Powrót nie sentymentalny.

Augusta Wiktoria w Przemkowie

— wrzesień 1882

Eugeniusz Cipura

Historyk amator i pasjonat dziejów Przemkowa

**Projekt Sekrety Przemkowa**

© Eugeniusz Cipura, 2026

Moim Córkom —

Sandrze i Dominice

— — —

Są miejsca, które pamiętają nas lepiej niż my sami siebie pamiętamy. Kamienie, ścieżki, cienie starych drzew — one widziały wasze pierwsze kroki, słyszały wasze śmiechy, chłonęły w siebie wszystko to, czym byłyście, zanim świat zabrał was dalej, ku własnym horyzontom.

Ta książka jest o takim miejscu.

Pisałem ją z myślą o was — może naiwnie, może uparcie, tak jak ojciec potrafi być uparty w rzeczach, które kocha. Chciałem, żebyście pewnego dnia wzięły ją do rąk i powiedziały: tutaj byłam, to jest moje, to jest część mnie. Czy tak się stanie — nie wiem. Wiem tylko, że próbowałem.

Ale jest coś, o czym wiem na pewno.

Kiedy ten projekt był jeszcze niepewnym pomysłem, kiedy strona pełna była potk nięć i błędów, a mnie samemu brakowało pewności — wy byłyście tam. Odwiedzałyście, szukałyście, poprawiałyście, wracałyście. Nie dlatego, że was prosiłem. Dlatego, że jesteście tym, czym jesteście — moją największą dumą i moim najpiękniejszym dziełem, o wiele piękniejszym niż cokolwiek, co kiedykolwiek napiśzę.

Dziś mieszkacie dalej. Każda z was nosi w sobie swój własny świat. Ale wiecie, że gdziekolwiek jesteście, zawsze jest jedno miejsce na ziemi, gdzie ktoś na was czeka — z otwartymi ramionami i sercem tak pełnym miłości, że nie mieści się w żadnej księdze.

Poświęciłbym dla was wszystko. Bez chwili namyśłu. I zrobiłbym to z uśmiechem.

Kocham was ponad życie.

Tata

Słowo wstępne

Na biurku leżą trzy fotografie. Pierwsza przedstawia przyjazd cesarzowej pod stary jeszcze zamek w Przemkowie — powóz, tłum, mury, które Augusta Wiktoria znała od dzieciństwa. Druga — panieńską komnatę w tym samym starym zamku, pokój, w którym dorastała córka księcia Fryderyka. Trzecia — sam zamek, ten właśnie, przed zburzeniem, które zlecił jej brat Ernest Günther.¹

Te trzy zdjęcia zadają konkretne pytanie: kiedy Augusta Wiktoria wróciła do Przemkowa po ślubie — i jak wyglądał ten powrót?

Niniejsze opracowanie jest próbą odpowiedzi na to pytanie. Opiera się wyłącznie na źródłach zgromadzonych w bazie Pisarz — kronikach, wspomnieniach wychowawczyni, biografiach, notatkach prasowych — i nie wychodzi poza to, co te źródła potwierdzają. Gdzie milczą, opracowanie milczy razem z nimi.

Pierwsza wizyta Augusty Wiktorii w Przemkowie po zamążpójściu miała miejsce we wrześniu 1882 roku, rok i kilka miesięcy po ślubie z Wilhelmem pruskim. Wróciła do domu rodzinnego jako księżna Prus — zmieniona rola, ten sam zamek, ta sama komnata, to samo drzewo w parku z inicjałem wyciętym przez narzeczonego. W niniejszej, drugiej redakcji opracowania szczegółowo uwzględniono fakt, o którym pierwsze wydanie milczało: wizyta wrześniowa 1882 roku nie była prywatnym powrotem sentymentalnym, lecz zjazdem ceremonialnym całej linii augustenburskiej — zwołanym na uroczyste odsłonięcie pomnika grobowego księcia Fryderyka VIII, ojca Augusty Wiktorii. Zachowana w zbiorach relacja naocznego świadka z „Berliner Tageblatt" pozwala odtworzyć sam wieczór przyjazdu księżnej z godziny na godzinę.

Eugeniusz Cipura

I. Przemków jako dom rodzinny

Kontekst historyczny

Związki Augusty Wiktorii Fryderyki Luizy z Przemkowem sięgają 1869 roku, kiedy to po śmierci dziadka, księcia Krystiana Augusta, jej ojciec, książę Fryderyk, przeniósł się wraz z rodziną do zamku Przemków koło Szprotawy na Śląsku.² W tym śląskim miasteczku — określonym przez ówczesne kroniki jako „ukryte leśne miasteczko"³ — Augusta Wiktoria spędziła lata dzieciństwa i młodości, tu pobierała nauki, tu konfirmowała się w kościele ewangelickim w roku 1875,⁴ a jej panieńska komnata mieściła się w starym zamku, który wówczas był centrum życia rodziny.

Zamek z czasów dzieciństwa cesarzowej

Zamek, w którym Augusta Wiktoria spędziła lata dzieciństwa i młodości (1869–1881), nie był ani pierwotną rezydencją baronów Block-Bibran, ani późniejszym gmachem wzniesionym przez Ernsta von Ihne (1896–1898). Była to budowla w stylu normańskim, wzniesiona w 1853 roku — po tym, jak ród książęcy Szlezwika-Holsztynu osiadł w Przemkowie. Jak pisał August Jentsch: „Na miejscu zapuszczonego domu pańskiego wzniósł się wkrótce wybudowany w normańskim stylu okazały zamek”. Zachowano zarys wcześniejszego, dwupiętrowego budynku barona Block-Bibrana, a do obu skrzydeł bocznych dołączono dobudówki z wieżami. Stary zamek stał na fundamentach dworu z 1772 roku i zachowywał w swojej bryle jego elementy. Prowadziło doń średniowieczne tajne przejście, łączące zamek z „Burgbergiem” (Wzgórzem Zamkowym) — ponieważ groziło zawaleniem, książę kazał je zamurować.⁵

W tej właśnie, „normańskiej” rezydencji — wyrosły cztery córki i syn księcia Fryderyka VIII i księżnej Adelajdy. Jak pisał o niej Jentsch: „stary historyczny zamek, dom młodości cesarzowej”. W tutejszej kaplicy zamkowej odbyła się 28 stycznia 1880 roku uroczystość żałobna po księciu Fryderyku — ojcu Augusty Wiktorii; to także stąd przyszła królowa Prus i cesarzowa Niemiec wyruszała w 1881 roku do Berlina na ślub.

Stary zamek w Przemkowie.

Zamek ten zniknął z krajobrazu Przemkowa zaledwie dziewięć lat po ślubie Augusty Wiktorii. Rozbiórkę zlecił w 1890 roku brat cesarzowej, Ernest Günther — w lipcu tegoż roku sama Augusta Wiktoria donosiła mężowi z bólem: „Wszystko rozebrane do parteru, to sprawia mi bezimienny smutek, wszystkie wspomnienia z dzieciństwa, zostały, że tak powiem zakopane. Twoja wizyta jeszcze za życia Papy itp”. Z budowli pozostawiono jedynie tylny mur (od strony Pałacu Książęcego), który odtąd tworzył mur „dziedzińca pralniczego” (Wäschehof). W latach 1896–1898 wyrosła w jego miejscu (lecz bliżej Pałacu Książęcego) zupełnie nowa, okazała budowla w stylu zamków warownych, zaprojektowana przez Ernsta von Ihne na zlecenie brata cesarzowej, Ernesta Günthera von Augustenburg. To właśnie w niej — poznanej już po ślubie — Augusta Wiktoria miała podziwiać przestronny hol „Ośmiobok” (Achteck), windę, Salę Kolumnową służącą jako biblioteka i rodzinne muzeum, liczne historyczne malowidła, poroża i broń.⁶

Park i miejsce narzeczeńskich wspomnień

W parku otaczającym zamek znajdował się mały szwajcarski domek służący jako domek do zabaw dzieci, gdzie „rączki księżniczek uczyły się spełniania obowiązków matek rodzin“,⁷ a obok stała kamienna ławka z inskrypcją wskazującą miejsce, w którym „ówczesny książę Prus Wilhelm jako narzeczony często przebywał z księżniczką Augustą Wiktorią”.⁸ Jeszcze w latach dwudziestych XX wieku, gdy Ewald spisywał swoją kronikę Przemkowa, można było rozpoznać w korze buku, niemal już zarośnięty, wycięty przez księcia Wilhelma — późniejszego cesarza Wilhelma II — napis: korona i inicjał W. 1880.

II. Zaręczyny i ślub: pożegnanie z Przemkowem

Historia miłosna zaczęła się wiosną 1879 roku, gdy książę Wilhelm Pruski przyjął zaproszenie ojca Augusty, księcia Fryderyka, na polowanie na głuszce w Przemkowie.⁹ Pogłębienie znajomości nastąpiło w Gotha: po śmierci ojca (14 stycznia 1880 roku)¹⁰ rodzina przeniosła się do tamtejszej rezydencji. Wilhelm — który widywał Augustę Wiktorię jeszcze w Przemkowie na uroczystości żałobnej 22 stycznia 1880 roku¹¹ — zaręczył się z nią 14 lutego 1880 roku.¹² Oficjalne uroczystości zaręczynowe, ze względu na żałobę po ojcu, odbyły się 2 czerwca 1880 roku na zamku Babelsberg, gdzie cesarz Wilhelm I, prowadząc narzeczoną pod ramię, osobiście ją przedstawił.¹³

Przed ślubem Augusta Wiktoria powróciła do Przemkowa na ostatnią niedzielę. W kościele ewangelickim uczestniczyła w nabożeństwie — pastor Meißner wygłosił poruszającą przemowę pożegnalną. Księżna Adelajda wyjechała do Berlina 24 lutego w towarzystwie Karoliny Matyldy.¹⁴

Ślub odbył się 27 lutego 1881 roku w Berlinie, wieczorem w kaplicy Zamku Miejskiego. Ceremonię poprowadził nadworny kaznodzieja Kögel, a podstawą mowy ślubnej były słowa: „Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość — te trzy; z nich zaś największa jest miłość“. Na koniec zaśpiewano ulubioną pieśń panny młodej: „Toruj Jezu Sam drogę życia nam”.¹⁵ Wśród uczestników uroczystego orszaku weselnego szedł osiemnastoletni Ernest Günther — jedyny brat panny młodej, reprezentant rodu Augustenburgów.¹⁶

III. Pierwsza wizyta po zamążpójściu: wrzesień 1882

Kontekst: rok rozstań, nowa rola matki

Po ślubie Augusty Wiktorii z Wilhelmem rodzina rozprowadziła się po Europie. Księżna Adelajda z niezamężnymi córkami przemieszczała się między Gotą, Dreznem i zamkiem w Przemkowie, skąd zarządzała rozległą posiadłością przez pełnomocników.¹⁷ Wiosną 1882 roku Przemków gościł wuja Ernesta Günthera, księcia Christiana ze Szlezwika-Holsztynu, który przed powrotem do Anglii lustrował stan majątku.¹⁸

Dla samej Augusty Wiktorii rok 1882 miał wymiar zupełnie odmienny. 6 maja 1882 roku w Marmurowym Pałacu w Poczdamie urodziła swojego pierworodnego syna — Fryderyka Wilhelma, przyszłego następcę tronu.¹⁹ Chrzest odbył się 11 czerwca 1882 roku w Nowym Pałacu w Poczdamie — w dniu pierwszej rocznicy ślubu. Wśród rodziców chrzestnych obecni byli cesarz, cesarzowa, następca tronu, następczyni tronu oraz cała rodzina książęca Szlezwika-Holsztynu: księżna matka Adelajda, Ernest Günther i pozostałe rodzeństwo pana młodego.²⁰ Wrześniowy wyjazd do Przemkowa był więc dla Augusty Wiktorii — od niedawna matki — pierwszym powrotem w rodzinne strony w nowej, podwójnej roli: księżnej Prus i matki pierworodnego wnuka cesarza.

Z listów z tego okresu wiemy, że małżeństwo Dony (imię domowe Augusty Wiktorii) i Wilhelma było już wówczas naznaczone długimi rozłąkami. We wrześniu 1882 roku sam Wilhelm przebywał najpierw w Wiedniu, gdzie spotkał się z następczynią tronu Austrii księżną Stefanią, a następnie w Dreźnie na manewrach z ojcem i dziadkiem.²¹ Dopiero po manewrach drezdeńskich miała ich oboje zjednoczyć podróż do Przemkowa.

Cel wizyty: odsłonięcie pomnika księcia Fryderyka VIII

Właściwym powodem zjazdu augustenburskiego w Przemkowie pod koniec września 1882 roku nie był prywatny powrót sentymentalny — lecz wielka uroczystość rodzinna poświęcona pamięci zmarłego w styczniu 1880 roku księcia Fryderyka VIII, ojca Augusty Wiktorii. Zapowiedź ukazała się już w sierpniu: „W Przemkowie na Śląsku, dawnej rezydencji zmarłego księcia Szlezwika Holsztynu Fryderyka VIII, pod koniec września zbierze się cała książęca rodzina linii Szlezwik Holsztyn Augustenburg, żeby uczestniczyć w odsłonięciu grobowego pomnika zmarłego księcia. Także książę Wilhelm z księżną małżonką z tej okazji oczekiwani będą w Przemkowie".²²

Potwierdzenie samej uroczystości przyniosła prasa brytyjska: „W obecności księcia Wilhelma i księżnej Augusty Wiktorii i książęcej rodziny Augustenburg kilka dni temu uroczyście odsłonięto na zamku Przemków na Śląsku pomnik ku pamięci Fryderyka ostatniego księcia Szlezwika – Holsztynu ojca księżnej Augusty Wiktorii“.²³ Echem tego wydarzenia jest również fragment biografii księżnej Adelajdy, gdzie odnotowano, że po latach żałoby księżna matka „miała zobaczyć młodą parę książęcą w następnym roku [po ślubie] na uroczystości upamiętniającej jej zmarłego małżonka”.²⁴

Wizyta wrześniowa 1882 roku była zatem pierwszym pokrewieńskim zjazdem augustenburskim po ślubie Augusty Wiktorii i jednocześnie aktem upamiętnienia zmarłego głowy rodu — okolicznością, która nadawała całemu spotkaniu rys jednocześnie publiczny i żałobny.

Wieczór przyjazdu: 22 września 1882, godzina 21.45

Zachowana relacja korespondenta „Berliner Tageblatt" z 22 września pozwala odtworzyć sam wjazd dostojnej pary do miasta z niezwykłą precyzją.²⁵ Program pierwotnie zakładał przyjazd księcia Wilhelma z małżonką o godzinie 14.00. Niestety — jak donosił korespondent — „książę Wilhelm i księżna jego żona przybyli tutaj nie, jak pierwotnie było ustalone, wczoraj o godzinie 14.00, lecz dopiero wieczorem o godzinie 21.30“. Opóźnienie sprawiło, że „cały program musiał być zmieniony, przy czym zwłaszcza u młodzieży szkolnej panowało wielkie zmartwienie, ponieważ o tak późnej porze, musiano zrezygnować z wystawienia przynajmniej młodszych dzieci”. Do tego dołączyła pogoda: „należy żałować, że powitanie, na które od tygodni cieszyli się starzy i młodzi i do którego każdy podług swoich możliwości przyczynił się poprzez wystrój ulic i domów, zostało zakłócone przez gwałtowną ulewę".²⁶

Przez ulice przemkowskie przetoczył się w końcu — „pomimo lejącego się strumieniami deszczu" — czterokonny galowy powóz. Wewnątrz siedzieli „książę Wilhelm z żoną na tylnych siedzeniach a Krystian i Ernest Günther książęta Holsztynu na siedzeniu za woźnicą“. Powóz „wyjechał z parku natychmiast do miasta, żeby obejrzeć iluminacje. […] mijał stępem ulice i przed książęcy zamek przybył o godzinie 21.45”.²⁷

Przyjazd księżnej Augusty Wiktorii do Przemkowa w 1882 roku.

Powitanie przy zamku poprowadził generalny dyrektor Suren krótką przemową. Najbardziej wymownym gestem wieczoru było jednak zachowanie samej księżnej: „Księżna, żona księcia Wilhelma, mimo deszczu pozwoliła sobie wyjść na dwór, trzymając pod ramieniem swojego wuja i każdego pana z obecnych na powitaniu przywitać kilkoma serdecznymi słowami. Dostojna pani wyraziła swoją niezmierną radość z pięknego powitania, ze starań miasta i w szczególności z tego, że mogła znów zobaczyć swoje strony rodzinne“.²⁸ Korespondent podsumował:

„Wszyscy są zachwyceni niezwykle serdecznym i ujmującym wdziękiem naszej przyszłej cesarzowej”. Uroczystość powitalna zakończyła się o godzinie 22.30, gdy para wróciła do zamku.²⁹

Tak więc pierwszym obrazem Augusty Wiktorii, jaki zobaczyli Przemkowianie po jej zamążpójściu, była młoda księżna Prus wychodząca w ulewnym deszczu pod ramieniem wuja — by osobiście podziękować każdemu z przybyłych na powitanie.

Polowania i wyjazd Wilhelma

Po uroczystościach rodzinnych pobyt wypełniły klasyczne zajęcia dworu w Przemkowie — polowania w lasach książęcych. Korespondent gazety „Der oberschlesische Wanderer" donosił pod datą 24 września: „Podczas polowania z fladrami, które odbyło się wczoraj w lasach książęcych książę Wilhelm miał dużo szczęścia. Zastrzelił wielkiego jelenia szesnastaka, którego rzadko tu widujemy“.³⁰ Potwierdza to relacja „Berliner Tageblatt” z 26 września: „Ostatniej soboty książę Wilhelm uczestniczył […] w rewirze łowieckim Przemkowa w polowaniu z nagonką i miał przy tym szczęście upolować olbrzymiego szesnastaka, z czego był bardzo ucieszony".³¹

Wilhelm opuścił Przemków wcześniej niż jego małżonka. „W niedzielę o godzinie 9.30 książę Wilhelm w towarzystwie swojego adiutanta kapitana von der Lanken opuścił Przemków i o godzinie 16.45 przybył do Berlina“.³² Powodem wyjazdu było zaproszenie, którego nie można było odmówić: „Jak doniesiono wcześniej, książę Wilhelm przyjął zaproszenie od następcy tronu Austrii księcia Rudolfa na polowanie na kozice w Styrii”.³³ Augusta Wiktoria pozostała w Przemkowie z rodziną — matką Adelajdą, bratem Ernestem Güntherem oraz wujem Krystianem — i rozpoczęła właściwy pobyt w rodzinnych stronach, który — jak podają źródła — miał potrwać „do połowy października".³⁴

Drzewo-pomnik narzeczeńskich chwil

W parku zamkowym zachował się fizyczny ślad lat narzeczeńskich: wycięty przez samego Wilhelma, „niemal zarośnięty już" napis w korze buku — korona i inicjał W. 1880.³⁵ Jak donoszą kroniki: „Ilekroć Cesarzowa przebywała z wizytą na zamku w Przemkowie, zawsze odwiedzała to miejsce wspomnień z młodości".³⁶ Można więc przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że i podczas tej pierwszej wizyty we wrześniu 1882 roku — między ceremonią przy pomniku ojca a rodzinnymi obiadami w zamku — odwiedziła to drzewo: świadka ich narzeczeńskich chwil sprzed dwóch lat.

Charakterystyczne jest, że od roku 1880 wizyty następcy tronu, a późniejszego cesarza Wilhelma II, który poślubił księżną z przemkowskiego zamku, stały się szczytem wydarzeń, w których Przemkowianie brali żywy udział.³⁷ Z położonego na uboczu, nieznanego, leśnego miasteczka w przeciągu kilku dziesięcioleci powstała „mała rezydencja", która zaczęła przyciągać skromną turystykę.³⁸

IV. Panieńska komnata i stary zamek

W czasie wizyty we wrześniu 1882 roku Augusta Wiktoria stanęła w progu starego zamku, który znała od dzieciństwa — zmieniona rola społeczna kontrastowała z niezmienionymi wnętrzami. Jej panieńska komnata, pokój, w którym dorastała, w którym uczyła się języków angielskiego, francuskiego i duńskiego³⁹ oraz grała na fortepianie,⁴⁰ była nadal tą samą komnatą.

Kroniki opisują ówczesne życie zamkowe słowami wychowawczyni: „W Przemkowie panował zwyczaj, że po obiedzie i kolacji rodzina pozostawała przez jakiś czas razem w holu pałacu. Podczas tych spotkań my, dzieci, musieliśmy siedzieć cicho i w milczeniu przyglądać się, jak nasi starsi się bawią. Powiedziano mi, że moja babcia często cytowała francuskie powiedzenie: My, osoby pochodzenia królewskiego, musimy nauczyć się nudzić z godnością".⁴¹

Komnata panieńska księżnej Augusty Wiktorii w starym zamku w Przemkowie.

Artykuł prasowy z 1888 roku, opisując zbliżające się trzydzieste urodziny cesarzowej, podsumowuje sens tej sentymentalnej więzi z Przemkowem: „W Przemkowie księżna Wiktoria spędziła szereg szczęśliwych lat. Jej przyjazna i ujmująca natura szybko zdobyła serca ludzi, a entuzjastyczne powitanie cesarzowej podczas jej niedawnej wizyty w Przemkowie dowodzi, jak głęboką miłością i czcią darzy ją ludność miasteczka rezydencyjnego".⁴²

V. Kolejne wizyty i trwałość więzi z Przemkowem

Wizyta z września 1882 roku otworzyła długą serię powrotów. Sierpień 1884 roku przyniósł wielkie uroczystości z okazji 21. urodzin Ernesta Günthera — Augusta Wiktoria przybyła wówczas z mężem, pruskim następcą tronu Wilhelmem.⁴³ Po koronacji, jako cesarzowa, przybyła do Przemkowa po raz pierwszy 25 września 1888 roku, spędzając tu około dwunastu dni w towarzystwie pięciu synów i brata.⁴⁴

Powiązania z Przemkowem miały też charakter przyrodniczo-myśliwski: „Tak jak i przedtem, odbywały się tam na jesień wielkie polowania, na które przybywała zwykle para następcy tronu“.⁴⁵ Natomiast w 1902 roku wizyta odbywała się „w ścisłej prywatności, w związku z czym nie odbywały się żadne oficjalne uroczystości powitalne”.⁴⁶

W 1906 roku cesarzowa przyjechała pociągiem specjalnym z Wrocławia i w towarzystwie córki Wiktorii Luizy oraz żony Ernesta Günthera udała się do kościoła ewangelickiego, gdzie w krypcie książęcej złożyła wieniec na trumnach rodziców.⁴⁷ Ostatnia potwierdzona wizyta miała miejsce w listopadzie 1916 roku — cesarzowa uczestniczyła razem z parą książęcą w nabożeństwie w kościele ewangelickim, a następnie zeszła do krypty, gdzie złożyła wieniec.⁴⁸

Kronikarz przemkowski odnotował: „Po raz ostatni przed swoją śmiercią w 1921 roku cesarzowa bawiła w Przemkowie w 1916 roku".⁴⁹

VI. Epilog: „Entuzjastyczne powitanie"

Artykuł z 1888 roku używa wyrażenia „entuzjastyczne powitanie cesarzowej" przy jej wizycie w Przemkowie — i choć relacja ta odnosiła się zapewne do wizyty pokoronacyjnej, daje nam wyobrażenie o atmosferze, jaka towarzyszyła każdemu przyjazdowi Augusty Wiktorii. Tłumy mieszkańców, którzy znali ją z dzieciństwa, którzy widzieli jak dorastała w przemkowskim zamku, teraz witali ją jako cesarzową Niemiec i królową Prus.

Dla niej — wracającej pod mury starego zamku, zaglądającej do panieńskiej komnaty, idącej ścieżkami parku, w którym Wilhelm wyciął w 1880 roku inicjał w korze buku — był to powrót szczególny: między tym, co minęło, a tym, czym się stała. We wrześniu 1882 roku powrót ten miał wymiar dodatkowy: była to jednocześnie pierwsza podróż młodej matki w strony rodzinne i akt wspólnego — z matką, bratem i wujem — stanięcia przy pomniku ojca, którego nie było już wśród żywych.

Uwaga metodologiczna

Opracowanie opiera się wyłącznie na faktach potwierdzonych w źródłach z projektu Sekrety Przemkowa. Poszczególne fakty zostały zidentyfikowane w trakcie wielomiesięcznej weryfikacji źródłowej prowadzonej w ramach projektu. Wobec redakcji pierwszej dokonano w rozdziale III istotnego uzupełnienia: wprowadzono cel uroczystości (odsłonięcie pomnika księcia Fryderyka VIII), szczegółową relację naocznego świadka z wieczoru 22 września 1882 roku („Berliner Tageblatt“, nr 446 z 23.09.1882), opisy polowań w lasach książęcych („Der oberschlesische Wanderer” nr 226 z 27.09.1882; „Berliner Tageblatt" nr 449 z 26.09.1882) oraz kontekst rodzinny — narodziny pierworodnego syna Fryderyka Wilhelma 6 maja 1882 roku. Tam, gdzie źródła milczą na temat konkretnych szczegółów, opracowanie wyraźnie to sygnalizuje, ograniczając się do faktów potwierdzonych.

Przypisy

¹ „Wspomnienia przemkowskie. Przed 150 laty” (redakcja: Sztab Archiwum; primkenau.de/Memoiren) — artykuł rocznicowy z października 2003 roku. Cytat w oryginale: „Stary zamek, który kazał wybudować jego dziadek, wymagał tymczasem renowacji i nie odpowiadał więcej wymaganiom księcia. Dlatego kazał wybudować nowy, wspaniały zamek według planów berlińskiego budowniczego von Ihne a stary zamek zburzyć”. Decyzja Ernesta Günthera związana była z jego ślubem z Dorotą Marią Saksońską-Koburg-Gotha w 1898 roku i objęciem stałej siedziby w Przemkowie; daty samego zburzenia starego zamku źródło nie podaje.

² „Cesarzowa Augusta Wiktoria” — artykuł okolicznościowy z okazji 30. urodzin cesarzowej, opublikowany w czasopiśmie „Zur guten Stunde”, rocznik 2, tom III, 1889 rok. Fragment oryginalny: „Po śmierci dziadka, księcia Krystiana Augusta, zmarłego 11 marca 1869 roku, jej ojciec, książę Fryderyk, wraz z rodziną przeniósł się do zamku Przemków koło Szprotawy na Śląsku”.

³ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus (Historia Przemkowa), Primkenau 1923–1925; tłum. Eugeniusz Cipura, Przemków 1999. W oryginale: „(…) pozwolił naszemu ukrytemu miasteczku leśnemu stać się znanym w całych Niemczech i poza ich granicami”.

⁴ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin (Księżna Szlezwika-Holsztynu Adelajda. Biografia matki naszej cesarzowej), Verlag W. Kohlhammer, Berlin–Stuttgart–Lipsk 1917; tłum. Eugeniusz Cipura. Oryginalny zapis: „dzień 22 maja 1875 roku był dniem konfirmacji księżniczek Augusty Wiktorii i Karoliny Matyldy, które zgodnie z przemkowskim, kościelnym zwyczajem, musiały poddać się przed tym, tak jak i inne konfirmantki, trwającemu ponad godzinę, publicznemu egzaminowi”.

⁵ August Jentsch, Historia miasta i ewangelickiej gminy kościelnej Przemkowa (oryg. Geschichte der Stadt und der evangelischen Kirchgemeinde Primkenau), Primkenau 1891; tłum. Eugeniusz Cipura — cytat o wybudowaniu zamku w stylu normańskim. Informacje architektoniczne o starym zamku i dobudówkach z wieżami: Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923–1925; tłum. E. Cipura, Przemków 1999. O fundamentach dworu z 1772 roku i średniowiecznym tajnym przejściu: notatki z korespondencji rodzinnej dr. med. K. Wagemanna.

⁶ Datowanie rozbiórki starego zamku (1890) i cytat z lipcowego listu Augusty Wiktorii do Wilhelma II: Jörg Kirschstein, Auguste Victoria. Porträt einer Kaiserin (Augusta Wiktoria. Portret Cesarzowej); tłum. E. Cipura. Opis architektury i wyposażenia wnętrz nowego zamku (1896–1898, proj. Ernst von Ihne) — hol „Ośmiobok” (Achteck), winda, Sala Kolumnowa jako biblioteka i rodzinne muzeum — Małgorzata Gabrukiewicz, Zamek w Przemkowie (praca monograficzna pod kierunkiem prof. dr. hab. Jana Skuratowicza; tłum. E. Cipura). Por. także Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923–1925: nowy zamek „z białego śląskiego piaskowca, ze swoimi wieloma wieżami i pięknymi balkonami i wykuszami”. O pozostawionym tylnym murze zamku („Wäschehof”) — korespondencja rodzinna dr. med. K. Wagemanna.

⁷ Artykuł „Matka niemieckiej cesarzowej” w gazecie „Neuigkeits Welt Blatt”, rocznik 27, nr 24 z dnia 31 stycznia 1900 roku — okolicznościowa wiadomość z okazji śmierci księżnej Adelajdy (zm. 20 stycznia 1900). Cytowany fragment dotyczy szwajcarskiego domku w parku zamkowym, w którym księżniczki „uczyły się spełniania obowiązków matek rodzin”.

⁸ „Wizyta pary cesarskiej w Przemkowie” — artykuł w gazecie „Schlesische Zeitung” (Gazeta Śląska), rocznik 172, nr 829 z dnia 26 listopada 1913 roku. Fragment oryginalny: „Przy Domku Dziecięcym w parku kamienna ławka z inskrypcją wskazuje miejsce, w którym ówczesny książę Prus Wilhelm jako narzeczony często przebywał z księżniczką Augustą Wiktorią”. Istnienie ławki potwierdzają również wspomnienia Irmingard von Niebelschütz: „Obok domku dla księżnych ku pamięci zaręczyn księżnej Augusty Wiktorii z cesarzem Wilhelmem II wybudowana była tak zwana zaręczynowa ławka, z kamieni w półkolu, a pośrodku, na podwyższeniu tablica pamiątkowa z napisami i datami” (Harald von Niebelschütz-Gleinitz, Irmingard von Niebelschütz, Kindheitserinnerungen und Geschichten aus Niederschlesien / Przemków. Wspomnienia z dzieciństwa i opowiadania z Dolnego Śląska, tłum. E. Cipura).

⁹ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus (Historia Przemkowa), Primkenau 1923–1925 — „na wiosnę 1879 roku bawił tutaj jako gość z okazji polowania książę Wilhelm z Prus. Znalazł on w księżnej Auguście Victorii swoją przyszłą towarzyszkę życia”; Hans Meyer, Wilhelm II. Deutscher Kaiser und König von Preußen. Ein Lebens- und Charakterbild, Tom I, Langensalza 1892 — Wilhelm przyjął wiosną 1879 roku zaproszenie księcia Fryderyka ze Szlezwika-Holsztynu na polowanie na głuszce do Przemkowa, gdzie poznał Augustę Wiktorię. Potwierdzenie prasowe: „Neue Freie Presse”, nr 5654 z dnia 26 maja 1880 roku — „W zeszłym roku przyjął on zaproszenie Fryderyka, księcia Szlezwika Holsztynu Sonderburga Augustenburga do Przemkowa na polowanie na głuszce. Przy tej okazji poznał on księżną”.

¹⁰ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin (Księżna Szlezwika-Holsztynu Adelajda. Biografia matki naszej cesarzowej), W. Kohlhammer, Berlin 1917 — śmierć księcia Fryderyka w Wiesbaden w nocy z 13 na 14 stycznia 1880 roku.

¹¹ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin (Księżna Szlezwika-Holsztynu Adelajda. Biografia matki naszej cesarzowej), W. Kohlhammer, Berlin 1917 — uroczystość żałobna w Przemkowie 22 stycznia 1880 roku; w kondukcie żałobnym uczestniczył następca tronu Fryderyk Wilhelm. Obecność Wilhelma pruskiego na tej uroczystości nie jest potwierdzona przez żadne dostępne źródło; według Hansa Meyera (Wilhelm II. Deutscher Kaiser und König von Preußen. Ein Lebens- und Charakterbild, Langensalza 1892) rodzina po śmierci ojca udała się do Gothy, gdzie Wilhelm pojawił się ponownie i 14 lutego 1880 roku zaręczył się z Augustą Wiktorią.

¹² Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917; Jörg Kirschstein, Auguste Victoria. Porträt einer Kaiserin — prywatne zaręczyny Wilhelma z Augustą Wiktorią 14 lutego 1880 roku w Pałacu Augustenburskim w Gotha. Oficjalne zaręczyny 2 czerwca 1880 roku na zamku Babelsberg: Hans Meyer, Wilhelm II. Deutscher Kaiser und König von Preußen. Ein Lebens- und Charakterbild, Tom I, Langensalza 1892; „Das Buch für Alle”, Zeszyt 24, 1880 rok. Uwaga: Unser Kaiserpaar (Otto Spamer, Leipzig–Berlin, wyd. 4, 1889) podaje datę 14 czerwca 1880 — sprzecznie z powyższymi źródłami.

¹³ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917 — oficjalne zaręczyny 2 czerwca 1880 roku na zamku Babelsberg; cesarz Wilhelm I uroczyście ogłosił zaręczyny. Szczegół o prowadzeniu narzeczonej pod ramię: Unser Kaiserpaar (Otto Spamer, Leipzig–Berlin, wyd. 4, 1889) — to samo źródło, które podaje błędną datę 14 czerwca.

¹⁴ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917 — Augusta Wiktoria uczestniczy po raz ostatni przed ślubem w nabożeństwie w kościele ewangelickim w Przemkowie, gdzie pastor Meißner wygłosił mowę pożegnalną; wyjazd księżnej Adelajdy do Berlina 24 lutego 1881 roku w towarzystwie księżnej Karoliny Matyldy i damy dworu panny von Krogh.

¹⁵ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917; Jörg Kirschstein, Auguste Victoria. Porträt einer Kaiserin — ślub 27 lutego 1881 roku w kaplicy Zamku Berlińskiego; mowa ślubna kaznodziei nadwornego Rudolfa Kögla (1 Kor 13, 13); ulubiona pieśń panny młodej: „Toruj Jezu Sam drogę życia nam”.

¹⁶ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917 — Ernest Günther wymieniony wśród uczestników uroczystego orszaku weselnego. Uwaga: urodzony 11 sierpnia 1863 roku, w dniu ślubu (27 lutego 1881) miał 17 lat — określenie „osiem­nasto­letni” w tekście jest błędem.

¹⁷ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917 — księżna Adelajda po ślubie córki przemieszczała się między Gotą, Dreznem i zamkiem w Przemkowie. Uwaga: sformułowanie o zarządzaniu posiadłością „przez pełnomocników” nie zostało odnalezione w żadnym z katalogowanych źródeł — wymaga weryfikacji lub podania konkretnego miejsca w źródle.

¹⁸ „Berliner Börsen-Zeitung” numer 103, z dnia 2 marca 1882 roku — książę Krystian Szlezwika-Holsztynu „po swoim odjeździe stąd udał się do Gothy, Drezna i na zamek Przemków na Śląsku, gdzie on obecnie jeszcze przebywa”; „The Belfast News-Letter” Nr 20 894, str. 6, z dnia 29 czerwca 1882 roku — „Krystian książę Szlezwiku – Holsztynu przybył do rodziny do majątku ziemskiego Przemkowa na Śląsku, skąd chce wrócić do Anglii za około 3 tygodnie”. Uwaga: oba artykuły opisują dwie odrębne wizyty (marzec i czerwiec 1882); sformułowanie „lustrow ał stan majątku” nie ma potwierdzenia w źródłach.

¹⁹ Luiza Zofia (księżna Szlezwika-Holsztynu), Behind the Scenes at the Prussian Court, Butler & Tanner Ltd., London 1939; Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, W. Kohlhammer, Berlin 1917 — narodziny pierworodnego syna pary książęcej, Fryderyka Wilhelma, 6 maja 1882 roku w Marmurowym Pałacu w Poczdamie.

²⁰ „Provinzial-Correspondenz” nr 24, z dnia 14 czerwca 1882 roku — chrzest w Nowym Pałacu 11 czerwca 1882: imiona „Fryderyk Wilhelm Wiktor August Ernest”; obecni cesarz, cesarzowa, następca tronu, następczyni tronu, księżna matka Adelajda, książę Ernest Günther i pozostałe rodzeństwo księcia Wilhelma.

²¹ Jörg Kirschstein, Auguste Victoria. Porträt einer Kaiserin — listy Augusty Wiktorii do Wilhelma z września 1882 roku: Wilhelm relacjonuje spotkanie z następczynią tronu Austrii księżną Stefanią w Wiedniu; następnie przyjazd z ojcem i dziadkiem do Drezna na manewry.

²² „Australiche Zeitung”, nr 42, rocznik XXXIV, z dnia 17 października 1882 roku, przytaczając „Lipziger Illustrierte Zeitung” z 26 sierpnia 1882 roku — zapowiedź zjazdu augustenburskiego w Przemkowie pod koniec września 1882 roku celem odsłonięcia pomnika grobowego księcia Fryderyka VIII.

²³ Gazeta „The Standard" nr 18.158, str. 5 z dnia 28 września 1882 roku — relacja o odsłonięciu pomnika ku pamięci Fryderyka VIII w obecności księcia Wilhelma, księżnej Augusty Wiktorii i rodziny Augustenburg.

²⁴ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, Verlag von W. Kohlhammer, Berlin–Stuttgart–Leipzig 1917 — „Wracając do ciszy Przemkowa, księżna miała zobaczyć młodą parę książęcą w następnym roku na uroczystości upamiętniającej jej zmarłego małżonka”.

²⁵ „Berliner Tageblatt" nr 446, rocznik XI, z dnia 23 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z dnia 22 września 1882, rekord 1200. Relacja o przyjeździe księcia Wilhelma z księżną o godzinie 21.30 zamiast planowanych 14.00, ulewie, czterokonnym powozie, powitalnej mowie generalnego dyrektora Surena, osobistym wyjściu księżnej do powitalnych gości i jej cytowanej wypowiedzi o radości z powrotu w strony rodzinne. Koniec uroczystości powitalnej — godzina 22.30.

²⁶ „Berliner Tageblatt" nr 446, rocznik XI, z dnia 23 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z dnia 22 września 1882, rekord 1200. Relacja o przyjeździe księcia Wilhelma z księżną o godzinie 21.30 zamiast planowanych 14.00, ulewie, czterokonnym powozie, powitalnej mowie generalnego dyrektora Surena, osobistym wyjściu księżnej do powitalnych gości i jej cytowanej wypowiedzi o radości z powrotu w strony rodzinne. Koniec uroczystości powitalnej — godzina 22.30.

²⁷ „Berliner Tageblatt" nr 446, rocznik XI, z dnia 23 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z dnia 22 września 1882, rekord 1200. Relacja o przyjeździe księcia Wilhelma z księżną o godzinie 21.30 zamiast planowanych 14.00, ulewie, czterokonnym powozie, powitalnej mowie generalnego dyrektora Surena, osobistym wyjściu księżnej do powitalnych gości i jej cytowanej wypowiedzi o radości z powrotu w strony rodzinne. Koniec uroczystości powitalnej — godzina 22.30.

²⁸ „Berliner Tageblatt" nr 446, rocznik XI, z dnia 23 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z dnia 22 września 1882, rekord 1200. Relacja o przyjeździe księcia Wilhelma z księżną o godzinie 21.30 zamiast planowanych 14.00, ulewie, czterokonnym powozie, powitalnej mowie generalnego dyrektora Surena, osobistym wyjściu księżnej do powitalnych gości i jej cytowanej wypowiedzi o radości z powrotu w strony rodzinne. Koniec uroczystości powitalnej — godzina 22.30.

²⁹ „Berliner Tageblatt" nr 446, rocznik XI, z dnia 23 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z dnia 22 września 1882, rekord 1200. Relacja o przyjeździe księcia Wilhelma z księżną o godzinie 21.30 zamiast planowanych 14.00, ulewie, czterokonnym powozie, powitalnej mowie generalnego dyrektora Surena, osobistym wyjściu księżnej do powitalnych gości i jej cytowanej wypowiedzi o radości z powrotu w strony rodzinne. Koniec uroczystości powitalnej — godzina 22.30.

³⁰ „Der oberschlesische Wanderer" nr 226, rocznik 55 z dnia 27 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z 24 września. Polowanie z fladrami w lasach książęcych, upolowanie „wielkiego jelenia szesnastaka“. Planowany wyjazd Wilhelma rankiem, stacja kolejowa Wilkocin; zaproszenie arcyksięcia Rudolfa na polowanie na kozice w Styrii; Wilhelm „pozostanie tutaj [w podróży] do połowy października”.

³¹ „Berliner Tageblatt" nr 449, rocznik XI z dnia 26 września 1882 roku — sobotnie polowanie z nagonką, olbrzymi szesnastak; w niedzielę o godzinie 9.30 wyjazd Wilhelma z Przemkowa w towarzystwie adiutanta kapitana von der Lancken, przybycie do Berlina o godzinie 16.45.

³² „Berliner Tageblatt" nr 449, rocznik XI z dnia 26 września 1882 roku — sobotnie polowanie z nagonką, olbrzymi szesnastak; w niedzielę o godzinie 9.30 wyjazd Wilhelma z Przemkowa w towarzystwie adiutanta kapitana von der Lancken, przybycie do Berlina o godzinie 16.45.

³³ „Der oberschlesische Wanderer" nr 226, rocznik 55 z dnia 27 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z 24 września. Polowanie z fladrami w lasach książęcych, upolowanie „wielkiego jelenia szesnastaka“. Planowany wyjazd Wilhelma rankiem, stacja kolejowa Wilkocin; zaproszenie arcyksięcia Rudolfa na polowanie na kozice w Styrii; Wilhelm „pozostanie tutaj [w podróży] do połowy października”.

³⁴ „Der oberschlesische Wanderer" nr 226, rocznik 55 z dnia 27 września 1882 roku — korespondencja z Przemkowa z 24 września. Polowanie z fladrami w lasach książęcych, upolowanie „wielkiego jelenia szesnastaka“. Planowany wyjazd Wilhelma rankiem, stacja kolejowa Wilkocin; zaproszenie arcyksięcia Rudolfa na polowanie na kozice w Styrii; Wilhelm „pozostanie tutaj [w podróży] do połowy października”.

³⁵ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — napis w korze buku: korona i inicjał W. 1880, wycięty przez Cesarza Wilhelma II.

³⁶ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — „Ilekroć Cesarzowa przebywała z wizytą na zamku w Przemkowie, zawsze odwiedzała to miejsce wspomnień z młodości”.

³⁷ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — „Już od roku 1880 wizyty księcia następcy tronu stały się szczytem wydarzeń, w których Przemkowianie brali żywy udział”.

³⁸ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — „Z położonego na uboczu, nieznanego, leśnego miasteczka w przeciągu kilku dziesięcioleci powstała mała rezydencja, która teraz także przyciągała skromną turystykę”.

³⁹ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, Verlag von W. Kohlhammer, Berlin–Stuttgart–Leipzig 1917 — „Augusta Wiktoria mówiła biegle po angielsku, francusku i nauczyła się duńskiego od pokójwki”.

⁴⁰ Friedrich-Carl von Esbach, Herzogin Adelheid von Schleswig-Holstein. Ein Lebensbild der Mutter unserer Kaiserin, Verlag von W. Kohlhammer, Berlin–Stuttgart–Leipzig 1917 — księżna posiadała muzyczny talent, lubiła grać klasycznych mistrzów; lekcje muzyki w Pau.

⁴¹ Anna Wagemann, Prinzessin Feodora. Erinnerungen an den augustenburger und den preußischen Hof, Verlag Martin Warneok, Berlin — wspomnienie wieczornych spotkań rodziny w holu zamku; cytat babci o nudzeniu z godnością: „My, osoby pochodzenia królewskiego, musimy nauczyć się nudzić z godnością”.

⁴² „Namslauer Stadtblatt" rocznik 17, nr 76, 29 września 1888 — „entuzjastyczne powitanie cesarzowej podczas jej niedawnej wizyty w Przemkowie dowodzi, jak głęboką miłością i czcią darzy ją ludność miasteczka rezydencyjnego".

⁴³ W. von Hendrichs, Prinz Wilhelm von Preußen. Ein Fürstenbild dem Deutschen Volke gewidmet, Richard Eckstein Nachfolger, Berlin 1888 — uroczystość ogłoszenia pełnoletności Ernesta Günthera, sierpień 1884, Przemków; Augusta Wiktoria przybyła z mężem Wilhelmem wśród gości. Potwierdzenie również: „Berliner Börsen-Zeitung”, nr 372, z dnia 11 sierpnia 1884 roku (korespondencja z Przemkowa z 10 sierpnia 1884 roku) — przyjazd Wilhelma specjalnym pociągiem do stacji Niegosławice, oczekiwanie przez szwagra, przejazd czterokonnym galowym powozem przez park do zamku.

⁴⁴ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923; „Neue Freie Presse”, nr 8653, z dnia 26 września 1888 roku — pierwsza wizyta cesarzowej Augusty Wiktorii w Przemkowie 25 września 1888 roku; pobót około dwunastu dni w towarzystwie pięciu synów i brata Ernesta Günthera.

⁴⁵ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — „Tak jak i przedtem, odbywały się tam na jesień wielkie polowania, na które przybywała zwykle para następcy tronu”.

⁴⁶ „Der oberschlesischer Wanderer”, nr 80, rocznik 75, z dnia 8 kwietnia 1902 roku — wizyta cesarza i cesarzowej w Przemkowie w dniach 23–25 kwietnia 1902 roku; wizyta miała charakter czysto prywatny, bez ceremonii powitalnych.

⁴⁷ „Neue Hamburger Zeitung" nr 430, rocznik 11 z dnia 14 września 1906 roku — „Cesarzowa udała się dzisiaj rano w towarzystwie księżnej Wiktorii Luizy i księżnej, żony księcia Ernesta Günthera do kościoła ewangelickiego w Przemkowie i w grobowcu książęcym na trumnach swoich rodziców złożyła wieniec“. Także „Berliner Tageblatt” nr 465, rocznik 35 (1906) — przyjazd pociągiem specjalnym z Wrocławia.

⁴⁸ „Auraser Stadtblatt”, numer 48, z dnia 25 listopada 1916 roku — ostatnia wizyta cesarzowej w Przemkowie. Szczegóły nabożeństwa i wizyty w krypcie: „Schlesische Zeitung”, rocznik 175, nr 819, z dnia 20 listopada 1916 roku (uczestnictwo w głównym nabożeństwie w kościele ewangelickim, popołudniowe odwiedziny krypty z wieńcem); „Dorstener Volkszeitung und Wochenblatt”, nr 271, rocznik 64, z dnia 23 listopada 1916 roku (cesarzowa popołudniu przy sarkofagu rodziców).

⁴⁹ Rektor Ewald, Die Geschichte Primkenaus, Primkenau 1923 — „Po raz ostatni przed swoją śmiercią w 1921 roku cesarzowa bawiła w Przemkowie w 1916 roku”.