwna — Primkenauer Memoiren, http://www.primkenau.de/]
Rodzina Rechenberg
Podczas wojny trzydziestoletniej (1618–1648) ewangelicka rodzina Rechenberg utraciła w kontrowersyjny sposób majątek ziemski Przemkowa. Spór o sumę kupna ciągnął się przez lata 1629–1745. Fundatorem gotyckiego kielicha w przemkowskim katolickim kościele parafialnym była niegdyś Anna Rechenberg — pamiątka po rodzie, który mimo wyznaniowych różnic pozostawił ślad w lokalnej pobożności.
[Źródło: Historia nabycia Przemkowa — opracowanie z archiwum Cipury; Kielich — Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift Tom VII, Wrocław 1916]
IV. Pod rządami Proskauów — bractwo strzeleckie i huta (1629–1707)
Po wojnie trzydziestoletniej Przemków przeszedł w ręce hrabiów Proskau (Pruszkowski). Ród ten wniósł trwały wkład w instytucjonalny kształt miasta. W roku 1670, kiedy wizytator diecezji wrocławskiej odwiedzał kościół parafialny, notuje proboszcza Eliasza Borna, wprowadzonego przez barona Proskowskiego — właściciela dóbr.
Rok 1702 przyniósł jeden z najtrwalszych śladów Proskauów: cesarski hrabia Jerzy Krzysztof III von Proskau (1679–1733) założył bractwo strzeleckie „w celu podtrzymywania wiernego obywatelstwa i miłości do ojczyzny". Bractwo strzeleckie stało się jednym z najbardziej szanowanych stowarzyszeń w mieście i przetrwało przez kolejne stulecia. W 1707 roku hrabia Georg Christoph Proskau sprzedał młyn wodny Georgenmühle — na jego miejscu powstała huta żelaza, późniejsza Henriettenhütte.
[Źródło: Bractwo strzeleckie — Primkenauer Memoiren, Ewald str. 63; Huta — Historia Hut Przemkowskich, dokument przekazany przez Gabrielę Eisermann z Offenbach am Main]
V. Rederowie, hrabia Reuß i Bibranowie — zmiana właścicieli (1736–1853)
Po śmierci Jerzego Krzysztofa III von Proskau w 1733 roku majątek przemkowski pogrążył się w długach. Jego wdowa, hrabina Josepha von Berg (zamężna w drugim małżeństwie z Paulem Carlem Palffy von Erdödi), sprzedała zadłużoną masę majątkową. W dniu 23 sierpnia 1736 roku Henryk Bogumił hrabia von Reder podpisał umowę kupna; cesarski konsens nastąpił 29 października 1736 roku, zaś potwierdzenie ze strony Urzędu Zwierzchniego — 24 stycznia 1737 roku. Za sumę 375 000 florenów hrabia von Reder objął dobra przemkowskie jako dziedziczne i własne. Był on zarazem właścicielem Małomic, Chocianowa, Witoszyna, Kunic i Kraszowa. Po jego śmierci majątek objął syn Karl Albrecht hrabia von Reder — królewski pruski minister stanu i sprawiedliwości, kawaler Orderu Czarnego Orła oraz naczelny prezydent rejencji głogowskiej.
Około 1752–1753 roku dobra przemkowskie nabył Henryk IX hrabia Reuß (Reuß), królewski pruski wielki marszałek nadworny i książę na Plauen. W 1756 roku potwierdził on przywileje bractwa strzeleckiego, wprowadzając zarazem zmiany: zezwolił strzelcom na używanie luf francuskich i strzelanie z broni opartej, zaś do dokumentu dodał zastrzeżenie, by piwa strzeleckiego nie marnowano „w nieodpowiedzialny sposób". Hrabia Reuß był również gorliwym patronem kościoła ewangelickiego w Przemkowie. Gdy kościół wymagał gruntownej przebudowy — drewniana konstrukcja musiała ustąpić miejsca murowanej — wykazał się szczególną hojnością: pozwolił za darmo wypalać wszystkie cegły potrzebne do budowy i podarował całe niezbędne żelazo. Przebudowa zaznaczyła się datą 1774 umieszczoną nad południowymi, środkowymi drzwiami kościoła, zaś herb hrabiego Reuß widnieje do dziś nad drzwiami północnymi. Kościół ewangelicki w tym kształcie zachował się po dzień dzisiejszy, wzbogacony jedynie o wieżę dobudowaną w 1871 roku. Na terenie zamkowym, za czasów hrabiego Reuß, istniała winnica, w której uprawiano winorośl i owoce, a także prowadzono znaczącą hodowlę pszczół. Henryk IX hrabia Reuß zmarł w 1780 roku, a majątek przemkowski przeszedł w 1781 roku na Karola Ferdynanda Zygmunta barona von Seherr-Thoß, który sprzedał go w 1791 roku za 275 000 talarów baronowi Dawidowi Henrykowi von Bibran.
Pod rządami Bibranów na przełomie XVIII i XIX stulecia majątek powoli rósł, a huta i młyny zapewniały dochody. Topografia z tego okresu opisuje Przemków jako miasto leżące 2 mile od Szprotawy, 3 mile od Głogowa, 4 mile od Bolesławca i 4 mile od Lubina. Rok 1804 przyniósł katastrofę — nocny pożar strawił 89 domów, kościół i szkołę. Odbudowę wsparł finansowo król pruski. Opis z 1806 roku stwierdza: „Przemków, która to miejscowość spaliła się przed dwoma laty, w większej części znów została odbudowana dzięki pomocy króla i właściciela ziemskiego barona von Bibra." Miasto liczyło wówczas 135 domów i 990 mieszkańców, będąc centrum rozległego majątku ziemskiego z kilkunastoma wioskami.
[Źródło: Reder — Historia nabycia Przemkowa, opracowanie z archiwum Cipury; Reuß — Primkenauer Memoiren (Kronika Przemkowska), Ewald; Bractwo strzeleckie — Primkenauer Memoiren, Ewald str. 63; Przebudowa kościoła — Primkenauer Memoiren; Pożar 1804/1806 — Schlesien wie es ist, tom 3, Berlin 1806; Topografia — Topographie des kaiserl. Königl. Antheils von Schlesien, 1804]
VI. Wielki zakup — Augustenburgowie przejmują Przemków (1853)
Rok 1853 był przełomowym w dziejach Przemkowa. Wiadomość rozeszła się lotem błyskawicy po całej prasie europejskiej: wielki majątek ziemski Przemkowa na Śląsku został sprzedany dla księcia Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga za 900 000 talarów. „W prowincji wzbudza to ogromną radość, że książę chce tam osiąść" — donosiła Leipziger Zeitung 20 września 1853 roku.
Nabywcą był książę Krystian Karol Fryderyk August ze Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga. Przez długie lata jego ród toczył spór z Danią o dziedzictwo Szlezwika i Holsztynu. Po fiasku tych prób Krystian August szukał stabilnego oparcia — znalazł go na Dolnym Śląsku. Posiadłość miała 75 000 mórg, z których 34 000 mórg to lasy. Odtąd Przemków stał się centrum życia rodu Augustenburgów — jednego z najbardziej znanych w ówczesnej Europie domów książęcych.
[Źródło: Zakup Przemkowa — Leipziger Zeitung nr 223, 20.09.1853; Illustrierte Zeitung nr 534, 24.09.1853; Biogram — Allgemeine deutsche Biographie, tom 4, str. 205-211]
VII. Epoka Augustenburgów — narodziny i śmierć, miłość i polityka (1853–1880)
Narodziny i śmierć, narodziny i sława (1857–1858)
Dnia 3 sierpnia 1857 roku, wieczorem o godzinie 19:30, na zamku w Przemkowie księżna Adelajda powiła syna — Fryderyka Wilhelma Wiktora Karola Ernesta Krystiana Augusta. Narodziny pierwszego wnuka starego księcia Augustenburga wywołały radość w całych Niemczech i Szlezwiku-Holsztynie. Chłopiec przeżył jednak tylko 15 miesięcy — zmarł 29 października 1858 roku w Dłużku. Jeszcze przed jego śmiercią, 22 października 1858 roku, w zamku Dłużek koło Lubska przyszła na świat Augusta Wiktoria — najstarsza córka dziedzicznego księcia Fryderyka, która zostanie kiedyś pierwszą damą cesarskich Niemiec. Wiele wspomnień opisuje jej młodość spędzoną w równej mierze w Dłużku i Przemkowie.
[Źródło: Narodziny 1857 — Das Jahr 1857, Nachtrag...; Akt zgonu 1858 — Das Jahr 1858, Zweiter Nachtrag...; Gazeta Neue Preusische Zeitung nr 181 z 6.08.1857]
Miłość w Przemkowie — polowanie i narzeczeństwo (1879)
Wiosną 1879 roku książę Wilhelm pruski przyjął zaproszenie do zamku w Przemkowie na polowanie na głuszce. Na tym polowaniu poznał Augustę Wiktorię i zakochał się. Dnia 2 czerwca 1880 roku nastąpiły zaręczyny. Prasa europejska pisała z entuzjazmem o „księżniczce z Przemkowa", która miała zostać pierwszą damą Cesarstwa Niemieckiego.
Śmierć księcia Fryderyka (1880)
Dnia 14 stycznia 1880 roku w Wiesbaden, dokąd udał się za radą lekarzy, zmarł nagle na zawał serca Fryderyk Krystian August, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga. Miał 51 lat. Zwłoki przewieziono koleją do Przemkowa i złożono w grobowcu. Jego śmierć zamknęła rozdział polityczny — to właśnie on był holsztyńskim pretendentem do tronu, którego Bismarck mu odmówił.
[Źródło: Śmierć i pogrzeb — Kurjer Warszawski nr 13 z 19.01.1880; Salzburger Volksblatt nr 7 z 17.01.1880]
VIII. Przemków za rządów Ernesta Günthera (1880–1921)
Nowy zamek
Ernest Günther, urodzony 11 sierpnia 1863 roku w Dłużku, brat cesarzowej Augusty Wiktorii, zlecił budowę nowego zamku. W maju 1890 roku prasa berlińska pisała: „Budowa zamku w Przemkowie — już od dawna nierozwiązana kwestia zostaje teraz finalnie rozstrzygnięta." Majątek ziemski Przemkowa obejmował 13 000 hektarów lasu i był jedną z największych prywatnych posiadłości Śląska.
Cesarzowa Augusta Wiktoria i jej więź z Przemkowem
W sierpniu 1884 roku na zamku w Przemkowie zgromadzili się wielcy tego świata dla uczczenia pełnoletności Ernesta Günthera. Przybyli cesarz Wilhelm II z małżonką i inni dostojnicy. W 1889 roku artykuł o cesarzowej pisał: „Z księżnej Wiktorii stała się Cesarzową Niemiec, a blask korony rozświetla wizerunek czarującej kobiety, która spędziła młodość w skromnych warunkach." Rok w rok cesarz Wilhelm II składał wieniec na grobie teścia w przemkowskim grobowcu.
Jubileusz kościoła ewangelickiego (1891)
Pastor August Jentsch napisał okolicznościową historię Przemkowa dla uczczenia 150-lecia kościoła ewangelickiego. Uroczystość odbyła się 7 czerwca 1891 roku. W tym samym roku, od 1 czerwca 1891, Przemków uzyskał wreszcie połączenie kolejowe — otwarto linię Niegosławice–Rokitki, kończąc epokę, gdy miasto leżało z dala od wszystkich szlaków kolejowych.
Śmierć księżnej Adelajdy (1900)
Dnia 25 stycznia 1900 roku w Dreźnie, w wieku 65 lat, zmarła owdowiała księżna Adelajda — żona Fryderyka Augustenburga, matka cesarzowej. Na początku XX wieku Przemków liczył 2853 mieszkańców, miał zamek, park, hutę Henriettenhütte, szkoły, szpital, własny urząd pocztowy i magistrat.
Życie codzienne (1910–1913)
Rok 1910 przyniósł barwne epizody. W styczniu pociąg towarowy odciął głowę portierowi huty na stacji. Artysta malarz Mikołaj Bachmann przyjechał sportretować Ernesta Günthera. W 1912 roku wachmistrz Hermenn Penschke — urodzony 11 czerwca 1827 roku, na stanowisku od 1861 roku — był najstarszym wachmistrzem w całej Rzeszy Niemieckiej.
[Źródło: Nowy zamek — Berliner Tageblatt z 17.05.1890; Jubileusz — August Jentsch, 1891; Dane statystyczne — gemeindeverzeichnis.de, 1910]
IX. Wielka Wojna i koniec monarchii (1914–1918)
W sierpniu 1915 roku Ernest Günther, przebywający przy naczelnym dowództwie armii księcia Bawarii Leopolda, otrzymał Wielki Krzyż bawarskiego orderu zasługi z mieczami — i był wśród pierwszych oddziałów, które zdobyły Warszawę. Rok 1918: Ernest Günther zamierzał założyć fundację wojenną w wysokości 100 000 marek dla rannych żołnierzy na swoich dobrach przemkowskich. W listopadzie 1918 roku oddziały wracające z frontu przechodziły przez Przemków — monarchia dobiegała końca.
[Źródło: Wielki Krzyż — Primkenauer Wochenblatt, sierpień 1915; Fundacja wojenna — prasa z 1918]
X. Republika Weimarska — kłopoty i codzienność (1918–1933)
Śmierć Ernesta Günthera (1921)
Dnia 22 lutego 1921 roku telegraf rozniósł z Przemkowa wiadomość: Ernest Günther, książę Szlezwika-Holsztynu, brat byłej cesarzowej, zmarł na udar serca. Nie miał biologicznych następców. Ernest Günther i Dorota adoptowali już wcześniej, w 1920 roku, dwoje dzieci swojego kuzyna Alberta księcia Szlezwika-Holsztynu-Glücksburga z jego pierwszego małżeństwa: księżną Marię Luizę (zwaną „Minnie") oraz księcia Jana Jerzego. Fideikomis — majątek niesprzedażny i niepodzielny — przeszedł jednak na samego Alberta, zaś księżna wdowa Dorota zachowała zamek Przemków i około 8000 mórg ziemi. Oboje adoptowane dzieci, formalnie nosząc tytuł i nazwisko Augustenburgów, zamieszkały wraz z księżną Dorotą w Przemkowie.
Kłopoty finansowe księżnej Doroty
W sierpniu 1930 roku polska prasa donosiła: „W listopadzie odbędzie się w Primkenau przymusowa licytacja własności księżnej Szlezwika-Holsztynu wdowy Doroty, szwagierki b. cesarza Wilhelma II. Księżna ma 467 000 marek długów." Postępowania upadłościowego ostatecznie nie wszczęto. Majątek nie wrócił już jednak do dawnej świetności.
Życie miasta
Mimo trudności ekonomicznych Przemków był żywym prowincjonalnym miastem. W latach 1919–1945 działały cztery kina. W marcu 1930 roku założono grupę szybowniczą, do której zapisało się 38 młodych ludzi. W 1932 roku ostatni z Augustenburgów — książę Albert — spoczął na starym cmentarzu w Przemkowie obok dawnego kościoła ewangelickiego, zgodnie ze swoją wolą.
[Źródło: Śmierć Ernesta Günthera — Berliner Tageblatt Nr 89, 23.02.1921; Kłopoty finansowe — Orędownik Ostrowski Nr 61, 1930]
XI. III Rzesza — miasto pod swastyką (1933–1939)
Rok 1934 przyniósł do zamku przemkowskiego ostatnią wielką uroczystość rodzinną. W lutym zaręczyła się adoptowana córka księżnej wdowy Doroty Marii, księżna Maria Luiza ze Szlezwika-Holsztynu, z Rudolfem Karolem baronem Rzeszy von Stengel — emerytowanym podporucznikiem bawarskim, synem tajnego radcy sprawiedliwości Hermanna barona von Stengel z Monachium. Zaślubiny odbyły się w Przemkowie dnia 19 kwietnia 1934 roku. Był to jeden z ostatnich aktów życia towarzyskiego dawnej dynastii na przemkowskim zamku.
Zamek przechodzi w ręce Służby Pracy dla Rzeszy
Jesień 1933 roku przyniosła wiadomość zapowiadającą koniec epoki książęcej w zamku przemkowskim. W gazecie „Polkwitzer Stadtblatt" z 5 września 1933 roku ogłoszono plany umieszczenia w zamku książęcym dwóch oddziałów Służby Pracy dla Rzeszy (Reichsarbeitsdienst), które łącznie miały pomieścić 500 robotników. Celem programu było całkowite odwodnienie przemkowskich bagien i budowa osiedli na pozyskanych w ten sposób gruntach.
Od roku 1934 zamek stał się siedzibą Grupy Pracy (Arbeitsdienstgruppe) 106 „Bagna rzeki Szprotawy" (Sprottebruch) — centralnym sztabem kierującym robotami melioracyjnymi. Jak pisała prasa w marcu 1937 roku, 2000 robotników rozmieszczonych w jedenastu obozach wyruszało każdego ranka na wyznaczone stanowiska pracy. W salach zamkowych zainstalowano radiostację, przez którą centralnie nadawano rozkazy dla całego rejonu. Jak pisała regionalna prasa: „Arystokracja pracy, Służba Pracy, wprowadziła się do części czcigodnego zamku. Minęły czasy, kiedy ród książęcy i Przemków byli nierozłącznymi pojęciami." Księżna Dorota, która pozostała w Przemkowie, przeniosła się do Pałacu Książęcego (Prinzenpalais) przy rynku.
W czerwcu 1934 roku Przemków uroczyście obchodził swoje 650-lecie istnienia. Na rynku odbył się wielki festyn ze spektakularnym pochodem w strojach śląskich, w którym wzięło udział 600 uczestników. Był to jeden z ostatnich wielkich miejskich świąt przed pełnym objęciem władzy przez aparat nazistowski.
Dnia 28 sierpnia 1935 roku Reichsarbeitsführer Hierl przybył do Przemkowa na kilkudniową wizytację Grupy Pracy 106 „Bagna rzeki Szprotawy". Towarzyszył mu Gauarbeitsführer Roch ze Zgorzelca. Ku jego czci Grupa Robocza 106 zorganizowała wielki pokaz ćwiczeń fizycznych z udziałem 1200 robotników w strojach sportowych. Niedługo potem, 12 listopada 1935 roku, zamek w Przemkowie — siedzibę 106. Brygady Pracy — odwiedził nadprezydent i naczelnik okręgu Wagner, gdzie powitał go Gauarbeitsführer Roch wraz ze swoim sztabem okręgowym.
Dnia 15 sierpnia 1937 roku w obecności Reichsarbeitsführera Hierla, gauleitera i nadprezydenta Wagnera, dowodzącego generała von Kleista oraz 20 000 uczestników uroczyście nadano nowej wsi na Bagnach Szprotawskich nazwę Ostaszów — na cześć Hierla jako realizatora idei zagospodarowania bagien. Był to szczyt propagandowego sukcesu projektu melioracyjnego, którym Przemków stał się centrum w latach trzydziestych.
Po roku 1933 Przemków przeszedł przez nazyfikację. W 1939 roku zlikwidowano odrębne szkoły wyznaniowe, łącząc katolicką z ewangelicką. W 1935 roku odbyło się pierwsze Święto Wrzosowe Miasteczka Przemkowa; drugie miało miejsce w dniach 31 maja – 2 czerwca 1936 roku, piąte zaś w dniach 8–10 lipca 1939 roku — dwa miesiące przed wybuchem II Wojny Światowej. Bagna rzeki Szprotawy zostały w 1939 roku częściowo zamknięte dla ruchu i ogłoszone rezerwatem przyrody.
Według księgi adresowej z 1936 roku Przemków liczył 4688 mieszkańców i leżał przy szosie Żagań–Głogów, 30 km od Głogowa. Zarząd majątku ziemskiego nosił już nową, pozbawioną książęcego tytułu nazwę: „Szef Zarządu Majątku Ziemskiego Przemków (dawniej Zarząd Książęcy Szlezwika-Holsztynu)".
[Źródło: Święto Wrzosowe — Pismo jubileuszowe z 1936 i 1939; Ksiązka adresowa 1936 — Einwohnerbuch für Stadt und Kreis Glogau; RAD w zamku — Polkwitzer Stadtblatt 5.09.1933, 12.11.1935; Hierl — Namslauer Stadtblatt 28.08.1935; Ostaszów — Anzeiger für Zobten 6.08.1937; Prasa regionalna — Polkwitzer Stadtblatt, Primkenauer Wochenblatt 1934–1937]
XII. Druga Wojna Światowa i koniec epoki (1939–1945)
W 1940 roku piorun uderzył w kaplicę na cmentarzu ewangelickim, wyrządzając poważne szkody. W 1941 roku księżna Dorota Maria wciąż przebywała w Przemkowie — w wiedeńskiej gazecie ukazało się jej ogłoszenie o poszukiwaniu kucharki i pokojówki. Urząd Pocztowy Przemkowa wyróżniony został dyplomem za wybitne osiągnięcia wśród 62 dolnośląskich przedsiębiorstw.
Według danych z 1943 roku Przemków liczył 4860 mieszkańców — najwyższa liczba w dziejach miasta. Wiosną 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód. 500. Batalion Wojsk Korpusu Pancerno-Inżynieryjnego „Wielkie Niemcy" operował w rejonie Przemkowa w lutym 1945 roku. Według relacji żołnierza z Dywizji Hermann Göring, w nocy z 25 na 26 stycznia 1945 roku niemieccy żołnierze wycofujący się spod Łodzi przeprowadzili atak na Przemków, gdzie znajdował się już sowiecki magazyn benzyny. Podczas tego ataku zamek i przyległe do niego dzielnice miasta zostały ostrzelane i stanęły w ogniu. Ostatnia księżna opuściła zamek w dramatycznych okolicznościach. Tak w roku 1945 zakończyła się pewna era Przemkowa.
[Źródło: Ziemie Powracające — praca geograficzna z 1943; 500 batalion — lexikon-der-Wehrmacht.de; Relacja — list od Gabrieli Eisermann, Zbiory prywatne; Atak na zamek — list Paula Lindnera, Zbiory prywatne]
Zakończenie
Historia Przemkowa, jaką wyłuskaliśmy z setek archiwalnych świadectw, jest historią skromną i zarazem wielką. Skromną — bo mamy do czynienia ze śląskim miasteczkiem, którego dzieje nie zmieniły losów kontynentu. Wielką — bo w tym małym miejscu krzyżowały się wielkie wątki europejskiej historii: dynastyczne ambicje Piastów, reformacja i kontrreformacja, pruska administracja, romantyczne zaręczyny przyszłego cesarza na polowaniu w śląskich lasach, dwie wojenne apokalipsy.
Przemków był miejscem narodzin i śmierci, miłości i utraty. I tu, wśród wrzosowisk i sosen, wśród błot Szprotawy i cichych stawów rybnych, żyli ci, którym historia nie poświęciła ani jednej wzmianki: chłopi i rzemieślnicy, nauczyciele i leśnicy, proboszczowie i wachmistrze. Ich życie, zachowane w skrawkach gazetowych anonsów i dokumentach urzędowych, tworzy równoległą historię — może ważniejszą niż losy wielkich.
Archiwum Eugeniusza Cipury, z którego zaczerpnięto materiał do niniejszego opracowania, jest gestem ocalenia pamięci.
Opracowanie przygotowane na podstawie cyfrowego archiwum Eugeniusza Cipury
Aneks: Chronologiczne zestawienie wydarzeń
Zestawienie 113 wybranych wydarzeń z archiwum cyfrowego, obejmujących lata 1280–1945. Opisy skrócone do istotnej treści; daty w formacie DD.MM.RRRR lub RRRR.
Data | Opis wydarzenia |
ok. 1280 | Założenie miasta Przemków przez księcia śląskiego Przemysława (od którego imienia pochodzi nazwa miejscowości) nad rzeką Szprotawą. Miasto lokowane na prawie miejskim, otrzymuje przywileje handlowe i rzemieślnicze. |
1290 | Śmierć księcia Przemysława w walkach o panowanie na Śląsku. Po jego śmierci Przemków przechodzi pod rządy kolejnych Piastów śląskich. |
1305 | Pierwsza źródłowa wzmianka o Przemkowie jako mieście: w kancelarii biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbnej sporządzono wykaz osad, wsi i miast o powinnościach czynszowych biskupstwa, w którym Przemków figuruje jako civitate Primkenow — miasto. |
1335 | Po wygaśnięciu piastowskiej linii głogowskiej, Przemków staje się częścią ziem przejętych przez Koronę Czeską pod panowaniem Luksemburgów. |
14 stycznia 1376 | Pierwsze udokumentowane historycznie wzmianki o kościele w Przemkowie. Data pojawia się w źródłach jako najwcześniejszy pewny zapis dotyczący przemkowskiej parafii. |
1387 | Książę Heinrich VIII Głogowski nadaje Przemkowowi prawo do browaru (przywilej milowy) oraz zatwierdza statuty cechów rzemieślniczych, istotnie umacniając miejskie życie gospodarcze. |
1397 | Przemków przechodzi w posiadanie rodu von Rechenberg — jednej z najważniejszych szlacheckich rodzin śląskich. Początek wieloletniego władztwa tej dynastii nad miastem i okolicznymi dobrami. |
1 listopada 1484 | Potwierdzenie i rozszerzenie praw miejskich Przemkowa. Data ta stanowi jeden z kluczowych momentów w formalnym umocnieniu pozycji prawnej miasta. |
1508 | Król czeski Władysław nadaje Przemkowowi prawo produkcji i sprzedaży własnego piwa. Uprawnienie to będzie kilkakrotnie potwierdzane — m. in. w 1561, 1636, 1681 i 1692 roku. |
ok. 1521 | Wprowadzenie reformacji luterańskiej w Przemkowie. Miasto, podobnie jak większość Śląska, przyjmuje protestantyzm. Kościół parafialny przechodzi w ręce ewangelickie. |
1546 | Parafia ewangelicka w Przemkowie działa w pełni jako zbór luterański. Kościół i życie religijne są zdominowane przez protestantyzm przez następne ponad sto lat. |
ok. 1550 | Ewangelicy, dzięki poparciu ówczesnego właściciela Przemkowa Hansa von Rechenberga, uzyskują przewagę liczebną nad katolikami i przejmują kościół parafialny. |
1561 | Cesarz Ferdynand I potwierdza prawo sprzedaży piwa nadane miastu w 1508 roku. W tym samym roku Przemków uzyskuje również przywilej organizowania cotygodniowych targów (w środy) oraz dwóch jarmarków rocznych. |
1631 | Leon Cropello zostaje nowym właścicielem dóbr przemkowskich. Jego przybycie zapoczątkowuje presję kontrreformacyjną na protestancką społeczność miasta. |
1637 | Wypędzenie pastora ewangelickiego z Przemkowa. Cropello, jako katolicki szlachcic, przeprowadza kontrreformację — kościół ma zostać odebrany ewangelikom i oddany katolikom. |
1639 | Wojska szwedzkie należące do obozu protestanckiego wkraczają w okolice Przemkowa. Ksiądz katolicki zmuszony jest do pospiesznego opuszczenia miasta. |
1640 | Generał szwedzki Torsten von Stalhandske rozkazem wprowadza protestantyzm jako oficjalną religię w Przemkowie i przywraca pastora do służby. Dzięki jego interwencji protestanci odzyskują kościół w Przemkowie i w Wysokiej. |
1642 | Wojska szwedzkie wkraczają do Przemkowa i podpalają miasto podczas zmagań trzydziestoletniej wojny. Znaczna część zabudowy ulega zniszczeniu. |
1643 | Śmierć Leona Cropello. Jezuici wytaczają proces sądowy o przejęcie kościoła przemkowskiego, powołując się na wcześniejsze roszczenia kontrreformacyjne. Postępowanie sądowe trwa przez kolejne lata. |
9 lutego 1654 | Ostatnie nabożeństwo ewangelickie w kościele przemkowskim. Po rozstrzygnięciu sporu sądowego na korzyść jezuitów, kościół zostaje definitywnie zamknięty dla luteranów. Ewangelicy tracą swoją świątynię na 87 lat. |
1667 | Baron von Proskau dziedziczy dobra przemkowskie. Pod jego zarządem miasto próbuje odbudować się po zniszczeniach wojennych i religijnych turbulencjach. |
1681 | Wielki pożar niszczy Przemków niemal doszczętnie — spłonęły wszystkie domy z wyjątkiem czterech. Katastrofa zmusza mieszczan do gruntownej odbudowy miasta. |
1702 | Wybudowanie strzelnica (Schießstand) w Przemkowie — obiektu służącego mieszczańskiemu bractwu strzeleckiemu. Świadczy to o stopniowej normalizacji i ożywieniu życia miejskiego po pożarze 1681 roku. |
1705 | Nadanie mieszkańcom Przemkowa wolności od pańszczyzny (Arbeitsfreiheit). Istotna zmiana społeczna zwiększająca swobody osobiste mieszczan. |
1707 | Król szwedzki Karol XII ze swoją armią zbliża się do granicy Śląska, wywołując niepokój wśród ludności. Przemków leży na potencjalnej trasie przemarszu wojsk. |
1719 | Pożar niszczy kościół w Przemkowie po raz kolejny. Rozległa i kosztowna odbudowa trwa od 1720 do 1730 roku. |
1722 | Przy miejskim browarze wzniesiona zostaje słodownia. W połowie XVIII wieku browarnictwo kwitnie: co dziesiąty mieszkaniec Przemkowa posiada koncesję na produkcję piwa. |
1723 | Hrabia Georg Christoph von Proskau uzyskuje przywileje bractwa strzeleckiego. Od tej chwili każdy zwycięzca turnieju strzeleckiego („król kurkowy”) otrzymuje z rąk właściciela dóbr klejnot w postaci srebrnego kielicha. |
1733 | Wzniesiona zostaje wieża kościoła katolickiego — odbudowana od podstaw po zniszczeniu przez uderzenie pioruna w 1719 roku. |
1737 | Henryk Bogumił hrabia von Reder podpisuje umowę kupna dóbr przemkowskich (23 sierpnia 1736 r.); cesarski konsens datowany jest na 29 października, zaś potwierdzenie Urzędu Zwierzchniego na 24 stycznia 1737 roku. Za sumę 375 000 florenów Reder obejmuje Przemków jako dziedziczne i własne prawo. Jest on zarazem właścicielem Małomic, Chocianowa, Witoszyna, Kunic i Kraszowa. |
1742 | Po śmierci Henryka Bogumiła von Redera dobra przemkowskie obejmuje jego syn Karl Albrecht hrabia von Reder — królewski pruski minister stanu i sprawiedliwości, kawaler Orderu Czarnego Orła oraz naczelny prezydent rejencji głogowskiej. |
1740 | Fryderyk Wielki wkracza do Śląska, rozpoczynając I wojnę śląską. Przemków zostaje włączony do Królestwa Prus. Zmiana przynależności państwowej kończy okres czeskiego panowania nad Śląskiem. |
29 stycznia 1741 | Pierwsze nabożeństwo ewangelickie w Przemkowie po 87 latach przerwy. Po pruskim podboju Śląska protestanci odzyskują prawo do swobodnego wyznawania wiary. |
13 kwietnia 1744 | Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego pod nowy kościół ewangelicki w Przemkowie. Budowa jest wyrazem odradzającej się społeczności luterańskiej. |
9 sierpnia 1744 | Konsekracja nowego kościoła ewangelickiego w Przemkowie. Zakończenie budowy stanowi symboliczne zamknięcie okresu kontrreformacyjnego ucisku protestantów. |
1747 | Wybudowanie plebanii ewangelickiej w Przemkowie; rok później, w 1748, powstaje szkoła. Konsolidacja protestanckiego życia kościelnego i edukacyjnego w mieście. |
1748 | Ukończona budowa szkoły ewangelickiej (rok wcześniej stanęła plebania). Odtąd możliwe są regularne lekcje dla dzieci ewangelickich; wcześniej pisarz dworski G. Gunert udzielał ich w prywatnych domach. |
1752–1753 | Dobra przemkowskie nabywa Henryk IX hrabia Reuß — królewski pruski wielki marszałek nadworny i książę na Plauen. Nowy właściciel przejmuje rozległy majątek ziemski oraz patronat nad kościołem ewangelickim w Przemkowie. |
1756 (potwierdzenie przywilejów) | Hrabia Reuß potwierdza przywileje bractwa strzeleckiego, wprowadzając poprawki: zezwala strzelcom na używanie luf francuskich i strzelanie z broni opartej. Zastrzega zarazem, że piwa strzeleckiego nie należy marnować „w nieodpowiedzialny sposób". |
1756–1763 | Wojna siedmioletnia przynosi kolejne zniszczenia i obciążenia kontrybucjami dla Przemkowa i okolic. Wojska pruskie i austriackie wielokrotnie przemierzają Śląsk, rekwirując żywność i kwaterując żołnierzy. |
1772 | Klęska głodu dotyka Przemków i okolice. W tym samym roku rozebrany zostaje stary zamek, który stał się ruiną po wieloletnich zaniedbaniach i zniszczeniach wojennych. |
ok. 1773 | Wizyta króla Fryderyka II (Fryderyka Wielkiego) w Przemkowie podczas jednej z jego inspekcji śląskich posiadłości. Wizyta monarchy jest wyróżnieniem dla niewielkiego miasta. |
1774–1776 | Gruntowna przebudowa kościoła ewangelickiego — drewniana konstrukcja zostaje zastąpiona murowaną. Patron kościoła, hrabia Reuß, bezpłatnie udostępnia wszystkie cegły i daruje niezbędne żelazo. Data 1774 umieszczona zostaje nad południowymi, środkowymi drzwiami kościoła, zaś herb hrabiego Reuß widnieje nad drzwiami północnymi. Kościół w tym kształcie stoi do dziś (wieżę dobudowano w 1871 roku). |
1780 | Śmierć Henryka IX hrabiego Reuß — właściciela Przemkowa od 1752–1753 roku, patrona przebudowy kościoła ewangelickiego i reformatora bractwa strzeleckiego. Majątek przemkowski przechodzi na Karola Ferdynanda Zygmunta barona von Seherr-Thoß. |
1781 | Dobra przemkowskie przechodzą oficjalnie na Karola Ferdynanda Zygmunta barona von Seherr-Thoß po śmierci hrabiego Reuß. Nowy właściciel podejmuje działania modernizacyjne w majątku — m. in. oddaje winnicę zamkową pod budowę nowej osady, która w 1793 roku otrzyma nazwę Weinberg (Winnica). |
wiosna 1786 | Wielka powódź nawiedza Przemków i okolice. Rozległe tereny zalewowe powodują znaczne straty w uprawach i zabudowaniach. |
16 sierpnia 1786 | Śmierć króla Fryderyka Wielkiego (Fryderyka II). Dla Śląska, w tym Przemkowa, kończy się epoka, w której Prusy weszły w posiadanie tych ziem i przeprowadziły liczne reformy administracyjne. |
1791 | Baron von Bibran nabywa dobra przemkowskie za cenę 275 000 talarów. Ogromna suma świadczy o wartości i rozległości posiadłości. |
19 września 1793 | Niewielki pożar w mieście. W tym samym roku zostaje formalnie założona Schloss-Gemeinde (gmina zamkowa), wydzielona z dotychczasowej parafii miejskiej. |
1794 | Na bazie istniejących urządzeń hutniczych (hamerni i pieca do wytopu rudy) powstaje pierwsza przemkowska huta żelaza. Do wytopu używa się węgla drzewnego produkowanego z drewna okolicznych lasów. |
1798 | Powstaje wschodnie przedłużenie ulicy Głogowskiej — Przedmieście Głogowskie (Glogauer Vorstadt). To pierwsze z kilku nowych osiedli rozrastającego się Przemkowa. |
9 lutego 1800 | Śmierć pastora Menzla — zasłużonego duchownego, który przez wiele lat prowadził parafię ewangelicką w Przemkowie. |
noc 15/16 kwietnia 1804 | Katastrofalny pożar niszczy Przemków — spłonęło 89 domów, kościół, szkoła i liczne budynki gospodarcze. Tragedia dotknęła większość mieszkańców miasta. Król pruski przyznał 15 000 talarów pomocy na odbudowę. |
1806 | Odbudowany ratusz oddany zostaje do użytku. Równocześnie położono kamień węgielny pod nowy browar i słodownię miejską — z udziałem funduszy królewskich — jako część odbudowy po katastrofalnym pożarze 1804 roku. |
1809 | W Prusach wchodzą w życie nowe zasady organizacji miast. W Przemkowie odbywa się pierwsza elekcja według nowej ordynacji; burmistrzem zostaje Joseph Lackovsky. Nowo wybrana Rada Miejska podejmuje decyzję o budowie cegielni miejskiej. |
1810 | Zniesienie dziedzicznego poddaństwa w całych Prusach. Mieszkańcy Przemkowa uzyskują pełną wolność osobistą. |
1817 | Z funduszy gminy odrestaurowano budynek strzelnicy zdewastowany przez wojska podczas przemarszów napoleońskich w 1813 roku. Odbudowano też budy jarmarczne i kramy. |
1818 | Aptekarz Stephan z Nowej Soli zakłada w wykupionym od gminy domu przy rynku (narożnik południowo-zachodni) nową aptekę. W tym samym roku odbudowana zostaje remiza i zainstalowane nowe sikawki. |
1819 | Wybrukowano kamienną kostką główne ulice i place Przemkowa, w tym uliczkę wiodącą do kościoła ewangelickiego. |
1820 | Bruk otrzymują kolejne ulice: Neugasse (ob. ul. Nowa) i Heinrichgasse (ob. ul. 10 Lutego). Ul. Szprotawska obsadzona zostaje obustronnie lipami na odcinku od Bramy Szprotawskiej do stodół miejskich. |
1821 | Na miejscu starej wzniesiona zostaje nowa, większa szkoła ewangelicka — murowana, o klasycystycznych formach. Jej budynek przetrwał do dziś. |
23 września 1853 | Wielka posiadłość Przemkowa na Śląsku sprzedana została księciu Augustenburga za kwotę 900 000 talarów. Nowy właściciel, Krystian, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga, przejmuje jeden z największych majątków ziemskich na Dolnym Śląsku. |
31 października 1853 | Posiadłość Przemkowa, którą nabył książę Augustenburga, obejmuje 75 000 mórg, z czego 34 000 mórg stanowią lasy. Rozległy majątek stawia Przemków wśród największych dóbr arystokratycznych Śląska. |
28 sierpnia 1857 | Księciu dziedzicznemu Augustenburga Fryderykowi urodził się na zamku Przemków na Śląsku syn — pierwszy wnuk księcia Augustenburga, seniora prawowitego rodu książęcego księstw Szlezwika i Holsztynu. |
7 października 1857 | Ich Królewskie Wysokości, książę Prus i książę Fryderyk Wilhelm, udają się wieczorem na zamek Przemków, aby uczestniczyć w uroczystym chrzcie niedawno narodzonego syna dziedzicznego księcia Fryderyka Augustenburga. |
1861–1867 | Książę Christian August zakłada w pobliżu miasta folwark Louisenhof — jeden z kilku ówcześnie powstałych (m. in. Amaliental 1859, Adelaidenau 1861). W folwarkach prowadzono hodowlę rasowego bydła i koni; miejscowa ludność mogła za opłatą korzystać ze stad zarodowych. |
29 kwietnia 1866 | Obecny właściciel majątku ziemskiego Przemkowa, książę Szlezwika-Holsztynu-Augustenburga Krystian, po przejęciu posiadłości w 1853 roku zastał totalnie zdewastowane myślistwo i w ciągu kilku lat niesamowicie podniósł jego poziom — stając się wzorem gospodarnego zarządzania dobrami łowieckimi. |
11 marca 1867 | Na zamku Przemków na Dolnym Śląsku po dwutygodniowej chorobie zmarła księżna Luiza Zofia, małżonka Krystiana Karola Fryderyka Augusta, księcia Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga, z domu hrabina von Daneskjold-Samsöe, urodzona 22 września 1796 roku. |
11/12 marca 1869 | W nocy na 12 marca na zamku Przemków na Dolnym Śląsku w wieku 71 lat zmarł Krystian, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga, urodzony 19 lipca 1798 roku. Po śmierci króla Danii Fryderyka VII odstąpił swoje roszczenia do księstw nad Łabą na rzecz najstarszego syna, księcia Fryderyka. Przemków był jego główną rezydencją. |
1870 | Za sprawą właściciela dóbr, księcia Szlezwika-Holsztynu Fryderyka, dokonana zostaje modernizacja i rozbudowa istniejącej huty. Nowy zakład przyjmuje nazwę Henriettenhütte. |
28 lutego 1872 | Na zamku Przemków odbył się ślub tajnego radcy sanitarnego profesora doktora Esmarcha z księżną Szlezwika-Holsztynu Henryką (urodzoną 2 sierpnia 1833 roku). Uroczystość weselna w zamkowej kaplicy zgromadziła znakomitych gości. |
31 lipca 1876 | Epidemia wśród dzikiej zwierzyny w lasach przemkowskich. Choroba powoduje znaczne straty w zwierzostanie zarządzanych przez rodzinę Augustenburgów rewirach łowieckich. |
1879 | Następca tronu pruskiego, książę Wilhelm, przybywa do Przemkowa jako gość na polowaniu. Podczas tej wizyty poznaje księżniczkę Augustę Wiktorię — swą przyszłą żonę. |
14 stycznia 1880 | Fryderyk Krystian August, książę Szlezwika-Holsztynu-Augustenburga, znany jako "książę Fryderyk VIII" i holsztyński pretendent do tronu, zmarł nagle na udar serca w Wiesbaden. Był on ojcem przyszłej cesarzowej Niemiec Augusty Wiktorii. |
20 stycznia 1880 | W grobowcu rodzinnym w Przemkowie odbył się pochówek zwłok księcia Szlezwika-Holsztynu Fryderyka, przywiezionych z Wiesbaden. Zamkowy grobowiec staje się miejscem spoczynku kolejnych członków rodu Augustenburgów. |
1881 | Augusta Wiktoria, córka księcia Szlezwika-Holsztynu Fryderyka, wychodzi za mąż za następcę tronu Wilhelma Pruskiego, późniejszego cesarza Niemiec Wilhelma II. Przemków wchodzi tym samym w krąg dworu cesarskiego. |
27 września 1882 | W obecności księcia Wilhelma (przyszłego cesarza Niemiec) i księżnej Augusty Wiktorii oraz całej książęcej rodziny Augustenburgów uroczyście odsłonięto na zamku Przemków pomnik ku pamięci Fryderyka, ostatniego księcia Szlezwika-Holsztynu, ojca cesarzowej. |
11 sierpnia 1884 | Na zamku Przemków odbyła się uroczystość ogłoszenia pełnoletności Ernesta Günthera, księcia Szlezwika-Holsztynu, brata przyszłej cesarzowej Niemiec Augusty Wiktorii. Z tej okazji do Przemkowa przybył książę Prus Wilhelm ze swoją małżonką. |
29 listopada 1884 | Na zamku Przemków ogłoszono zaręczyny Karoliny Matyldy, księżnej Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga (starszej siostry przyszłej cesarzowej Augusty Wiktorii) z Fryderykiem Ferdynandem, księciem Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Glücksburga. |
4 marca 1885 | Zapowiedź ślubu Fryderyka Ferdynanda, księcia Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Glücksburga, z Karoliną Matyldą księżną Szlezwika-Holsztynu. Ceremonia zaplanowana jest na 19 marca w kościele ewangelickim w Przemkowie. |
19 marca 1885 | W kościele ewangelickim w Przemkowie odbył się ślub Fryderyka Ferdynanda, księcia Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Glücksburga, z Karoliną Matyldą księżną Szlezwika-Holsztynu. W uroczystości uczestniczył książę Prus Wilhelm z małżonką. |
9 listopada 1886 | Rada powiatu szprotawskiego na swoim posiedzeniu zajmowała się sprawami planowanej linii kolejowej na trasie Nowa Sól–Kożuchów–Niegosławice–Rokitki, która połączyłaby Przemków z siecią kolejową regionu. |
16 czerwca 1888 | Cesarzowa Niemiec Augusta Wiktoria, urodziła się 22 października 1858 roku na zamku Dłużek koło Lubska. Jej rodzinny zamek Przemków na Śląsku jest miejscem, do którego powraca przez całe życie na odpoczynek i uroczystości rodzinne. |
25 września – 6 października 1888 | Cesarzowa Augusta Wiktoria przybyła z pięcioma młodymi książętami na zamek Przemków i spędziła tam kilkanaście dni, odwiedzając rodzinę i odpoczywając w rodzinnej rezydencji na Dolnym Śląsku. Powrót do Poczdamu nastąpił 6 października. |
1890 | Zburzony zostaje neogotycki zamek — dawna siedziba rodu von Rechenberg, przebudowana w stylu neogotyckim. Na jego miejscu planowana jest nowa, reprezentacyjna siedziba właścicieli. |
29 maja 1891 | Robocze otwarcie nowych linii kolejowych na Dolnym Śląsku, usprawniające połączenia regionu Przemkowa z głównymi węzłami komunikacyjnymi. |
4 sierpnia 1891 | Cesarzowa Niemiec Augusta Wiktoria podarowała kościołowi ewangelickiemu w Przemkowie, w którym była konfirmowana, cenne wyposażenie liturgiczne — wotum z okazji rocznicy osobistej. |
1892 | Przy placu Targowym wzniesiona zostaje nowa szkoła (Luisenschule), a przy niej przedszkole oraz sala widowiskowa — dziś budynek kina „Gwardia”. |
24 sierpnia 1896 | Jeden z uczniów przemkowskiej szkoły miejskiej, skierowany przez nauczyciela do domu po lekkim wykroczeniu, wrócił z nożem i zaatakował pedagoga. Zdarzenie odbiło się szerokim echem w prasie regionalnej. |
1896–1897 | Wzniesiony zostaje nowy zamek książęcy według projektu dworskiego radcy budowlanego Ernsta von Ihne. Zamek ukończono w sierpniu 1897 roku, na urodziny księcia Ernsta Günthera — tego dnia miasto i oba pałace zostały uroczyście oflagowane. |
1902 | Rozpoczyna się trwający do 1914 roku remont nawierzchni ulic Przemkowa: kamień polny zastępowany jest granitowymi płytami na jezdni, chodniki również otrzymują granitową nawierzchnię. |
1903–1906 | Przemków otrzymuje elektryczne oświetlenie ulic. Energia elektryczna dostarczana jest z Cottbus (Chociebuż) przez firmę Schulz & Thun. |
17 sierpnia 1904 | Wybuch dużego pożaru lasu w okolicach Przemkowa. Pożar, być może największy w pamięci współczesnych, strawił rozległe połacie lasów należących do majątku książęcego. |
14 grudnia 1905 | Zasądzono odszkodowanie za pożar lasów koło Przemkowa, który wybuchł 15 sierpnia roku poprzedniego. Pożar wywołała iskra z lokomotywy przejezdnego pociągu. Sprawa odszkodowawcza rozstrzygniętą na korzyść poszkodowanego właściciela lasów. |
5 grudnia 1905 | Wypadek na polowaniu w Przemkowie. Jeden z uczestników polowania dworskiego doznał poważnych obrażeń podczas polowania u księcia Szlezwika-Holsztynu Ernesta Günthera. |
1906 | Książę Ernst Günther zakłada trzeci przemkowski zakład hutniczy — Dorotheenhütte, sąsiadującą z Henriettenhütte. Łączne zatrudnienie w hutach przed I wojną światową wzrasta do 1100 osób. |
31 października 1907 | Pożar fabryki przetwórstwa oleju w Przemkowie. Pożar zniszczył znaczną część zakładu przemysłowego, powodując straty materialne i przerwy w produkcji. |
12 września 1909 | Na polach w okolicy Przemkowa wylądował balon "Poślubiona Wiatrowi Legnica" Śląskiego Towarzystwa Lotniczego. Wydarzenie wzbudziło wielkie zainteresowanie miejscowej ludności. |
21 czerwca 1910 | W Karlsruhe w wieku 36 lat zmarła Teodora, księżna Szlezwika-Holsztynu, najmłodsza siostra cesarzowej Niemiec Augusty Wiktorii. Cesarzowa przybyła osobiście, aby odprowadzić zwłoki siostry do rodzinnego grobowca. |
2 lipca 1910 | W grobowcu rodziny Augustenburgów na zamku Przemków złożono trumnę z ciałem Teodory, księżnej Szlezwika-Holsztynu. W uroczystości pogrzebowej uczestniczyła cesarzowa Augusta Wiktoria wraz z rodziną. |
3 stycznia 1910 | Na dworcu kolejowym w Przemkowie pociąg towarowy śmiertelnie potrącił portiera huty żelaza. Tragiczny wypadek przy pracy stał się powodem dochodzenia kolejowego. |
5–8 grudnia 1911 | Cesarz Niemiec Wilhelm II przybył do Przemkowa na kilkudniowe polowanie dworskie u Jego Wysokości Ernesta Günthera, księcia Szlezwika-Holsztynu. Wizyta cesarza nadała wyjątkowej rangi miejscowości i była szeroko opisywana w prasie europejskiej. |
1912 | Za zgodą księcia Ernsta Günthera otwarte zostaje miejskie kąpielisko na pograniczu parku książęcego i stawów przy osiedlu Hohenofen, z wypożyczalnią sprzętu pływackiego. |
27–28 listopada 1913 | Cesarz Wilhelm II przybył na zamek Przemków z wizytą u Ernesta Günthera, księcia Szlezwika-Holsztynu. Polował na bażanty w pobliżu Przemkowa i po krótkim pobycie wyjechał do Donaueschingen. |
22/23 września 1916 | Pożar hotelu dworcowego „Bahnhofshotel“ w Przemkowie. Szkody są znaczne. Rok później, w lipcu 1917 roku, trwają już prace przy budowie nowego gmachu w miejscu spalonego obiektu. |
5 grudnia 1918 | W Przemkowie, na wiecu politycznym po zakończeniu I wojny światowej, zabrał głos Ernest Günther, książę Szlezwika-Holsztynu, szwagier eks-cesarza Wilhelma II. Przemawiał w gorącej, powojennej atmosferze przemian politycznych w Niemczech. |
7 listopada 1919 | Książę Szlezwika-Holsztynu Ernest Günther z Przemkowa, szwagier eks-cesarza, zamierza wybudować dom dla robotników. Inicjatywa socjalna dawnego władcy świadczy o próbach adaptacji arystokracji do nowej rzeczywistości powojennej. |
1920 | Ernest Günther i księżna Dorota adoptują dwoje dzieci swego kuzyna Alberta księcia Szlezwika-Holsztynu-Glücksburga z jego pierwszego małżeństwa: księżną Marię Luizę (zwaną „Minnie") i księcia Jana Jerzego. Dzieci przyjmują tytuł i nazwisko Augustenburgów. |
22 lutego 1921 | Na zamku Przemków w powiecie szprotawskim nagle na udar serca zmarł Ernest Günther, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga, w wieku 58 lat. Był ostatnim właścicielem zamku Przemków z rodu Augustenburgów i bratem byłej cesarzowej Niemiec Augusty Wiktorii. Śmierć księcia odnotowały gazety na całym świecie. |
1924 | Ratusz sprzedany zostaje w ręce prywatne z przeznaczeniem na biura i kawiarnię. |
1925 | Po śmierci księcia Ernsta Günthera (zm. 1921) przemkowskie zakłady hutnicze zostają przekształcone w spółkę akcyjną i łączą się z firmą Warsteiner Gruben und Hüttenwerke. |
27 kwietnia 1931 | W Berlinie zmarł Albert, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga, brat Ernesta Günthera, związanego z zamkiem Przemków. Kolejna śmierć w rodzie Augustenburgów zamykała pewien rozdział historii rodu z Przemkowa. |
wrzesień 1933 | W gazecie „Polkwitzer Stadtblatt" ogłoszono plan umieszczenia w zamku książęcym dwóch oddziałów ochotniczej Służby Pracy dla Rzeszy (Reichsarbeitsdienst), które łącznie mają pomieścić 500 robotników. Celem jest odwodnienie przemkowskich bagien i budowa nowych osiedli. |
luty 1934 | Ogłoszenie zaręczyn adoptowanej córki księżnej wdowy Doroty Marii — księżny Marii Luizy ze Szlezwika-Holsztynu — z Rudolfem Karolem baronem Rzeszy von Stengel. Wiadomość o zaręczynach podają gazety w Przemkowie i Glücksburgu. |
19 kwietnia 1934 | Na zamku w Przemkowie odbyły się zaślubiny księżnej Marii Luizy ze Szlezwika-Holsztynu — adoptowanej córki księżnej wdowy Doroty Marii — z Rudolfem Karolem baronem Rzeszy von Stengel, emerytowanym podporucznikiem bawarskim. Ślub był jedną z ostatnich wielkich uroczystości rodzinnych dawnej dynastii w Przemkowie. |
10 czerwca 1934 | Przemków uroczyście obchodzi 650-lecie istnienia. Na rynku odbywa się wielki festyn ze wspaniałym pochodem w strojach śląskich, w którym bierze udział 600 uczestników. Wydarzenie jest szeroko relacjonowane przez regionalną prasę. |
1934 | Zamek Przemków, po kilkuletnim staniu pustym po zakończeniu I wojny światowej, staje się siedzibą Grupy Pracy (Arbeitsdienstgruppe) 106 „Bagna rzeki Szprotawy" (Sprottebruch) Służby Pracy dla Rzeszy. Księżna Dorota przenosi się do Pałacu Książęcego (Prinzenpalais) przy rynku. |
28 sierpnia 1935 | Reichsarbeitsführer Hierl przybywa na kilkudniową wizytację Grupy Pracy 106 „Sprottebruch" w Przemkowie. Ku jego czci 1200 robotników Służby Pracy prezentuje ćwiczenia sportowe. Towarzyszy mu Gauarbeitsführer Roch ze Zgorzelca. |
12 listopada 1935 | Naczelnik okręgu i nadprezydent Wagner odwiedza zamek w Przemkowie — siedzibę 106. Brygady Służby Pracy dla Rzeszy „Bagna rzeki Szprotawy". W zamku wita go Gauarbeitsführer Roch ze swoim sztabem. Następuje inspekcja ukończonych już osiedli robotniczych i obozów. |
15 sierpnia 1937 | W obecności Reichsarbeitsführera Hierla, gauleitera i nadprezydenta Wagnera, dowodzącego generała von Kleista i 20 000 uczestników uroczyście nadano nowej osadzie na Bagnach Szprotawskich nazwę Ostaszów — uwieńczenie wielkiego projektu melioracyjnego, w centrum którego od 1934 roku stał zamek Przemków. |
30 września 1937 | Zarząd Leśny Ph. F. Reemtsma zdecydował się zburzyć całkowicie starą wieś leśną Pogorzele, zniszczoną wcześniej przez pożar, i wybudować na jej miejscu nową wieś na planie okręgu. Nowe osiedle robotników leśnych objęło 10 domów mieszkalnych, leśniczówkę, budynek wspólnoty wiejskiej ze salą szkolną i łaźnią oraz 20-metrową wieżę straży pożarnej. |
25–26 stycznia 1945 | Niemieccy żołnierze wycofujący się spod Łodzi (pułk pancerny Dywizji Hermann Göring) atakują Przemków, gdzie stacjonują już oddziały sowieckie. Podczas nocnego ataku zamek i przyległe dzielnice zostają ostrzelane i stają w ogniu. Magazyn benzyny na terenie zamku był celem ataku. Ostatnia księżna opuszcza zamek Przemków. |
