Fragmenty książki
O Przemkowie
To małe, otwarte miasteczko, leżące 3 mile od Głogowa, 1,5 mili od Szprotawy i 13 mil od Wrocławia. Nazwę swą zawdzięcza założycielowi, księciu Przemkowi I (Primislaus), który prawdopodobnie w latach 1280–1290 położył pod nie fundamenty. W łacińskich dokumentach nazywane jest Primckenaw, Primicavia, Primislavia, a w starych niemieckich pismach Prymkenow i Prymke.
W XVI wieku należało, wraz z przyległymi dobrami, do rodziny von Rechenberg. Hanns von Rechenberg ze Sławy wprowadził tutaj reformację luterańską. W 1637 roku miasto i dobra przeszły w ręce cesarskiego pułkownika Leona Cropello de Medices, który zmarł w 1640 roku, a swoje dobra zapisał jezuitom. Ci jednak posiadali je tylko do 1667 roku. Następnie dobra przejęli hrabiowie von Reder; w 1641 r. władał nimi Karl Abraham hrabia von Reder, królewski pruski minister stanu i nadprezydent rejencji głogowskiej. W 1752 roku kupił je królewski pruski marszałek dworu Heinrich IX, hrabia von Reuß, a po jego śmierci w 1781 roku przeszły na obecnego właściciela, Karla Ferdinanda Sigmunda barona von Seherr-Thoß.
W 1642 roku miasto zostało podpalone przez Szwedów, a 24 sierpnia 1681 roku spłonęło ponownie wraz z kościołem parafialnym (ocalały tylko 4 domy). Inne osobliwości nie są mi znane.
Budowle w mieście:
a) Katolicki kościół parafialny: prawdopodobnie powstał wraz z miastem, ale przypuszcza się, że w XV wieku został powiększony lub zbudowany na nowo. Poświęcony ku czci Marii, co wynika z listu odpustowego wydanego 28 kwietnia 1418 r. przez sobór w Konstancji. Od 1524 do 1637 r. był w rękach luteranów; gorliwy katolicki pan gruntowy Leon Cropello de Medices wypędził w tym roku ewangelickich kaznodziejów i osadził katolickich. Choć podczas szwedzkiej dominacji w wojnie trzydziestoletniej protestanci ponownie go przejęli, to 9 lutego 1654 r. został im odebrany na zawsze i przekazany katolikom. Przy kościele jest proboszcz.
b) Kościół ewangelicki: kamień węgielny położono 13 kwietnia 1744 r., a poświęcono go 9 sierpnia 1744 r. Należą do niego wsie: Młynowo, Łężce, Neidhardt, Krępa, Wilkocin, Szklarki, Piotrowice, Karpie, Ludwigsmühle, Studzianka i Pogorzele. Patronat nad oboma kościołami sprawuje dominium.
c) Plebania i budynki szkolne.
d) Szpital.
e) Dwa browary.
f) Więzienie.
g) Trzy inne budynki miejskie.
Prywatnych domów w mieście jest 116, na przedmieściu 19, łącznie 135. Wszystkie są zbudowane w niskim standardzie i (z jednym wyjątkiem) kryte gontem.
W 1787 roku mieszkało tu 819 osób. Konsumowały one rocznie: 25 sztuk bydła rogatego, 129 świń, 182 skopy, 153 cielęta. Zużyto 167 szefli pszenicy, 2219 szefli żyta i 339 szefli słodu.
Utrzymanie mieszkańców opiera się na:
Rolnictwie i hodowli bydła.
Warzeniu piwa (na 63 domach ciąży prawo browarnicze), jednak miasto nie ma wyłączności na sprzedaż piwa we wsiach.
Handlu, który jest bardzo skromny i prowadzony przez zaledwie 7 kramarzy. Nie ma targu tygodniowego. Odbywają się cztery jarmarki roczne i bydlęce: w niedzielę Laetare, w święto Wniebowzięcia NMP, na Matki Boskiej Gromnicznej oraz w dzień św. Szymona i Judy.
Różnych rzemiosłach: 2 cyrulików, 5 piekarzy (z 7 ławami), 11 bednarzy, 1 piwowar, 1 drukarz tkanin, 1 farbiarz, 8 rzeźników (z 12 ławami), 1 szklarz, 1 rękawicznik, 1 kapelusznik, 1 twórca instrumentów matematycznych, 3 kuśnierzy, 1 płóciennik, 1 murarz, 1 olejnik, 8 kołodziejów, 2 rymarzy, 1 garbarz czerwonoskórny, 2 siodlarzy, 1 ślusarz, 11 kowali, 7 krawców, 1 kominiarz, 9 szewców (z 9 ławami), 1 mydlarz, 1 powroźnik, 3 pończoszników, 3 stolarzy, 3 garncarzy, 2 sukienników, 1 garbarz białoskórny, 1 cieśla.
W katastrze funduszu ogniowego miasto wyceniane jest na zaledwie 6840 talarów. Dochody kamery miejskiej wynoszą rocznie około 500 talarów. Miasto podlega pod 2. Głogowski Departament Podatkowy. W radzie zasiada: 1 burmistrz, 1 komendant straży ogniowej, 1 notariusz, 2 radnych. Urząd akcyzy obsługuje 1 poborca i 1 kontroler. Poczta obsługiwana jest przez urząd w Nowym Miasteczku.
O okolicznych wsiach
Armadebrunn (Studzianka): Należy do majątku ziemskiego Przemkowa barona von Seherr-Thoß. Ma 1 wolne gospodarstwo, 13 chałupników, 2 inne domy, łącznie 16 palenisk i 94 mieszkańców. Więcej informacji przy Przemkowie.
Beyerhaus (Biernatów): Znajduje się tu 14 zagród chałupniczych i 1 inny dom, mieszka 87 osób. Należy do państwa Przemków barona von Seherr-Thoß.
Klein-Gläsersdorf (Szklarki): Należy do majątku ziemskiego Przemkowa barona von Seherr-Thoß; obejmuje 1 wolne gospodarstwo, 7 chłopów służebnych, 2 zagrodników, 11 chałupników, 9 innych domów; łącznie 30 palenisk i 173 dusze.
Gränzhäuser: Należą do wsi Krępa (Krampf) nr 20.
Hasselbach (Łąkociny): Składa się z 1 folwarku, 6 zagrodników omłotowych, 3 chałupników, 1 młyna, 4 innych domów; łącznie 15 palenisk i 93 mieszkańców. W 1744 r. kupił tę wioskę hrabia Karl Albrecht v. Reder od wdowy po generale, hrabiny v. Palfy, za 14 000 talarów śląskich i przyłączył ją do majątku ziemskiego Przemkowa, do którego nadal należy.
Klein-Heinzendorf (Jędrzychówek): Jest również przynależnością majątku ziemskiego Przemkowa barona v. Seherr-Thoß; obejmuje 1 rycerskie sołectwo, 6 chłopów służebnych, 3 zagrodników, 11 chałupników, 8 innych domów; łącznie 29 palenisk i 172 mieszkańców.
Karpsfreiß (Karpie): Należy do barona v. Seherr-Thoß w Przemkowie (Primkenau); obejmuje 6 zagrodników omłotowych, 15 chałupników, 1 młyn, 5 innych domów; łącznie 24 paleniska i 160 osób.
Krampf (Krępa): Liczy 1 pański dom mieszkalny, 1 folwark, 1 szkołę, 4 wolnych chłopów, 8 chłopów służebnych, 4 zagrodników omłotowych, 26 chałupników, 13 innych domów; łącznie 58 palenisk i 382 mieszkańców. Właścicielem dóbr jest baron von Seherr-Thoß na Przemkowie. Z tą gminą połączone są również Gränzhäuser, które składają się z 1 karczmy i 2 innych zagród.
Langen (Łężce): Należy do barona v. Seherr-Thoß w Przemkowie; obejmuje 1 szkołę, 1 wolne gospodarstwo, 8 chłopów służebnych, 5 zagrodników omłotowych, 20 chałupników, 16 innych domów; łącznie 51 palenisk i 342 mieszkańców.
Lauterbach (Młynowo): Należy do barona v. Seherr-Thoß na Przemkowie; obejmuje 1 wolne gospodarstwo, 10 chłopów służebnych, 6 zagrodników, 29 chałupników, 3 młyny, 22 inne domy; łącznie 71 palenisk i 404 mieszkańców.
Do tej gminy należą jeszcze:
a) Bruchhäuser oraz
b) Georgenmühle, co razem składa się z 4 chałupników, 1 młyna i 1 innego domu.
Leschen, Ober- (Leszno Górne): Własność miasta Szprotawa; posiada 1 folwark, 1 szkołę, 1 wolne gospodarstwo, 4 chłopów służebnych, 20 chałupników, 1 młyn, 6 innych domów; łącznie 35 palenisk i 298 osób.
Do tego należą również:
a) Beierhaus (Biernatów); (5 chałupników)
b) Waldhaus (4 chałupników)
c) Forsthaus (2 chałupników)
d) Hüttenwerk (Huta): 2 domy urzędników hutniczych, 6 domów hutników i górników.
Leschen, Nieder- (Leszno Dolne): Znajduje się tu 1 katolicki kościół macierzysty, 1 kościół ewangelicki (do obu należą wsie Bobrowice, Leszno Górne, Dzietrzychowice i Sieraków); 1 plebania, 1 szkoła, 1 folwark, 6 chłopów służebnych, 12 zagrodników, 21 chałupników, 2 młyny, 14 innych domów; łącznie 60 palenisk i 384 osoby. W 1518 r. dobra te należały do braci Paula i Hannsa von Kittlitz, w 1686 r. do Georga v. Haugwiz, w 1693 r. Wilhelma Herrmanna v. Spienla, od którego w 1713 r. kupił je klasztor w Szprotawie.
Neidhardt: Własność barona von Seherr-Thoß; obejmuje 1 folwark, 4 zagrodników omłotowych, 6 chałupników, 4 inne domy. Łącznie 15 palenisk.
Do tej gminy włączone są również Stichhäuser, składające się z 7 palenisk.
Zarówno Neidhardt, jak i Stichhäuser są faktycznie połączone z gminą Łężce (Langen), gdzie uwzględniona jest ich liczba mieszkańców.
Neuvorwerk (Pogorzele): Należy do barona von Seherr-Thoß; posiada 1 folwark, 6 zagrodników omłotowych, 3 chałupników, 3 inne domy. Łącznie 13 palenisk, 56 mieszkańców.
Ottendorf (Przecław): Znajduje się tu 1 kościół ewangelicki, 1 katolicki kościół filialny (do którego przypisane są Olbierzyce), 1 pański zamek, 1 folwark, 2 plebanie, 2 szkoły, 10 wolnych chłopów, 1 wolna posiadłość, 11 zagrodników omłotowych, 28 chałupników, 2 młyny, 35 innych domów. Łącznie 93 paleniska, 483 mieszkańców. Właściciele patrz Olbierzyce.
Petersdorf (Piotrowice): Posiada 1 pański folwark, 1 szkołę, 1 wolne dobro, 6 chłopów służebnych, 12 zagrodników omłotowych, 27 chałupników, 1 młyn, 19 innych domów. Łącznie 68 palenisk, 464 mieszkańców. Właścicielem dóbr jest baron von Seherr-Thoß.
Należy tutaj: Ludwigsdörfel, składający się z 2 gospodarstw chłopskich, 1 zagrodniczego, 2 chałupniczych i 2 innych domów.
Dominium Przemków (Primkenau) jest siedzibą majątku ziemskiego, do którego należą wsie: Studzianka, Biernatów, Szklarki, Jędrzychówek, Krępa, Karpie, Łężce, Młynowo, Pogorzele, Piotrowice, Wysoka i Wilkocin, a także Łąkociny.
W dawnych czasach rodzina von Rechenberg posiadała te dobra przez ponad 280 lat; ostatnim z nich był Kasper von Rechenberg (1625). Następnie w 1633 r. panem został cesarski radca, szambelan i pułkownik baron Leon Cropello de Medici. W 1665 r. dobra przejęli jezuici z Wartenberg, ale nie na długo, bo od 1681 do 1686 r. należały już do Georga Christopha hrabiego von Proskau, który polecił odbudować spalone kościoły w Przemkowie i Wysokiej. Po nim dobra kupił cesarski kapitan Heinrich Gottlieb hrabia von Reder i przekazał je synowi Karlowi Albrechtowi. Ten w 1757 r. sprzedał je hrabiemu Reuß IX, który ostatecznie odsprzedał je za 200 000 Reichstalerów obecnemu właścicielowi, Ferdinandowi Sigmundowi baronowi von Seherr-Thoß.
Właściwe dominium Przemków składa się z 1 pańskiego zamku, 1 folwarku, 36 innych domów i 214 mieszkańców. Znajduje się tu również bażanciarnia.
Reuthau (Rudziny): Znajduje się tu 1 pański zamek, 2 folwarki, 1 szkoła, 3 chłopów służebnych, 20 zagrodników omłotowych, 20 chałupników, 1 młyn, 10 innych domów (włącznie z domem przewoźnika). Łącznie 58 palenisk, 365 mieszkańców. Dawniej własność rodziny von Kittlitz, potem von Lüttwitz; po siostrze ostatniego właściciela, Julianie Sophii zamężnej z hrabią von Logau, dobra te odziedziczył jej brat, a obecnie należą do jej syna, Karla Christiana Heinricha hrabiego von Logau.
Waltersdorf (Niegosławice): Podlega kapitule katedralnej w Głogowie; posiada 1 katolicki kościół macierzysty (parafia dla Rydzowej, Szprotawki, Suchej i Leszna Górnego), 2 plebanie, 1 szkołę, 1 wolne gospodarstwo, 39 chłopów służebnych, 9 wolnych zagrodników, 61 chałupników, 42 inne domy. Łącznie 155 palenisk i 864 mieszkańców.
Weißig (Wysoka): Należy do majątku ziemskiego Przemków barona von Seherr-Thoß; posiada 2 folwarki, 1 katolicki kościół filialny, 2 plebanie, 1 szkołę, 8 chłopów służebnych, 1 wolną posiadłość, 6 zagrodników omłotowych, 3 młyny, 24 inne domy. Łącznie 77 palenisk i 440 mieszkańców.
Wengeln (Węgielin): Posiada 1 pański folwark, 1 wolne gospodarstwo, 3 chłopów służebnych, 12 zagrodników, 16 chałupników, 1 młyn, 10 innych domów. Łącznie 45 palenisk i 221 mieszkańców. Dawniej dobra te należały do Przemkowa, ale zostały sprzedane Friedrichowi Wilhelmowi von Briefen; od niego przeszły na syna George'a Friedricha, ten przekazał je von Bussemu, który z kolei odsprzedał je Sophii Renacie Charlotte zamężnej z ministrem stanu von Mauschwitz, która posiada je do dziś.
Wolfersdorf (Wilkocin): Należy do barona von Seherr-Thoß w Przemkowie; posiada 1 folwark, 1 szkołę, 4 zagrodników, 1 wolną posiadłość, 8 chłopów służebnych, 12 chałupników, 1 młyn, 15 innych domów. Łącznie 43 paleniska i 215 osób.