Przemków pod swastyką

Lekcja z prowincji (1933–1939)

✦  ✦  ✦

  Projekt Sekrety Przemkowa

© Eugeniusz Cipura, Przemków 2026

Kronika z pierwszej ręki

Istnieje taki gatunek dokumentu historycznego, który jest groźniejszy niż każdy manifest ideologiczny: codzienna gazeta. Manifestu nikt nie czyta z nastawieniem, że jest to normalna lektura. Gazeta jest inna. Gazeta jest naturalna jak chleb. Przynosi ją listonosz, leży na stole przy porannej kawie, obok ogłoszeń o imieninach i notowań bydła. I właśnie dlatego „Primkenauer Wochenblatt" z 1938 roku jest dokumentem wyjątkowym — nie opowiada, jak totalitaryzm wyglądał z zewnątrz, ale jak smakował od środka.

Tygodnik z Przemkowa był gazetą prowincjonalną w każdym calu. Rocznik 82., numer po numerze, przynosił informacje o srebrnych rocznicach ślubu (gratulacje z Kancelarii Rzeszy!), cenach masła na targu, temperaturze wody w kąpielisku (22 stopnie, powietrze: 30 stopni), wypadkach przy pracy i zmianach rozkładu jazdy pociągów do Niegosławic. A między tym wszystkim, bez ostrzeżenia, bez wstępu, bez żadnego specjalnego zaznaczenia: instrukcje reżimu.

Kilkadziesiąt szczegółowych rekordów z jednego tylko roku. Rok 1938. Rok Anschlussu, rok kryształowej nocy. Widziany z Przemkowa, gdzie burmistrz ma na nazwisko Waesch, zastępca Eisermann, a tygodnik nie widzi powodów, by zmienić ton z pogodnie-rutynowego na cokolwiek innego.

✦  ✦  ✦

Piąta rocznica — styczeń 1938

31 stycznia 1938 roku „Primkenauer Wochenblatt" informował o uroczystości z okazji piątej rocznicy przejęcia władzy przez narodowych socjalistów. Rano, w teatrze Deli, odbyła się „imponująca poranna uroczystość" Hitlerjugend — centralnym punktem była transmisja przemówienia doktora Goebbelsa. Wieczorem wszyscy członkowie NSDAP spotkali się w gospodzie „Goldener Frieden" na wieczorze koleżeńskim, który zorganizował oddział SA. Po wspólnym odśpiewaniu pieśni uczczono pamięć zmarłych — zwłaszcza nieżyjącego już burmistrza i naczelnika grupy lokalnej, towarzysza Wenke.

Była też ważna zapowiedź: zniesiony zostanie dwuletni okres oczekiwania na kandydatów do partii. Przemówienie towarzysza Schwarzera dotyczyło — jak zapisała gazeta — „chaosu z 30 stycznia 1933 roku, skontrastowanego z celowym spokojem, porządkiem i dyscypliną zaprowadzoną przez kierownictwo narodowosocjalistyczne". Praca i chleb. Porządek. Dyscyplina. W miasteczku, gdzie wszyscy się znają.

Miasteczko: 2 500 mieszkańców, 43 stowarzyszenia. Teraz do listy stowarzyszeń doszło: NSDAP, SA, SS, HJ, BDM, NSKK, NSFK, NSV, DAF, Frauenschaft, Volksbildungswerk, Reichsluftschutzbund. To nie jest dopisek. To jest nowe serce miasta.

✦  ✦  ✦

Odznaka sportowa Führera

28 stycznia 1938 roku, w tym samym numerze, w którym gratuluje się emerytowanemu nauczycielowi Gustavowi Speerowi złotej rocznicy ślubu, ukazuje się ogłoszenie pod nagłówkiem: „W sprawie Odznaki Sportowej Oddziałów SA". Dekret Führera z 8 marca 1937 roku — czytamy — „po raz kolejny podkreślił znaczenie odznaki sportowej oddziałów SA". Posiadanie odznaki jest teraz uzależnione od wykonania określonych ćwiczeń powtórzeniowych. Wymagana jest lista wszystkich posiadaczy. Każdy — z Przemkowa, Rudzin, Szklarek, Piotrowic, Karpi, Pogorzeli, Wilkocina, Wysokiej, Jędrzychówka, Krępy, Łężc — ma się zgłosić.

Kilka tygodni później, 23 lutego: kolejne ogłoszenie. „Pierwsze z zarządzonych przez Führera ćwiczeń powtórkowych na Odznakę Sportową SA odbędzie się w niedzielę 27 marca." Kto się nie zarejestruje — odznaka zostanie odebrana. Biuro oddziału mieści się na Rynku 21, przyjmuje zgłoszenia w piątek wieczorem i w niedzielę rano. 18 maja: jeszcze jedno ogłoszenie dla tych, którzy z powodu pracy lub choroby opuścili ćwiczenie. Termin dodatkowy: 22 maja, godzina 7 rano, Szprotawa, katolicki Plac Kościelny 4. Proszę przynieść: książeczkę wyników, świadectwo własności, zdjęcie paszportowe, 50 fenigów za certyfikat.

To mała historia o tym, jak wygląda totalizacja ciała. Nie wielka polityka — mała, lokalna, tygodniowa. Sport jako ewidencja. Odznaka jako dokument tożsamości. 50 fenigów za certyfikat.

✦  ✦  ✦

„Kwestia żydowska w krajach europejskich"

2 lutego 1938 roku. Na łamach gazety wyróżniony jest jubileusz złotej rocznicy ślubu nauczyciela Speera. Para otrzymała między innymi list gratulacyjny z Kancelarii Rzeszy z podpisem Führera — coś, o czym w Przemkowie mówiono pewnie przez tygodnie. Zastępca burmistrza Eisermann osobiście wręczył gratulacje w imieniu miasta.

Ale w tym samym numerze, bez wyróżnienia, normalnym drukiem, pomiędzy wiadomością o zlikwidowaniu gminy Pogorzele a tabelą cen na targowisku — ogłoszenie o wieczorze Dzieła Edukacji Ludowej: „Za to wypowie się powiatowy kierownik do spraw szkolenia, towarzysz partyjny Heinrich ze Szprotawy: Kwestia żydowska w krajach europejskich, wokół Niemiec i za granicą."

Kwestia żydowska w krajach europejskich, wokół Niemiec i za granicą. Przemków, 2 lutego 1938 roku. Wykład w tygodniku dla 2 500 mieszkańców.

Nie jest to wiadomość o wielkim zgromadzeniu, żadna trybuna, żadna Norymberga. To jest cotygodniowy wieczór edukacyjny w prowincjonalnym miasteczku. Towarzysze uczą się na tych wieczorach. Tygodnik ich zapowiada, tak jak zapowiada godzinę poradnictwa dla matek w poniedziałek o 14.00.

✦  ✦  ✦

Noc pochodni — Anschluss Austrii

14 marca 1938 roku. W miniony weekend Hitler wkroczył do Austrii. Tygodnik relacjonuje: „Wraz z ustąpieniem rządu Schuschnigga i wkroczeniem wojsk niemieckich do Austrii nastąpił ostateczny koniec gwałtownego rozdzielenia dwóch narodów o pokrewieństwie i wspólnej krwi." W Przemkowie nie ma — jak zapewnia gazeta — ani jednego domu, który nie przyozdobił się flagami Trzeciej Rzeszy.

Wieczorem odbyła się procesja z pochodniami. Formacje — NSDAP, SA, NSKK, HJ, BDM, NSFK, Związek Łowiecki — przemaszerowały przez miasto. Po procesji wiec. Kto przemawiał, gazeta nie podaje. Ale przemawiał — to pewne. W takie noce zawsze przemawiał.

Wyobrażam sobie Rynek. Pochodnie. Dym. Twarze znanych sobie ludzi w niezwykłym świetle. Kowal z ulicy Głogowskiej, listonosz z Adolf-Hitler-Straße, nauczyciel w stanie spoczynku, który za tydzień będzie przewodniczył komisji wyborczej. Wszyscy razem, w marcową noc 1938 roku, celebrujący przyłączenie Austrii. Czy ktoś myśli wtedy inaczej? A jeśli tak, to gdzie można z tym pójść?

✦  ✦  ✦

Miasto prowincjonalne pod flagami — podobnie wyglądał Przemków w marcową noc 1938 roku i w dniu głosowania w sprawie Anschlussu. Rynek udekorowany w barwy Trzeciej Rzeszy.

✦  ✦  ✦

„Obecność każdego jest obowiązkiem"

1 kwietnia 1938 roku. Za dziewięć dni głosowanie w sprawie Anschlussu Austrii z Wielką Rzeszą Niemiecką. W Przemkowie odbywa się wielki wiec wyborczy w gospodzie „Goldener Frieden". Przemawia towarzysz partyjny Friederici z NSDAP.

Logistyka jest precyzyjna: kapela huty (kapelmistrz Röhr) zaczyna koncert o godzinie 19.45. Osoby cywilne zajmują miejsca przed 20.00. Formacje muszą kompletnie stać na miejscach o godzinie 20.15. Przemarsz z flagami o 20.30.

Obecność każdego jest obowiązkiem.

Cztery słowa. Nie prośba. Nie apel. Obowiązek. W tym samym numerze: wiece wyborcze w każdej ze wsi okręgu. Rudziny — Goetze. Karpie — Fuchs. Piotrowice — Heinrich. Wysoka — Fraubös. Wilkocin — Rechler. Jędrzychówek — Hänsel. Krępa — Scupin. Łężce — Brauner. Ostaszów — Dörfer. Każda wioska ma prelegenta. Każda wioska ma obowiązek.

Kapela huty grała na rynku już dwa dni wcześniej — 8 kwietnia o 18.15 koncert w ramach „Dnia Wielkiej Rzeszy Niemieckiej". Po koncercie procesja z pochodniami. Głosowanie miało być oczywiście tylko formalnością. Ale formalizm wymaga inscenizacji.

✦  ✦  ✦

„Wszyscy Żydzi muszą trzymać się z dala od urn"

6 kwietnia 1938 roku. Cztery dni przed głosowaniem „Primkenauer Wochenblatt" drukuje szczegółowe instrukcje. Przemków podzielony jest na trzy okręgi wyborcze. Okręg nr 1 głosuje w sali gospody „Goldener Frieden" — przewodniczy nauczyciel Georg Krügler, jego zastępca to nauczyciel w stanie spoczynku Otto Pudritzki. Okręg nr 2 obejmuje ulice: Głogowską, Wilcza, Adolf-Hitler-Straße, Hermann-Göring-Straße, Dr.-Frick-Straße, Horst-Wessel-Straße. Okręg nr 3 to Huta Henryki.

Następnie, między procedurą składania kart a zasadami unieważniania głosów, czytamy:

Wszyscy Żydzi, a także ci żydowscy krewni, którzy spełniają wymogi ustawy o prawie wyborczym do Reichstagu z 7 marca 1936 roku, muszą zatem trzymać się z dala od urn.

Zdanie jest uprzejmie spokojne. Administracyjne. Drukowane tym samym fontem co instrukcja o opakowaniu kart wyborczych. Rok wcześniej w Przemkowie ulica Adolfa Hitlera, Hermanna Göringa i Horsta Wessela stały się oficjalnymi nazwami. Rok wcześniej ulice zyskały nowe nazwy. W tym roku Żydzi otrzymują zakaz podchodzenia do urn.

Ile żydowskich rodzin mieszkało wtedy w Przemkowie? Tego dokładnie nie wiemy. Ale „Judentempelweg" — Droga Świątyni Żydowskiej — wymieniana jest w opisach okolicy jako jedna z pięknych alejek spacerowych. To już tylko nazwa. Tyle zostało.

✦  ✦  ✦

„Tak" całego narodu

11 kwietnia 1938 roku. Dzień po głosowaniu. Wynik: oczekiwany. Tygodnik pisze z entuzjazmem: „Wczoraj w naszym mieście odbyło się powszechne głosowanie 50 milionów Niemców, którzy zadeklarowali swoje poparcie dla swojej większej ojczyzny." W lokalach wyborczych życie zaczęło się wcześnie. Wszystko przebiegało spokojnie i rzeczowo.

A potem zdanie, które mówi wszystko: „Niektórzy mogli zadawać sobie pytanie, dlaczego w takim razie konieczne było głosowanie, skoro cały naród niemiecki był tego pewien." No właśnie. Dlaczego? Ale głosowanie się odbyło. I wynik musiał być jednoznaczny. Taka jest logika plebiscytu jako spektaklu.

Na końcu wezwanie: „Chcemy przenieść do naszego codziennego życia podnoszące na duchu obchody wczorajszego Dnia Niemieckiego: chcieć coraz lepiej się rozumieć, nawet w drobnych sprawach, coraz ściślej się jednoczyć."

Coraz ściślej się jednoczyć. Przemków, kwiecień 1938.

✦  ✦  ✦

Lato z planem czteroletnim

Następne miesiące wypełniają się rytmem codzienności: temperatura wody w kąpielisku (22 stopnie), srebrne rocznice ślubu, mecze piłkarskie HJ, zbiórki złomu na polecenie feldmarszałka Hermanna Göringa w ramach Planu Czteroletniego. „W gminie Przemków zbiórka zostanie przeprowadzona 25 tego miesiąca" — donosi tygodnik we wrześniu. Złom żelazny zbierają wszyscy. To jest nowy obowiązek obywatelski.

We wrześniu 1938 roku 200 chłopców z 378. chorągwi Żagań-Szprotawa wyjeżdża na wieś zbierać ziemniaki. Szkoły zawieszają zajęcia na 14 dni. „Każdy też od tego czasu dostrzega, jak ważny dla naszego narodu jest rolnik" — pisze gazeta z aprobatą. Rolnik, żołnierz, zbieracz złomu. Chłopiec, który zbiera ziemniaki dla Planu Czteroletniego.

✦  ✦  ✦

Przemkowski ratusz udekorowany flagami swastyki. Takie obrazy były latem i jesienią 1938 roku normalnością w całym regionie.

✦  ✦  ✦

9 listopada 1938 roku — co pisał tygodnik

9 listopada 1938 roku. Data, którą historia zapamiętała jako Noc Kryształową. W tej nocy podpalono synagogi w całej Rzeszy, rozbito żydowskie sklepy, zamordowano dziesiątki osób, tysiące aresztowano.

„Primkenauer Wochenblatt" z tego dnia drukuje: doniesienie o srebrnej rocznicy ślubu Augusta Silza z dzielnicy Huty Henryki (gratulacje!); informację o przyjeździe do powiatu 151 sudeckich dzieci niemieckich, które przez 6 tygodni będą przebywać w rodzinach zastępczych (przyjeżdżają nazajutrz, 10 listopada); relację z kursu dla szkolnych nauczycieli sportu — 20 uczestników; dwa doniesienia o wypadkach przy pracy. I reklamy kinowe.

Ani słowa o tym, co dzieje się tej nocy w Niemczech. Nie dlatego, że Przemków jest odległy — Przemków jest w Niemczech. Nie dlatego, że nie wiedziano — wiedziano. „Wochenblatt" wychodził w tym samym numerze. Cisza jest redakcyjna. Cisza jest wybrana.

✦  ✦  ✦

11 listopada — w Goldener Frieden

Dwa dni po Nocy Kryształowej. 11 listopada to rocznica, którą naziści obchodzą jako „dzień pamięci poległych ruchu wolnościowego" — martyrologia z monachijskiego puczu 1923 roku. „Wochenblatt" relacjonuje wieczorny wiec w „Goldener Frieden":

Duża sala była wypełniona po brzegi przez formacje ruchu i dużą liczbę obywateli naszego miasta, gdy po wmaszerowaniu sztandarów do sali chór męski odśpiewał pieśń: „W Monachium wielu poległo". Zapadła głęboka cisza, gdy młodszy dowódca szturmowy SA Hering oddał hołd poległym.

Hering. Obersturmführer SA. Ten sam Hering, który za dwa tygodnie zasiądzie jako przedstawiciel SA w honorowym komitecie Zawodowego Współzawodnictwa Rzeszy. Głęboka cisza w „Goldener Frieden" za poległych z 1923 roku. Żadna cisza za tych, którzy zginęli dwa dni wcześniej.

✦  ✦  ✦

Oświata ludowa — „wędrówka przez Europę"

18 listopada 1938 roku, dziewięć dni po Nocy Kryształowej. W Przemkowie otwiera swoje zimowe działania Zrzeszenie Oświaty Ludowej. Wieczorem wykład burmistrza Waescha z Żagania — członka NSDAP — pod tytułem: „Wielkie mocarstwa europejskie i ich stosunki". Gazeta relacjonuje: burmistrz Waesch nakreślił „ciekawą wędrówkę przez terytoria, które tworzą dzisiejszą Europę". Mówił o stosunkach między Wielkimi Niemcami, Włochami, Anglią i Francją. Adolf Hitler „został przedstawiony jako doskonały przykład na to, że zdecydowaną politykę można prowadzić tylko wtedy, gdy patrzy się na rzeczy takimi, jakimi są naprawdę i odrzuca wszelkie sentymenty".

Żadnych sentymentów. Dziewięć dni po Nocy Kryształowej. Przemków słucha wykładu o stosunkach europejskich. Patrzeć na rzeczy takimi, jakimi są naprawdę. Zapewne nie ma wolnych miejsc na sali.

✦  ✦  ✦

Sieć pokrywa miasteczko

28 listopada 1938 roku. Reorganizacja NSDAP w powiecie Szprotawy. Zamiast dotychczasowych 16 grup lokalnych tworzy się 37. Przemków dzieli się na 4 nowe grupy. Na czele każdej — Ortsgruppenleiter. Renner, Zimmerling, Frerichs, Brandenburg.

Kilka dni wcześniej, 25 listopada, odbywa się inauguracyjne posiedzenie miejscowego komitetu Zawodowego Współzawodnictwa Rzeszy 1938/39. Siedzą przy stole: NSDAP — burmistrz Renner. SA — Obersturmführer Hering. NSKK — Truppführer Gattermann. NSFK — Hartmann. SS — Scharführer Hermann Müller. NSLB — rektor Stephan. BDM — Gruppenführerin Lilo Talke. HJ — adiutant Sucker. Frauenschaft — pani Schunke. RAD — Oberfeldmeister Eiselt.

Wszyscy z Przemkowa. Wszyscy z imienia i nazwiska. Wszyscy się znają — od lat, od dziecka, z Kościoła, z ulicy, z targu. A teraz każdy ma tytuł, każdy ma mundur, każdy jest ogniwem.

✦  ✦  ✦

Adres: Adolf-Hitler-Straße

W przemkowskiej księdze adresowej z tamtych lat ulice mają nowe nazwy. Zamiast starej Hauptstraße — Adolf-Hitler-Straße. Zamiast innych nazw — Hermann-Göring-Straße, Horst-Wessel-Straße, Dr.-Wilhelm-Frick-Straße, Leo-Schlageter-Straße. Pod tymi adresami mieszkają: robotnicy huty, ślusarze, formierze, kuśnierze, piekarze. Zwykli ludzie w zwykłych domach, z numerami na drzwiach.

Kiedy piszesz swój adres jako „Adolf-Hitler-Straße 15", to co czujesz? Strach? Dumę? Nic? A może po prostu — to jest po prostu Twój adres. I właśnie o to chodzi. Totalitaryzm nie potrzebuje, żebyś kochał nowe nazwy ulic. Wystarczy, że przyzwyczaisz się pisać je na kopercie.

✦  ✦  ✦

Grudzień 1938 — zwykłe Boże Narodzenie

17 grudnia 1938 roku. W gospodzie „Goldener Frieden" Narodowosocjalistyczna Wspólnota Kobiet organizuje przedświąteczną uroczystość. Sala „wypełniła się oczekującymi osobami". Dziewczęta BDM zapalają setki świec na zielonych wieńcach. Na stołach: ciasta, słodycze, wędliny i „drobny upominek". Szczególnymi gośćmi są Niemcy Sudeccy, którzy właśnie przyłączyli się do Rzeszy.

Liderka Frauenschaft, pani von Rettberg, mówi: „Po raz pierwszy mogliśmy świętować piękne Boże Narodzenie razem z niemiecką ludnością Marchii Wschodniej i Okręgu Sudeckiego. I nie zapominajmy nigdy, że zjednoczenie wszystkich Niemców w wielkiej Rzeszy Niemieckiej zawdzięczamy naszemu wielkiemu wodzowi Adolfowi Hitlerowi."

Jest grudzień 1938. Mija niecały miesiąc od Nocy Kryształowej. Świece na wieńcach. Śnieg za oknami. Setki milczących świec.

✦  ✦  ✦

Lekcja z prowincji

Przez długie lata historia totalitaryzmu była historią wielkich: wielkich wodzów, wielkich zbrodni, wielkich procesów. Hannah Arendt napisała o „banalności zła" i miała rację — ale rozumiano ją zbyt wąsko. Jako opis jednego człowieka, Eichmanna. Tymczasem banalność jest przede wszystkim geograficzna. Jest prowincjonalna.

„Primkenauer Wochenblatt" z 1938 roku jest dowodem na to, że totalitaryzm nie potrzebuje do działania ani berlińskich świateł, ani norymberskich stadionów. Potrzebuje tygodnika, który wychodzi w piątek. Potrzebuje gospody z dużą salą, gdzie formacje muszą stać na miejscach o 20.15. Potrzebuje nauczyciela w stanie spoczynku jako zastępcy przewodniczącego komisji wyborczej. Potrzebuje kapeli huty, która zagra na Rynku przed głosowaniem.

W Przemkowie nie ma wrogów zewnętrznych. Nie ma agentów obcych mocarstw. Jest Eisermann, który przynosi gratulacje od miasta na złotą rocznicę ślubu. Jest towarzysz Heinrich ze Szprotawy, który przyjedzie opowiedzieć o kwestii żydowskiej w Europie. Jest rektor Stephan, który moderuje wieczory edukacyjne. Jest Hering z SA, który przemawia w dzień po Nocy Kryształowej o tym, jak wielu poległo w Monachium w 1923 roku.

Czy Hering wiedział, co się dzieje? Oczywiście, że wiedział. Czy redakcja „Wochenblatt" wiedziała? Oczywiście, że wiedziała. Czy obywatele, którzy zebrali się 9 listopada w sali na wykładzie sportowym, wiedzieli? W jakimś sensie — pewnie tak. Milczenie gazety nie jest efektem ignorancji. Jest efektem wyboru.

I to jest właśnie lekcja z prowincji. Nie to, że ludzie są źli. Lekcja jest subtelniejsza i bardziej niepokojąca: że można być kimś, kogo wszyscy znają — sąsiadem, nauczycielem, kapelmistrzem — i jednocześnie uczestniczyć, choćby biernie, w czymś, o czym gazeta nie pisze.

Cisza jest też formą uczestnictwa.

✦  ✦  ✦

Źródła

Gazeta „Primkenauer Wochenblatt" Rocznik 82 (1938) — liczne numery:

  nr 10 (24 I): Volksbildungswerk, wykład „Narodowy socjalizm i szkoła"

  nr 14 (2 II): Wykład „Kwestia żydowska w krajach europejskich..."

  nr 28 (7 III): SA egzamin jeździecki; BDO; Czerwony Krzyż

  nr 40 (1 IV): Wiec wyborczy „Obecność każdego jest obowiązkiem"

  nr 42 (6 IV): Instrukcja głosowania Anschluss, wykluczenie Żydów od urn

  nr 43 (8 IV): Dzień Rzeszy, procesja z pochodniami, kapela huty

  nr 44 (11 IV): „Po wyborach" — euforyczny komentarz redakcyjny

  nr 52 (29 IV): Program obchodów 1 maja

  nr 109 (9 IX): BDO festyn; Kraft durch Freude teatr

  nr 119 (23 IX): Hitlerjugend zbiera ziemniaki — 200 chłopców, 14 dni

  nr 133 (9 XI): Sudeckie dzieci, kurs sportu, wypadki — brak wzmianki o Nocy Kryształowej

  nr 134 (7 XI): Wykład NSDAP „Od dyktatu hańby Wersalu..."

  nr 135 (11 XI): Wiec w Goldener Frieden w rocznicę 9 listopada

  nr 138 (15 XI): Zapowiedź wykładu Volksbildungswerk bm. Waescha

  nr 142 (25 XI): Inauguracja Zawodowego Współzawodnictwa Rzeszy — lista nazistowskich funkcjonariuszy

  nr 143 (28 XI): Reorganizacja NSDAP — 16 grup → 37

  nr 151 (17 XII): Uroczystość NS Frauenschaft, Boże Narodzenie z Niemcami Sudeckimi

Gazeta „Primkenauer Wochenblatt" Rocznik 82 (1938), nr 7 (31 I): 5. rocznica przejęcia władzy

Gazeta „Primkenauer Wochenblatt" Rocznik 82 (1938), nr 18 (23 II): SA-Sportabzeichen

Gazeta „Primkenauer Wochenblatt" Rocznik 82 (1938), nr 35 (14 III): Wiec „wyzwolenia Austrii"

Gazeta „Primkenauer Wochenblatt" Rocznik 82 (1938), nr 62 (18 XI): Volksbildungswerk — wykład bm. Waescha