Stary powiat Szprotawy w roku 1840

Stary powiat Szprotawy w roku 1840

Georg Steller

Studzianka (Armadebrunn) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran na Modłej). 23 domy, 173 mieszkańców (2 katolików), kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie. W miejscowości własny cmentarz przykościelny, 1 szkoła ewangelicka tylko dla mieszkańców miejscowości; nauczyciel codziennie prowadzi szkołę w Pogorzelach. 1 młyn wiatrowy, 1 wapniarnia.

Biernatów (Baierhaus) składa się z dwóch części. A) Część przemkowska należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran na Modłej). 16 domów, 106 ewangelickich mieszkańców. Gmina z Lesznem Górnym posiada swój własny cmentarz kościelny. 1 szkoła ewangelicka tylko dla mieszkańców miejscowości. 1 nauczyciel. Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie. 1 szynkownia. B) Część kasy miejskiej Szprotawy. Domy i mieszkańcy wliczeni w danych dotyczących Leszna Górnego.

Szklarki (Klein-Gläsersdorf) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran na Modłej). 24 domy, 226 mieszkańców (10 katolików). Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie. 1 kuźnia, 9 handlarzy.

Łąkociny (Haselbach) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran na Modłej). 12 domów, 1 folwark, 105 ewangelickich mieszkańców; kościół ewangelicki w Pogorzeliskach powiat Lubin, kościół katolicki na Wysokiej, parochia Przemków. Od 1840 roku fundacja charytatywna o wkładzie 100 talarów Rzeszy młynarza dożywotnika Jacoba. 1 młyn wodny, 1 karczma.

Jędrzychówek (Klein-Heinzendorf powszechnie Hinzendorf. W 1342 roku Heinrichstorff Polonicalis). Dodatek: Ten dokument dotyczy wschodniej części we wsi Długie! Wieś należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 33 domy, 218 ewangelickich mieszkańców; kościół ewangelicki w Pogorzeliskach powiat Lubin, kościół katolicki na Wysokiej, parochia Przemków. 1 młyn wiatrowy, 1 karczma, 1 kuźnia.

Karpie (Karpfreiß) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 27 domów, 189 mieszkańców (4 katolików). Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie. 1 młyn wodny, 1 młyn wiatrowy, 1 szynkownia, 8 handlarzy obnośnych, 1 krawiec, 137 sztuk bydła.

Krępa (Krampf) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block - Bibran). 83 domy, 1 pański zamek i folwark, 524 mieszkańców (7katolików). Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie, 1 szkoła ewangelicka, 1 nauczyciel. Szkoła naucza także dzieci z Heidehäuser. 1 młyn wiatrowy, 2 szynkownie (dawne określenie podrzędnej restauracji, knajpy – przyp. tłumacza), 4 tkaczy, 2 krawców, 4 kupców. 636 owiec, 339 wołów. Do tego: Neu-Haide, 2 chałupników (chłop bezrolny posiadający tylko chałupę z obejściem i ogrodem, zobowiązany do odrabiania pańszczyzny na rzecz dworu – przyp. tłumacza), w kierunku południowo-wschodnim i południowym, ¼ mili; 5 domów, 28 ewangelickich mieszkańców.

Łężce (Langen lub Langenau) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran), 86 domów, 483 mieszkańców (23 katolików) włącznie z Neidhardt i Stichhäuser. Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie, 1 szkoła ewangelicka, 1 nauczyciel, szkoła naucza dzieci z Łężc i Stichhäuser. 1 szynkownia (dawne określenie podrzędnej restauracji, knajpy – przyp. tłumacza), 1 szewc, 345 wołów. Do tego: a) Neidhardt, kolonia i folwark w kierunku wschodnim 5/16 mil, 14 domów, 102 mieszkańców (2 katolików). B) Stichhäuser lub Bruchhäuser, kolonia w kierunku północno-wschodnim i wschodnim ¼ mili, 8 domów, 44 mieszkańców (9 katolików).

Młynowo (Lauterbach, w 1377 roku Lutirbach an der Sprotte) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 103 domy, 1 zamek i folwark dworski, 665 mieszkańców (12 katolików). Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie, 1 szkoła ewangelicka dla tej miejscowości oraz dla miejscowości Duża Huta (Hohenofen), 1 nauczyciel, 2 młyny wodne z dwoma przekładniami, młyn garbarski, 1 tartak, 1 papiernia z 1 kadzią, 1 browar, 1 bielarnia, 4 szynkownie, 3 rzemieślników, 5 handlarzy, 9 handlarzy obnośnych, 1180 sztuk owiec merynosowych, 439 sztuk bydła, 1 cegielnia. Do tego: kuźnica lub – jak zwykle się określa – wielki piec, część wsi 1/16 mili w kierunku północno wschodnim, którą tworzy 13 domów i huta z wielkim piecem. Do 1795 roku w tym miejscu istniały tylko 4 domy, zwane Bruchhäuser, a przy nich Młyn Jerzego (Georgenmühle), który został zlikwidowany, a zamiast niego założony wielki piec, dobudowano 9 domów a całość od tej chwili zwano Wielki Piec (Duża Huta). 1 dworska kopalnia żelaza daje urobek 2092 skrzynie o wartości 2092 talarów Rzeszy, przez 12 robotników (38 dusz). W 1840 roku wielki piec wytworzył: 2324 cetnary surówki (po 1 talarze Rzeszy), 5910 cetnarów żeliwa = 13790 talarów Rzeszy (24 robotników, 75 dusz), następnie 2 fryszerki wytworzyły: 974 cetnary stali opaskowej, obręczowej, taśmowej i prętów = 4545 talarów Rzeszy 20 srebrnych groszy i 1 młot szynowy wytworzył: 150 cetnarów szyn = 850 talarów Rzeszy. Właścicielem jest pan feudalny.

Pogorzele (Neuvorwerk) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 12 domów, 86 mieszkańców (14 katolików), 1 filia szkoły w Studziance, której nauczyciel przyjeżdża tutaj codziennie. Kościół ewangelicki i katolicki w Przemkowie. 1 handlarz wiktuałami.

Piotrowice (Petersdorf) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 59 domów, 1 folwark, 566 mieszkańców (7 katolików). Kościół katolicki i ewangelicki w Przemkowie; w miejscowości własny cmentarz kościelny. 1 szkoła ewangelicka, 1 nauczyciel, 1 asystent nauczyciela, do szkoły włączone są dzieci z Piotrowic, Młynika, Szklarek i Karpi. 1 młyn wiatrowy, 1 karczma, 7 rzemieślników, 6 handlarzy, 646 sztuk owiec merynoskich, 440 sztuk bydła. Do tego: Młynik (Ludwigsmühl) zwany także Ludwigsdörfel, kolonia w kierunku północnym do północno – wschodniego 1/8 mili od wsi. (dane pochodzące od pana Knie z opracowania „GS. Glogau, auch landräthl. bis 1818” są błędne, ponieważ Piotrowice zawsze należały do powiatu szprotawskiego.)

Przemków (Primkenau), miasto i gmina zamkowa należy do majątku ziemskiego Przemkowa (obecnie pani baronowej von Block – Bibran na Modłej). a) miasto, z własnym królewskim sądem miejskim, z którym jednak połączony jest sąd patrymonialny majątku ziemskiego. Inne władze: Magistrat, rajcy miejscy i duchowieństwo; z królewską placówką poczty od 1 stycznia 1841. Domy mieszkalne w liczbie 156, natomiast stajni, stodół i szop 104. 1 katolicki kościół parafialny w mieście, 1 ewangelicki kościół parafialny przy mieście. 2 plebanie, 2 budynki szkolne. Szkoła katolicka z 1 nauczycielem, szkoła ewangelicka z 3 nauczycielami. 1 ratusz i pod nim piwnica miejska, 1 dom mieszkalny burmistrza. 1 dom mieszkalny sędziego miejskiego, 1 przytułek dla ubogich, 1 więzienie, 1 apteka, 1 browar 63 uprawnionych do warzenia piwa, 2 gorzelnie, 1 wodny młyn do mielenia kory dębowej, 1 wiatrowy młyn do mielenia kory dębowej, 3 wiatrowe młyny do mielenia zboża, 1 miejska i 4 prywatne cegielnie. 1358 mieszkańców w tym 1163 ewangelików i 195 katolików, 233 pary zamężne w około 300 gospodarstwach domowych. Obróbka drewna przez 20 bednarzy, 4 kołodziejów i stelmachów, 7 stolarzy. Ponadto 9 kowali i gwoździarzy, 10 garncarzy, łącznie 140 rzemieślników, handel prowadzony przez 8 kupców, 11 kramarzy i 6 garbarzy; 4 targi płótna, zwierząt gospodarskich i jarmarki. Miejscowość, którą około 1280 roku wybudował książę Przimislaus lub Primislaus I ze Ścinawy, Szprotawy i Żagania, nazywała się dawniej Primikau, a także Prymke i Primislavia. Kościół katolicki od 1521 do 1637 roku był ewangelicki. Obecny kościół ewangelicki został założony w 1744 roku, 13 kwietnia, po tym jak pierwsze kazanie wygłosił już w 1741 roku na rynku M. Kegel, stąd też 100-lecie odzyskania wolności kościelnej obchodzono w 1841 roku w 4-tą niedzielę po święcie Trzech Króli. Do obu kościołów miejskich włączeni są katolicy i ewangelicy miejscowości: Studzianka, Biernatów, Szklarki, Karpie, Krępa z Heidehäuser, Łężce z Neidhardt i Stichhäuser, Młynowo z Bruchhäuser lub Wielkim Piecem, Pogorzele, Piotrowice z Młynikiem i Wilkocin. Od drogi Viehwege do Wilkocina (gdzie na cmentarzu, na którym stał kiedyś kościół ewangelicki, dokonuje się jeszcze pochówków), katolicki proboszcz z Przemkowa ma swoje dobra kościelne. Wysoka ze swoim kościołem macierzystym i dobrami kościelnymi jest połączona tylko z katolickim kościołem parafialnym. Także tutaj proboszcz katolicki z Przemkowa ma dobra kościelne. Do szkoły ewangelickiej, ufundowanej w 1741 roku, uczęszczają dzieci z: miasta i zamku Przemków, natomiast do szkoły katolickiej dzieci z wszystkich miejscowości parochii. b) Gmina zamkowa ściśle przylegająca do miasta z kierunku północno-wschodniego i podlegająca mu w sprawach policyjnych i komunalnych liczy 21 domów, 136 mieszkańców (13 katolików). Odpowiednim sądem jest sąd patrymonialny majątku ziemskiego Przemkowa, sędzią miejskim i administratorem sądowym jest tutejszy pan Schrödter. Kościół i szkoła w mieście. c) Zamek Przemków: zamek dworski z browarem dworskim, w pobliżu miasta w kierunku północno-zachodnim. d) Inaczej jest w przypadku dominium Przemkowa, które znajduje się po północnej stronie miasta i jest właściwie folwarkiem gminy wiejskiej Młynowo. Patrz Młynowo (obecnie włączone do Przemkowa).

Przemkowska gmina zamkowa (Primkenauer Schloßgemeinde), zamek i dominium (Knie podawał je osobno pod wsiami), należy do barona Jana Benedykta von Block – Bibran. 22 domy, 145 mieszkańców (18 katolików); ewangelicki i katolicki kościół w Przemkowie. 1 młyn wiatrowy, 1 karczma, 2 rzemieślników, 1 handlarz. Przemkowska gmina zamkowa podlegająca miastu w sprawach policyjnych i komunalnych, leży bezpośrednio po północno-wschodniej stronie miasta, zamek Przemków natomiast z dworskim browarem po stronie północno-zachodniej. Dominium Przemków, obejmujące folwark i owczarnię, leży na północy miasta, jest już jednak zaliczane do stowarzyszenia gminy Młynowo.

Wysoka (Weißig, w 1424 roku Weisseck, w 1442 roku Weisag) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 63 domy, 1 folwark, 513 mieszkańców (18 katolików). Kościół ewangelicki w Pogorzeliskach, powiat Lubin. 1 szkoła ewangelicka tylko dla dzieci z miejscowości, 1 nauczyciel, 1 katolicki  kościół sepulkralny zrzeszony z kościołem parafialnym w Przemkowie, dobra kościelne 206 mórg pola uprawnego, łąka i las; do parafii włączone są: Wysoka, Łąkociny, Jędrzychówek i Wilkocin z dobrami kościelnymi, z powiatu Lubina: Jakubowo Lubińskie, Węgielin z Młynną, Kienast i Jabłonów. 3 młyny wodne, 1 dobro kościelne, 1 karczma, 5 rzemieślników, 1 kramarz, 500 sztuk owiec merynosowych, 331 sztuk bydła. Do tego: Nowy Młyn (Neumühle) 1/8 mili w kierunku północno-wschodnim jeden z trzech młynów wodnych.

Wilkocin (Wolfersdorf) należy do majątku ziemskiego Przemkowa (baron Jan Benedykt von Block – Bibran). 50 domów, 1 folwark, 338 mieszkańców (1 katolik); kościół ewangelicki w Przemkowie. Na tutejszym cmentarzu kościelnym, który nadal służy do pochówku, stał dawniej kościół ewangelicki. 1 ewangelicka szkoła, z nauczycielem wspomagającym, w zależności od nauczyciela na Wysokiej. Kościół katolicki na Wysokiej, parochia Przemków. W miejscowości dobro kościelne do użytkowania przez proboszcza, dawniej z kościołem macierzystym z Wysokiej, które jednak spłonęło z budynkami gospodarczymi i nie zostało odbudowane. Kościelny cmentarz katolicki w miejscowości. 1 młyn wiatrowy, 2 karczmy, 1 piekarz, 1 kowal, 910 sztuk owiec merynosowych, 208 sztuk bydła.