Przemków przez wieki. Wybrane karty z dziejów 1280–1945.

Narracyjna kronika dziejów miasta i majątku ziemskiego

od początków do roku 1945

Opracowanie na podstawie archiwum cyfrowego Eugeniusza Cipury

Źródła: kroniki, dokumenty archiwalne, prasa z lat 1813–1945,

opisy historyczne i geograficzne, korespondencja prywatna

Projekt Sekrety Przemkowa

© Eugeniusz Cipura, 2026

Wstęp

    Przemków — małe miasto na Dolnym Śląsku, leżące w powiecie szprotawskim — przez wieki pozostawało miejscem przenikania się kultur, dynastii i epok. Jego historia jest nie tylko historią śląskiego miasteczka, lecz zarazem historią wielkich rodów szlacheckich i książęcych, które tu mieszkały, budowały i umierały; historią wojen toczących się po okolicznych drogach; historią robotników huty, braci browarnych i uczniów wiejskich szkół.

    Niniejsze opracowanie powstało na podstawie cyfrowego archiwum zebranego przez Eugeniusza Cipurę, mieszkańca Przemkowa i pasjonata lokalnej historii. Archiwum obejmuje setki dokumentów: kroniki miast, akty notarialne, korespondencję prywatną, wycinki z gazet europejskich z lat 1813–1945, opisy topograficzne i genealogiczne, fotografie i raporty urzędowe. Zebrane materiały dotyczą blisko siedmiu wieków dziejów Przemkowa.

    Niniejsza narracja nie jest suchym wykazem faktów. Jej celem jest opowiedzenie historii Przemkowa — z jej wzlotami i upadkami, ciszą spokojnych lat i dramatem wojennych miesięcy — tak jak wyłania się ona z setek zachowanych świadectw. Opracowanie obejmuje lata od założenia miasta w 1280 roku do roku 1945, kiedy wraz z końcem II wojny światowej zakończyła się pewna epoka tego miejsca. Dokument zawiera również aneks z chronologicznym zestawieniem wybranych wydarzeń.

I. Prehistoria i wczesnośredniowieczne prapoczątki

    Nim Przemków zyskał swoją nazwę i swoje prawa miejskie, ziemia, na której miał powstać, była od dawna zamieszkana i ufortyfikowana. Świadczy o tym jeden z najbardziej fascynujących, a dziś nieco zapomnianych zabytków archeologicznych regionu — tak zwane Wały Śląskie. Ten potężny system wałów obronnych, ciągnący się na długości blisko stu kilometrów, należy do najstarszych śladów ludzkiego osadnictwa na tym obszarze. Badacze nazywają je niekiedy Wałami Chrobrego, inne tradycje wiążą je z ochroną szlaków handlowych wczesnego średniowiecza. Na ziemiach późniejszego Przemkowa i jego okolic wały te tworzyły wschodni kraniec systemu obronnego Dolnego Śląska.

    Obszar Przemkowa wpisuje się w krajobraz tzw. Błot Szprotawskich — podmokłej niziny o rozmiarach siedmiu na dwadzieścia kilometrów, rozciągającej się na wschód od Szprotawy. Ta naturalna przeszkoda przez wieki chroniła przed najazdami i utrudniała komunikację, lecz jednocześnie sprawiała, że teren był trudny do zagospodarowania. Rzeka Szprotawa bierze swe źródła w dawnym księstwie legnickim, przy wiosce Ogrodzisko, a koło Przemkowa rozlewała się w jezioro, by pod Szprotawą uchodzić do rzeki Bóbr. Ten układ hydrograficzny przez stulecia definiował charakter osadnictwa w tej okolicy.

    Okoliczne wioski — Szklarki, Piotrowice, Łężce, Wysoka, Wilkocin, Karpie, Biernatów, Studzianka, Pogorzele — są niemal równie stare jak samo miasto. Szczególne miejsce wśród nich zajmują Szklarki, o których tradycja głosi, że stanowią jedną z najstarszych miejscowości w tym rejonie. Ich nazwa nawiązuje do dawnego garncarstwa i szklarstwa, wskazując na wczesnośredniowieczne rzemiosło, które było tu uprawiane.

[Źródło: Wały Śląskie — Gazeta „Poznaj swój kraj" 3/99; Topografia Przemkowa — Topographie des kaiserl. Königl. Antheils von Schlesien, 1804]

II. Założenie miasta (1280–1289)

    Rok 1280 jest datą przełomową. Dnia 8 lipca 1280 roku — tak zachowała to tradycja, choć dokładna data jest przedmiotem dyskusji historyków — książę Przemysław, pan na Ścinawie i Żaganiu, Szprotawie i Przewozie, wnuk Henryka Pobożnego, postanowił założyć nowe miasto. Nadano mu jego imię: Primislavia. Z biegiem czasu nazwa ta ewoluowała — w kolejnych dokumentach pojawia się jako Prymckenow, Prymkenow, Primcken, Premlikaw, aż do ostatecznej formy niemieckiej Primkenau i polskiej Przemków.

    Książę Przemysław, znany także jako Przemko, był synem Konrada księcia głogowskiego z żony Salomei, księżniczki wielkopolskiej. Lokacja miasta wpisywała się w szerszy ruch kolonizacyjny Śląska XIII wieku, kiedy to kolejni Piastowie zakładali nowe ośrodki miejskie, nadawali im prawa, zapraszali osadników z głębi Niemiec i Czech. Przemków otrzymał prawa miejskie na wzór magdeburski, co oznaczało samorząd, targi, sądownictwo. Herb miasta — w błękitnym polu srebrny zamek z szeroką środkową wieżą zwieńczoną blankami, pomiędzy dwiema okrągłymi wieżami bocznymi o spiczastych dachach, a w bramie złota tarcza z kroczącym czerwonym jeleniem na zielonej murawie — wyrażał aspiracje nowego grodu.

    Pierwotna nazwa Primislavia szybko ustąpiła miejsca formom potocznym. Dokumenty z drugiej połowy XIII i XIV wieku wymieniają miasto pod różnymi postaciami ortograficznymi: Prymckenow (1319), Primckenaw, Premlikaw. Po łacinie miasto zapisywano jako Primislavia lub Primicavia. Wszystkie te formy wywodzą się od imienia założyciela. Miasto założone zostało nad rzeką Szprotawą, w miejscu gdzie bagienno-leśny krajobraz dawał schronienie, a jednocześnie stwarzał możliwości gospodarcze: rybołówstwo, leśnictwo, handel drewnem.

[Źródło: Kronika miasta Przemkowa (lata 1280–1874) — Theodor Schulz, Chronik der Stadt Primkenau; Herb Przemkowa — Wappenbuch der schlesischen Städte, 1870]

III. Przemków w średniowieczu (1280–1526)

Kościół parafialny i życie religijne

    Sercem każdego średniowiecznego miasta był kościół. W Przemkowie kościół parafialny wzmiankowany jest po raz pierwszy 14 stycznia 1376 roku pod nazwą ecclesia de Prymkenow, jako należący do okręgu polkowickiego (sedes Pulkoviczensis). Wezwanie kościoła — Trójca Przenajświętsza — a następnie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — wskazuje na intensywne życie religijne małej gminy, która mimo swych skromnych rozmiarów potrafiła wybudować i utrzymać okazałą świątynię na rynku miejskim.

    Do dziś przy wewnętrznej ścianie muru otaczającego kościół można zobaczyć gotycki krzyż pokutny o wymiarach ok. 95 × 60 × 28 cm, znaleziony podczas wyburzania wschodniego muru cmentarza przykościelnego. Tego rodzaju kamienne krzyże pokutne stawiano w miejscach zbrodni lub jako zadośćuczynienie za popełnione grzechy — są niemym świadkiem dramatów, które rozgrywały się w murach średniowiecznego Przemkowa. Patronat nad kościołem sprawował przez stulecia właściciel dóbr przemkowskich.

[Źródło: Kościół parafialny — Paul Skobel, Beschreibung der Katholischen Pfarrkirche zu Primkenau; Wizytacja 1670 — Visitationsberichte der Diözese Breslau: Archidiakonat Glogau, 1907]

Przywileje i dokumenty (1387)

    Rok 1387 przyniósł dwa ważne akty prawne. Pierwszy to dokument księcia Henryka VIII, potwierdzający prawa i przywileje miasta. Drugi to nadanie przywileju browaru miejskiego: prawo do warzenia piwa otrzymały 63 domy mieszczańskie — każdy miał jeden udział we wspólnym prawie wyszynku. W roku 1513, w dniu Zielonych Świątek, bracia miejscy po raz pierwszy warzyli piwo z zachowaniem wszystkich praw i zwyczajów. Komuna piwna przetrwała aż do roku 1924 — sześćset trzydzieści siedem lat historycznej ciągłości.

[Źródło: Dokument 1387 — Książka Die Geschichte Primkenau Rektora Ewalda; Komuna piwna — Primkenauer Memoiren, http://www.primkenau.de/]

Rodzina Rechenberg

    Podczas wojny trzydziestoletniej (1618–1648) ewangelicka rodzina Rechenberg utraciła w kontrowersyjny sposób majątek ziemski Przemkowa. Spór o sumę kupna ciągnął się przez lata 1629–1745. Fundatorem gotyckiego kielicha w przemkowskim katolickim kościele parafialnym była niegdyś Anna Rechenberg — pamiątka po rodzie, który mimo wyznaniowych różnic pozostawił ślad w lokalnej pobożności.

[Źródło: Historia nabycia Przemkowa — opracowanie z archiwum Cipury; Kielich — Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift Tom VII, Wrocław 1916]

IV. Pod rządami Proskauów — bractwo strzeleckie i huta (1629–1707)

    Po wojnie trzydziestoletniej Przemków przeszedł w ręce hrabiów Proskau (Pruszkowski). Ród ten wniósł trwały wkład w instytucjonalny kształt miasta. W roku 1670, kiedy wizytator diecezji wrocławskiej odwiedzał kościół parafialny, notuje proboszcza Eliasza Borna, wprowadzonego przez barona Proskowskiego — właściciela dóbr.

    Rok 1702 przyniósł jeden z najtrwalszych śladów Proskauów: cesarski hrabia Jerzy Krzysztof III von Proskau (1679–1733) założył bractwo strzeleckie „w celu podtrzymywania wiernego obywatelstwa i miłości do ojczyzny". Bractwo strzeleckie stało się jednym z najbardziej szanowanych stowarzyszeń w mieście i przetrwało przez kolejne stulecia. W 1707 roku hrabia Georg Christoph Proskau sprzedał młyn wodny Georgenmühle — na jego miejscu powstała huta żelaza, późniejsza Henriettenhütte.

[Źródło: Bractwo strzeleckie — Primkenauer Memoiren, Ewald str. 63; Huta — Historia Hut Przemkowskich, dokument przekazany przez Gabrielę Eisermann z Offenbach am Main]

V. Rederowie, hrabia Reuß i Bibranowie — zmiana właścicieli (1736–1853)

    Po śmierci Jerzego Krzysztofa III von Proskau w 1733 roku majątek przemkowski pogrążył się w długach. Jego wdowa, hrabina Josepha von Berg (zamężna w drugim małżeństwie z Paulem Carlem Palffy von Erdödi), sprzedała zadłużoną masę majątkową. W dniu 23 sierpnia 1736 roku Henryk Bogumił hrabia von Reder podpisał umowę kupna; cesarski konsens nastąpił 29 października 1736 roku, zaś potwierdzenie ze strony Urzędu Zwierzchniego — 24 stycznia 1737 roku. Za sumę 375 000 florenów hrabia von Reder objął dobra przemkowskie jako dziedziczne i własne. Był on zarazem właścicielem Małomic, Chocianowa, Witoszyna, Kunic i Kraszowa. Po jego śmierci majątek objął syn Karl Albrecht hrabia von Reder — królewski pruski minister stanu i sprawiedliwości, kawaler Orderu Czarnego Orła oraz naczelny prezydent rejencji głogowskiej.

    Około 1752–1753 roku dobra przemkowskie nabył Henryk IX hrabia Reuß (Reuß), królewski pruski wielki marszałek nadworny i książę na Plauen. W 1756 roku potwierdził on przywileje bractwa strzeleckiego, wprowadzając zarazem zmiany: zezwolił strzelcom na używanie luf francuskich i strzelanie z broni opartej, zaś do dokumentu dodał zastrzeżenie, by piwa strzeleckiego nie marnowano „w nieodpowiedzialny sposób". Hrabia Reuß był również gorliwym patronem kościoła ewangelickiego w Przemkowie. Gdy kościół wymagał gruntownej przebudowy — drewniana konstrukcja musiała ustąpić miejsca murowanej — wykazał się szczególną hojnością: pozwolił za darmo wypalać wszystkie cegły potrzebne do budowy i podarował całe niezbędne żelazo. Przebudowa zaznaczyła się datą 1774 umieszczoną nad południowymi, środkowymi drzwiami kościoła, zaś herb hrabiego Reuß widnieje do dziś nad drzwiami północnymi. Kościół ewangelicki w tym kształcie zachował się po dzień dzisiejszy, wzbogacony jedynie o wieżę dobudowaną w 1871 roku. Na terenie zamkowym, za czasów hrabiego Reuß, istniała winnica, w której uprawiano winorośl i owoce, a także prowadzono znaczącą hodowlę pszczół. Henryk IX hrabia Reuß zmarł w 1780 roku, a majątek przemkowski przeszedł w 1781 roku na Karola Ferdynanda Zygmunta barona von Seherr-Thoß, który sprzedał go w 1791 roku za 275 000 talarów baronowi Dawidowi Henrykowi von Bibran.

    Pod rządami Bibranów na przełomie XVIII i XIX stulecia majątek powoli rósł, a huta i młyny zapewniały dochody. Topografia z tego okresu opisuje Przemków jako miasto leżące 2 mile od Szprotawy, 3 mile od Głogowa, 4 mile od Bolesławca i 4 mile od Lubina. Rok 1804 przyniósł katastrofę — nocny pożar strawił 89 domów, kościół i szkołę. Odbudowę wsparł finansowo król pruski. Opis z 1806 roku stwierdza: „Przemków, która to miejscowość spaliła się przed dwoma laty, w większej części znów została odbudowana dzięki pomocy króla i właściciela ziemskiego barona von Bibra." Miasto liczyło wówczas 135 domów i 990 mieszkańców, będąc centrum rozległego majątku ziemskiego z kilkunastoma wioskami.

[Źródło: Reder — Historia nabycia Przemkowa, opracowanie z archiwum Cipury; Reuß — Primkenauer Memoiren (Kronika Przemkowska), Ewald; Bractwo strzeleckie — Primkenauer Memoiren, Ewald str. 63; Przebudowa kościoła — Primkenauer Memoiren; Pożar 1804/1806 — Schlesien wie es ist, tom 3, Berlin 1806; Topografia — Topographie des kaiserl. Königl. Antheils von Schlesien, 1804]

VI. Wielki zakup — Augustenburgowie przejmują Przemków (1853)

    Rok 1853 był przełomowym w dziejach Przemkowa. Wiadomość rozeszła się lotem błyskawicy po całej prasie europejskiej: wielki majątek ziemski Przemkowa na Śląsku został sprzedany dla księcia Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga za 900 000 talarów. „W prowincji wzbudza to ogromną radość, że książę chce tam osiąść" — donosiła Leipziger Zeitung 20 września 1853 roku.

    Nabywcą był książę Krystian Karol Fryderyk August ze Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga. Przez długie lata jego ród toczył spór z Danią o dziedzictwo Szlezwika i Holsztynu. Po fiasku tych prób Krystian August szukał stabilnego oparcia — znalazł go na Dolnym Śląsku. Posiadłość miała 75 000 mórg, z których 34 000 mórg to lasy. Odtąd Przemków stał się centrum życia rodu Augustenburgów — jednego z najbardziej znanych w ówczesnej Europie domów książęcych.

[Źródło: Zakup Przemkowa — Leipziger Zeitung nr 223, 20.09.1853; Illustrierte Zeitung nr 534, 24.09.1853; Biogram — Allgemeine deutsche Biographie, tom 4, str. 205-211]

VII. Epoka Augustenburgów — narodziny i śmierć, miłość i polityka (1853–1880)

Narodziny i śmierć, narodziny i sława (1857–1858)

    Dnia 3 sierpnia 1857 roku, wieczorem o godzinie 19:30, na zamku w Przemkowie księżna Adelajda powiła syna — Fryderyka Wilhelma Wiktora Karola Ernesta Krystiana Augusta. Narodziny pierwszego wnuka starego księcia Augustenburga wywołały radość w całych Niemczech i Szlezwiku-Holsztynie. Chłopiec przeżył jednak tylko 15 miesięcy — zmarł 29 października 1858 roku w Dłużku. Jeszcze przed jego śmiercią, 22 października 1858 roku, w zamku Dłużek koło Lubska przyszła na świat Augusta Wiktoria — najstarsza córka dziedzicznego księcia Fryderyka, która zostanie kiedyś pierwszą damą cesarskich Niemiec. Wiele wspomnień opisuje jej młodość spędzoną w równej mierze w Dłużku i Przemkowie.

[Źródło: Narodziny 1857 — Das Jahr 1857, Nachtrag...; Akt zgonu 1858 — Das Jahr 1858, Zweiter Nachtrag...; Gazeta Neue Preusische Zeitung nr 181 z 6.08.1857]

Miłość w Przemkowie — polowanie i narzeczeństwo (1879)

    Wiosną 1879 roku książę Wilhelm pruski przyjął zaproszenie do zamku w Przemkowie na polowanie na głuszce. Na tym polowaniu poznał Augustę Wiktorię i zakochał się. Dnia 2 czerwca 1880 roku nastąpiły zaręczyny. Prasa europejska pisała z entuzjazmem o „księżniczce z Przemkowa", która miała zostać pierwszą damą Cesarstwa Niemieckiego.

Śmierć księcia Fryderyka (1880)

    Dnia 14 stycznia 1880 roku w Wiesbaden, dokąd udał się za radą lekarzy, zmarł nagle na zawał serca Fryderyk Krystian August, książę Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Augustenburga. Miał 51 lat. Zwłoki przewieziono koleją do Przemkowa i złożono w grobowcu. Jego śmierć zamknęła rozdział polityczny — to właśnie on był holsztyńskim pretendentem do tronu, którego Bismarck mu odmówił.

[Źródło: Śmierć i pogrzeb — Kurjer Warszawski nr 13 z 19.01.1880; Salzburger Volksblatt nr 7 z 17.01.1880]

VIII. Przemków za rządów Ernesta Günthera (1880–1921)

Nowy zamek

    Ernest Günther, urodzony 11 sierpnia 1863 roku w Dłużku, brat cesarzowej Augusty Wiktorii, zlecił budowę nowego zamku. W maju 1890 roku prasa berlińska pisała: „Budowa zamku w Przemkowie — już od dawna nierozwiązana kwestia zostaje teraz finalnie rozstrzygnięta." Majątek ziemski Przemkowa obejmował 13 000 hektarów lasu i był jedną z największych prywatnych posiadłości Śląska.

Cesarzowa Augusta Wiktoria i jej więź z Przemkowem

    W sierpniu 1884 roku na zamku w Przemkowie zgromadzili się wielcy tego świata dla uczczenia pełnoletności Ernesta Günthera. Przybyli cesarz Wilhelm II z małżonką i inni dostojnicy. W 1889 roku artykuł o cesarzowej pisał: „Z księżnej Wiktorii stała się Cesarzową Niemiec, a blask korony rozświetla wizerunek czarującej kobiety, która spędziła młodość w skromnych warunkach." Rok w rok cesarz Wilhelm II składał wieniec na grobie teścia w przemkowskim grobowcu.

Jubileusz kościoła ewangelickiego (1891)

    Pastor August Jentsch napisał okolicznościową historię Przemkowa dla uczczenia 150-lecia kościoła ewangelickiego. Uroczystość odbyła się 7 czerwca 1891 roku. W tym samym roku, od 1 czerwca 1891, Przemków uzyskał wreszcie połączenie kolejowe — otwarto linię Niegosławice–Rokitki, kończąc epokę, gdy miasto leżało z dala od wszystkich szlaków kolejowych.

Śmierć księżnej Adelajdy (1900)

    Dnia 25 stycznia 1900 roku w Dreźnie, w wieku 65 lat, zmarła owdowiała księżna Adelajda — żona Fryderyka Augustenburga, matka cesarzowej. Na początku XX wieku Przemków liczył 2853 mieszkańców, miał zamek, park, hutę Henriettenhütte, szkoły, szpital, własny urząd pocztowy i magistrat.

Życie codzienne (1910–1913)

    Rok 1910 przyniósł barwne epizody. W styczniu pociąg towarowy odciął głowę portierowi huty na stacji. Artysta malarz Mikołaj Bachmann przyjechał sportretować Ernesta Günthera. W 1912 roku wachmistrz Hermenn Penschke — urodzony 11 czerwca 1827 roku, na stanowisku od 1861 roku — był najstarszym wachmistrzem w całej Rzeszy Niemieckiej.

[Źródło: Nowy zamek — Berliner Tageblatt z 17.05.1890; Jubileusz — August Jentsch, 1891; Dane statystyczne — gemeindeverzeichnis.de, 1910]

IX. Wielka Wojna i koniec monarchii (1914–1918)

    W sierpniu 1915 roku Ernest Günther, przebywający przy naczelnym dowództwie armii księcia Bawarii Leopolda, otrzymał Wielki Krzyż bawarskiego orderu zasługi z mieczami — i był wśród pierwszych oddziałów, które zdobyły Warszawę. Rok 1918: Ernest Günther zamierzał założyć fundację wojenną w wysokości 100 000 marek dla rannych żołnierzy na swoich dobrach przemkowskich. W listopadzie 1918 roku oddziały wracające z frontu przechodziły przez Przemków — monarchia dobiegała końca.

[Źródło: Wielki Krzyż — Primkenauer Wochenblatt, sierpień 1915; Fundacja wojenna — prasa z 1918]

X. Republika Weimarska — kłopoty i codzienność (1918–1933)

Śmierć Ernesta Günthera (1921)

    Dnia 22 lutego 1921 roku telegraf rozniósł z Przemkowa wiadomość: Ernest Günther, książę Szlezwika-Holsztynu, brat byłej cesarzowej, zmarł na udar serca. Nie miał biologicznych następców. Ernest Günther i Dorota adoptowali już wcześniej, w 1920 roku, dwoje dzieci swojego kuzyna Alberta księcia Szlezwika-Holsztynu-Glücksburga z jego pierwszego małżeństwa: księżną Marię Luizę (zwaną „Minnie") oraz księcia Jana Jerzego. Fideikomis — majątek niesprzedażny i niepodzielny — przeszedł jednak na samego Alberta, zaś księżna wdowa Dorota zachowała zamek Przemków i około 8000 mórg ziemi. Oboje adoptowane dzieci, formalnie nosząc tytuł i nazwisko Augustenburgów, zamieszkały wraz z księżną Dorotą w Przemkowie.

Kłopoty finansowe księżnej Doroty

    W sierpniu 1930 roku polska prasa donosiła: „W listopadzie odbędzie się w Primkenau przymusowa licytacja własności księżnej Szlezwika-Holsztynu wdowy Doroty, szwagierki b. cesarza Wilhelma II. Księżna ma 467 000 marek długów." Postępowania upadłościowego ostatecznie nie wszczęto. Majątek nie wrócił już jednak do dawnej świetności.

Życie miasta

    Mimo trudności ekonomicznych Przemków był żywym prowincjonalnym miastem. W latach 1919–1945 działały cztery kina. W marcu 1930 roku założono grupę szybowniczą, do której zapisało się 38 młodych ludzi. W 1932 roku ostatni z Augustenburgów — książę Albert — spoczął na starym cmentarzu w Przemkowie obok dawnego kościoła ewangelickiego, zgodnie ze swoją wolą.

[Źródło: Śmierć Ernesta Günthera — Berliner Tageblatt Nr 89, 23.02.1921; Kłopoty finansowe — Orędownik Ostrowski Nr 61, 1930]

XI. III Rzesza — miasto pod swastyką (1933–1939)

    Rok 1934 przyniósł do zamku przemkowskiego ostatnią wielką uroczystość rodzinną. W lutym zaręczyła się adoptowana córka księżnej wdowy Doroty Marii, księżna Maria Luiza ze Szlezwika-Holsztynu, z Rudolfem Karolem baronem Rzeszy von Stengel — emerytowanym podporucznikiem bawarskim, synem tajnego radcy sprawiedliwości Hermanna barona von Stengel z Monachium. Zaślubiny odbyły się w Przemkowie dnia 19 kwietnia 1934 roku. Był to jeden z ostatnich aktów życia towarzyskiego dawnej dynastii na przemkowskim zamku.

Zamek przechodzi w ręce Służby Pracy dla Rzeszy

    Jesień 1933 roku przyniosła wiadomość zapowiadającą koniec epoki książęcej w zamku przemkowskim. W gazecie „Polkwitzer Stadtblatt" z 5 września 1933 roku ogłoszono plany umieszczenia w zamku książęcym dwóch oddziałów Służby Pracy dla Rzeszy (Reichsarbeitsdienst), które łącznie miały pomieścić 500 robotników. Celem programu było całkowite odwodnienie przemkowskich bagien i budowa osiedli na pozyskanych w ten sposób gruntach.

    Od roku 1934 zamek stał się siedzibą Grupy Pracy (Arbeitsdienstgruppe) 106 „Bagna rzeki Szprotawy" (Sprottebruch) — centralnym sztabem kierującym robotami melioracyjnymi. Jak pisała prasa w marcu 1937 roku, 2000 robotników rozmieszczonych w jedenastu obozach wyruszało każdego ranka na wyznaczone stanowiska pracy. W salach zamkowych zainstalowano radiostację, przez którą centralnie nadawano rozkazy dla całego rejonu. Jak pisała regionalna prasa: „Arystokracja pracy, Służba Pracy, wprowadziła się do części czcigodnego zamku. Minęły czasy, kiedy ród książęcy i Przemków byli nierozłącznymi pojęciami." Księżna Dorota, która pozostała w Przemkowie, przeniosła się do Pałacu Książęcego (Prinzenpalais) przy rynku.

    W czerwcu 1934 roku Przemków uroczyście obchodził swoje 650-lecie istnienia. Na rynku odbył się wielki festyn ze spektakularnym pochodem w strojach śląskich, w którym wzięło udział 600 uczestników. Był to jeden z ostatnich wielkich miejskich świąt przed pełnym objęciem władzy przez aparat nazistowski.

    Dnia 28 sierpnia 1935 roku Reichsarbeitsführer Hierl przybył do Przemkowa na kilkudniową wizytację Grupy Pracy 106 „Bagna rzeki Szprotawy". Towarzyszył mu Gauarbeitsführer Roch ze Zgorzelca. Ku jego czci Grupa Robocza 106 zorganizowała wielki pokaz ćwiczeń fizycznych z udziałem 1200 robotników w strojach sportowych. Niedługo potem, 12 listopada 1935 roku, zamek w Przemkowie — siedzibę 106. Brygady Pracy — odwiedził nadprezydent i naczelnik okręgu Wagner, gdzie powitał go Gauarbeitsführer Roch wraz ze swoim sztabem okręgowym.

    Dnia 15 sierpnia 1937 roku w obecności Reichsarbeitsführera Hierla, gauleitera i nadprezydenta Wagnera, dowodzącego generała von Kleista oraz 20 000 uczestników uroczyście nadano nowej wsi na Bagnach Szprotawskich nazwę Ostaszów — na cześć Hierla jako realizatora idei zagospodarowania bagien. Był to szczyt propagandowego sukcesu projektu melioracyjnego, którym Przemków stał się centrum w latach trzydziestych.

    Po roku 1933 Przemków przeszedł przez nazyfikację. W 1939 roku zlikwidowano odrębne szkoły wyznaniowe, łącząc katolicką z ewangelicką. W 1935 roku odbyło się pierwsze Święto Wrzosowe Miasteczka Przemkowa; drugie miało miejsce w dniach 31 maja – 2 czerwca 1936 roku, piąte zaś w dniach 8–10 lipca 1939 roku — dwa miesiące przed wybuchem II Wojny Światowej. Bagna rzeki Szprotawy zostały w 1939 roku częściowo zamknięte dla ruchu i ogłoszone rezerwatem przyrody.

    Według księgi adresowej z 1936 roku Przemków liczył 4688 mieszkańców i leżał przy szosie Żagań–Głogów, 30 km od Głogowa. Zarząd majątku ziemskiego nosił już nową, pozbawioną książęcego tytułu nazwę: „Szef Zarządu Majątku Ziemskiego Przemków (dawniej Zarząd Książęcy Szlezwika-Holsztynu)".

[Źródło: Święto Wrzosowe — Pismo jubileuszowe z 1936 i 1939; Ksiązka adresowa 1936 — Einwohnerbuch für Stadt und Kreis Glogau; RAD w zamku — Polkwitzer Stadtblatt 5.09.1933, 12.11.1935; Hierl — Namslauer Stadtblatt 28.08.1935; Ostaszów — Anzeiger für Zobten 6.08.1937; Prasa regionalna — Polkwitzer Stadtblatt, Primkenauer Wochenblatt 1934–1937]

XII. Druga Wojna Światowa i koniec epoki (1939–1945)

    W 1940 roku piorun uderzył w kaplicę na cmentarzu ewangelickim, wyrządzając poważne szkody. W 1941 roku księżna Dorota Maria wciąż przebywała w Przemkowie — w wiedeńskiej gazecie ukazało się jej ogłoszenie o poszukiwaniu kucharki i pokojówki. Urząd Pocztowy Przemkowa wyróżniony został dyplomem za wybitne osiągnięcia wśród 62 dolnośląskich przedsiębiorstw.

    Według danych z 1943 roku Przemków liczył 4860 mieszkańców — najwyższa liczba w dziejach miasta. Wiosną 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód. 500. Batalion Wojsk Korpusu Pancerno-Inżynieryjnego „Wielkie Niemcy" operował w rejonie Przemkowa w lutym 1945 roku. Według relacji żołnierza z Dywizji Hermann Göring, w nocy z 25 na 26 stycznia 1945 roku niemieccy żołnierze wycofujący się spod Łodzi przeprowadzili atak na Przemków, gdzie znajdował się już sowiecki magazyn benzyny. Podczas tego ataku zamek i przyległe do niego dzielnice miasta zostały ostrzelane i stanęły w ogniu. Ostatnia księżna opuściła zamek w dramatycznych okolicznościach. Tak w roku 1945 zakończyła się pewna era Przemkowa.

[Źródło: Ziemie Powracające — praca geograficzna z 1943; 500 batalion — lexikon-der-Wehrmacht.de; Relacja — list od Gabrieli Eisermann, Zbiory prywatne; Atak na zamek — list Paula Lindnera, Zbiory prywatne]

Zakończenie

    Historia Przemkowa, jaką wyłuskaliśmy z setek archiwalnych świadectw, jest historią skromną i zarazem wielką. Skromną — bo mamy do czynienia ze śląskim miasteczkiem, którego dzieje nie zmieniły losów kontynentu. Wielką — bo w tym małym miejscu krzyżowały się wielkie wątki europejskiej historii: dynastyczne ambicje Piastów, reformacja i kontrreformacja, pruska administracja, romantyczne zaręczyny przyszłego cesarza na polowaniu w śląskich lasach, dwie wojenne apokalipsy.

    Przemków był miejscem narodzin i śmierci, miłości i utraty. I tu, wśród wrzosowisk i sosen, wśród błot Szprotawy i cichych stawów rybnych, żyli ci, którym historia nie poświęciła ani jednej wzmianki: chłopi i rzemieślnicy, nauczyciele i leśnicy, proboszczowie i wachmistrze. Ich życie, zachowane w skrawkach gazetowych anonsów i dokumentach urzędowych, tworzy równoległą historię — może ważniejszą niż losy wielkich.

    Archiwum Eugeniusza Cipury, z którego zaczerpnięto materiał do niniejszego opracowania, jest gestem ocalenia pamięci.

Opracowanie przygotowane na podstawie cyfrowego archiwum Eugeniusza Cipury

Aneks: Chronologiczne zestawienie wydarzeń

Zestawienie 113 wybranych wydarzeń z archiwum cyfrowego, obejmujących lata 1280–1945. Opisy skrócone do istotnej treści; daty w formacie DD.MM.RRRR lub RRRR.