Księżna Teodora. Wspomnienia z augustenburskiego i pruskiego dworu

Wspomnienia

z augustenburskiego i pruskiego dworu

Z kolorowej książki mojego życia

Anna Wagemann

Tłumaczenie:

Eugeniusz Cipura

2005

Wydawnictwo Martin Warneok • Berlin

Spis treści

Strona Wprowadzenie 5 Zamek Przemków 9 Pałac Holsztyński, Gotha 27 Poczdam, Marmurowy Pałac 32 Drezno 42 Zamek Gravenstein 48 Drezno (2) 57 Poczdam, Marmurowy Pałac (2) 61 Zamek Przemków (2) i Berlin 64 Zamek Królewski, Berlin 68 W podróży (Szwajcaria, Włochy, Paryż, Biarritz, Pau) 72 Poczdam, Zamek Miejski i Nowy Pałac 82 Drezno (3) 89 Pożegnanie i ponowne zobaczenie 91 Dobra koronne Bornstedt 94 Nalegają na mnie już od dziesięcioleci, żebym opisała swoje życie, które prowadziło mnie przez połowę kuli ziemskiej do dworów książęcych, na wielką pustynię i do dziewiczego lasu. Najosobliwsze w tym wszystkim jest to, że nie chciałam tego wszystkiego. Chętniej urządziłabym sobie całkiem spokojne, skromne życie, jako sanitariuszka w małej miejscowości w lesie, we wspaniałym Solling. Ale każdy musi ”wypełnić swoje przeznaczenie” Mogłam wejść w bliższe stosunki z wieloma ludźmi, którzy w ten lub inny sposób kroczyli na szczytach władzy. Niektórzy z nich przynależą do historii. Wiele już o nich powiedziano i napisano; mogę opowiedzieć o nich tylko to, co od nich doświadczyłam. Żeby przynajmniej udało mi się teraz także z całej tej masy wspomnień wybrać to, co będzie ciekawe dla moich czytelników. Wersy te chciałabym poświęcić ku pamięci mojej drogiej, szanownej uczennicy, księżnej Szlezwika – Holsztynu Teodorze.

Wprowadzenie.

W dniu 26 listopada 1855 roku panowała wielka radość w drugiej plebani ładnego miasteczka Winsen a.d. Luhe. Młodemu małżeństwu pastora urodziło się pierwsze dziecko, córka, której dano na imię Anna, pierwsza wnuczka w obu ich rodzinach; prababcia i obie babcie, które trzymały je do chrztu miały co dźwigać, ponieważ noworodek ważył nie mniej jak 12 funtów (około 5,44 kg – przyp. tłumacza). Niedługo po tym, spokojni mieszkańcy miasta wyrwani zostali w nocy ze snu dzwonieniem na alarm. Grobla przerwana! „Wszyscy mężczyźni do grobli! Przynieść tu worki! Napełniać je piaskiem”, brzmiał rozkaz. Jest jednak za późno, na miejscowość spadają niszczące fale wody. W całym pośpiechu najpierw ratowane są niemowlęta z ich matkami do trochę wyżej położonej drugiej plebani, a pastorowa zużywa kaszkę i mąkę i to, co jeszcze ma na składzie w swoim gospodarstwie domowym, gotując zupę dla krzyczących maluchów. Fale wody podnoszą się wyżej i wyżej. Stado zajęcy i innych zwierząt gromadzi się w ogrodzie plebani. Noc jest ciemna. Pełne trwogi wołania o pomoc rozlegają się z dachów, na które pouciekali mieszkańcy, podczas gdy grube bryły lodu z falami wody trzaskając uderzają o ściany domów. Nie ma żadnej łódki, żadnego telegrafu, nic przy pomocy czego możemy wezwać tutaj pomoc, sygnały alarmowe są niewidoczne w ciemności. W końcu nastaje dzień. Pastorowa wygląda przez jedno z okien: czy z pobliskiego Lüneburga zjawią się teraz ratownicy? Ale krew zastyga jej w żyłach: tam na wielkiej krze lodowej, spokojnie drzemiąc w swojej kołysce, płynie ku morzu na nieprzejrzanych masach wody, małe dziecko, niechybnie stracone. Wówczas tą młodą matkę ogarnia takie przerażenie, że zaklina swojego męża, żeby przeprowadzili się tam, gdzie tylko nie ma wody. I on obiecuje jej to. Strach przed wodą pozostał, tej zresztą odważnej kobiecie, na całe życie. „Zobaczycie, że jeszcze kiedyś zginę w wodzie”, powiedziała, gdy z powodu tego strachu dokuczały jej dzieci. Zmarła w wieku 80 lat na puchlinę wodną. Dla mojego ojca rozstanie z jego dobrodusznymi, dziecięco bogobojnymi mieszkańcami tego pustkowia było bardzo trudne. Nowe probostwo znajdowało się w Moringen i Solling w pięknej okolicy, było dobrze opłacane, ale wierni byli bardzo, bardzo trudni i sprawiali mojemu dobremu ojcu wiele zmartwienia. W Moringen, przeważnie w większych odstępach czasu, rodzicom urodziło się jeszcze pięcioro dzieci, trzech synów i dwie córki. Było to naprawdę małe miasteczko i moi wspaniałomyślni rodzice mimo wielu lat, które w nim przeżyli, nigdy się w nim dobrze nie czuli. Mnie się ono podobało. W całej miejscowości nie było człowieka, którego bym nie znała i chyba było mało tych, którzy nie znaliby „Anny od pastora” lub też „ panienki pastora”, jak później niektórzy mnie nazywali. Z moim najstarszym bratem i jego kolegami prowadziliśmy wszystkie bitwy starożytności, o których słyszeliśmy na lekcjach historii i gdy później wracałam do domu, krwawiąca, w podartym ubraniu i z rozplątanym grubym warkoczem, ale wesoła, ponieważ Horacjusze pokonali Kuracjuszy (według podania trzej bracia Horacjusze ok. 650 roku przed Chrystusem walczyli z trzema braćmi Kuracjuszami, co miało rozstrzygnąć walkę miedzy wojskami nieprzyjacielskimi – przyp. tłumacza), Wówczas moja delikatna matka wzdychała: „Jak mogłam doczekać się tak strasznego dziecka”. Rodzice nic nie oszczędzali na naszym wychowaniu a także osobiście wkładali w to duży wysiłek. Moja matka nauczyła nas nawet wielkiego ukłonu dworskiego. „Nigdy nie wiadomo, jak kiedyś ukształtuje się wasze życie”, powiedziała. Obydwoje mówili płynnie po angielsku i francusku. Mój ojciec uczył mnie także języka greckiego i łaciny. Obydwoje przywiązywali znaczenie do form towarzyskich. Ale szczególnie ode mnie z żelazną surowością wymagali bezwarunkowego posłuszeństwa, ścisłego wykonywania obowiązków i ostrej karności. „Ból nie zmniejszy się, dlatego, że krzyczysz” mówiono, „ale dla innych będziesz przez to uciążliwa”. „Tak”, przytakiwała siostra matki, która znała jeszcze Napoleona I, „Pierwsze dzieci porządnie się tłucze z zimnym sercem rodzicielskim. Przez to powinny być ideałami a gdy się to nie uda, pozostałym daje się potem wolną rękę”. Nasz ojciec był bardzo muzykalny, cierpliwie siedział przy fortepianie i przygrywał nam, gdy jako dzieci i dorośli chcieliśmy tańczyć. Co do przyjemności, w których także powinien uczestniczyć poważny chrześcijanin mawiał on „Gdy możesz z serca dziękować Bogu za uciechę, to dobrze; gdy uważasz jednak, że myśl o Bogu nie pasuje do twojego otoczenia, to ty także nie pasujesz i wówczas stroń od tego”. Już od wczesnych lat zabierał mnie przy sposobności ze sobą, przy swoich duszpasterskich wizytach i musiałam potem strzepywać poduszki staruszkom. „W zrozumienie ludzi i ich warunków należy w nie wrosnąć” mawiał. „Jedni uważają każdego za biednego, który nie w każdą niedzielę ma na obiad pieczyste, inni natomiast sądzą, że biedni ludzie, aby tak powiedzieć, mogą wyżyć ze słomy i obrzynków papieru”. Nasz dom podobny był do ula i jacy różni ludzie wchodzili i wychodzili z niego lub w nim przebywali, to witani byli serdecznie przez gościnnych rodziców. Nie chciałabym nigdy musieć opuścić Moringen i chętnie pozostałabym tutaj przez całe moje życie i także tutaj umarła! Wielkie było moje zmartwienie, gdy w wieku 14 lat poszłam do I klasy liceum żeńskiego w Hanowerze, większe jeszcze jak wtedy, gdy rok później rodzice wysłali mnie do Londynu. Brat naszej mamy poślubił wytworną Angielkę. Jej żyjący w wystawnych warunkach rodzice zaprosili mnie na trzy miesiące. Wspaniała willa w Sydenham, wielki park, jedenastu służących, goście z wszystkich krajów a wśród nich uczeni i artyści (jak sławny niemiecki śpiewak Stockhausen), muzea, wystawy, przejażdżki, krótkie podróże, wizyty w ubogich dzielnicach, rozmaite lekcje nauki, koncerty, opera, życie wielkiego miasta, wizyty w kuchniach dla chorych, odczyty – każdy w tej dużej rodzinie, kto tylko mógł, wlekł mnie ze sobą – i to wszystko wywarło takie imponujące wrażenie na piętnastoletniej dziewczynie, dopiero co wyrwanej z ławki szkolnej, tak, że w końcu stępiałam. Nie mogłam się już więcej śmiać ani płakać i tylko powoli później wszystko się przetrawiło. W wieku osiemnastu lat, ku oburzeniu wielu osób w rodzinie, zdałam egzamin dla nauczycielek dla wyższych uczelni. Wybranie sobie zawodu dla młodych dziewcząt uchodziło jeszcze wówczas w naszych kręgach za niestosowne. Kto nie wychodził za mąż, musiał pętać się w rodzinie jako leń. „Nie sądźcie” powiedział nasz dyrektor, gdy odprawiał nas po egzaminie, „że już coś wiecie! U nas tylko się uczyłyście, jak należy nauczać”. Tak też dopiero teraz rozpoczął się mój właściwy czas nauki śpiewu, gry na fortepianie, teorii muzyki, języków obcych, rysowania i malowania, historii sztuki itd. Gdzie nadarzała mi się sposobność dokształcania poprzez wyższą szkołę, konserwatorium lub naukę prywatną, to korzystałam z niej. Kto cieszy się dobrym zdrowiem i bardzo wcześnie wstaje, ten może wystarać się także o kilka spokojnych godzin pracy przy wykonywaniu zawodu, nim dla innych dopiero zaczyna się dzień. Najpierw przez trzy lata nauczałam młode rodzeństwo, następnie przez dwa lata w ładnym miasteczku Lauenstein trzech braci (tak długo, jak było to możliwe, także, gdy marzliśmy całkowicie na kość na wolnym powietrzu). I po tym, jako nauczycielka, wylądowałam w znakomitej „Finishing School” miss Glendining w Dreźnie, gdzie dokształcane były przez nas, czyli nauczycielki a także przez profesorów szkoły wyższej, konserwatorium i akademii sztuki, młode damy z wyższych kręgów, najczęściej Angielki, otoczone komfortem swojego angielskiego dworu, także w gimnastyce, tańcu, jeździe konnej i formach towarzyskich. Oddawałam się całkowicie mojej dość intensywnej pracy i różnej nauce i bywałam tylko w domu znanego pana Dibeliusa, późniejszego, wielkiego radcy konsystorialnego i pierwszego duchownego Saksonii. Jego samego i jego miłą pierwszą żonę poznałam w osobliwy sposób i czułam się u nich jak w domu. Pewnej niedzieli w pięknym starym kościele Świętego Krzyża śpiewaliśmy podczas popołudniowej mszy świętej pieśń: „ Tak weź więc moje ręce i prowadź mnie” i czułam się dokładnie tak, jakbym znajdowała się w punkcie zwrotnym mojego życia. Gdy wróciłam do domu, służący poinformował mnie, że pytała o mnie jakaś pani i przyjdzie ponownie następnego dnia. Zamiast tego radca konsystorialny napisał mi, że do Drezna na kilka dni przyjeżdża z zamku w Przemkowie na Śląsku matka przyszłej niemieckiej cesarzowej, księżna Szlezwika – Holsztynu Adelajda i zaprasza go jutro na obiad. Od czasu konfirmacji młodego księcia Ernesta Günthera, który uczęszczał do gimnazjum w Dreźnie, pan Dibelius został poniekąd spowiednikiem książęcej rodziny. I księżna skarżyła mu się, że od pół roku daremnie szuka odpowiedniej wychowawczyni dla jej najmłodszej dziewięcioletniej córki, księżnej Teodory a on zaproponował mnie. Żona marszałka dworu, która zaraz miała po mnie przyjść i mnie przyprowadzić do księżnej, minęła się ze mną i teraz po godzinie piątej po południu miałam przedstawić się księżnej. Pospieszyłam do mojego dobrodzieja, podziękowałam mu za jego zaufanie, wyjaśniłam jednak, że nie mogę przyjść. „Nie jestem ambitna” powiedziałam „i dlatego pozostanę przy równych mnie. Nie lubię być traktowana z góry”. „Tak byłoby może u jakiś dorobkiewiczów” uniósł się, „ nigdy natomiast u tak dystyngowanych ludzi, jakimi są księżna i jej dzieci”. – „Ale te sprawy z ubieraniem się, które są tak ważne na dworze książęcym” oponowałam, „i w ogóle całość mi nie odpowiada. Poproszę przeto panią księżna, żeby zechciała mi wybaczyć”. „Musi więc pani sama jej to powiedzieć” wyjaśnił radca konsystorialny. „Zaproszenie od takiej damy jest rozkazem. Musi pani tam iść”. – Zniechęcona i trochę skrępowana udałam się w drogę. Najpierw przyjął mnie lokaj a później dama dworu. Zaprowadziła mnie do księżnej, wciąż jeszcze pociągającej osoby w czarnej sukni z trenem (od śmierci swojego małżonka, księcia Fryderyka VIII w roku 1880, nigdy poza uroczystościami rodzinnymi nie nosiła kolorowej sukienki) z głęboką białą wypustką żałobną i długą spuszczoną, pofalowaną woalką z białej krepy, która dodawała jej szczególnego uroku. I gdy jej piękne, brązowe oczy tak przyjaźnie i serdecznie zatrzymały się na mnie, zrobiło mi się ciepło na sercu. Chciałam jej wyjaśnić, dlaczego przyszłam, ale ona wzięła zdjęcie swojego maleństwa i wcisnęła mi w rękę. Z wąskiej, poważnej twarzyczki, spoglądała na mnie para wielkich, smutnych, dziecięcych oczu. Zawrzało we mnie: spowodować, ażeby radosne były te smukłe, małe policzki, wokoło tych melancholijnych oczu, jakże piękne musiało to być zadanie! I jeszcze tego samego wieczoru napisałam do radcy konsystorialnego: „Jeżeli księżna mnie zechce, ja również będę chciała” I księżna mnie chciała. Ale co z miss Glendining! Niedawno sama znacznie podniosła moje wynagrodzenie i przedsięwzięła dla mnie różnorakie zmiany; decyzja musi być podjęta w zależności od niej. Ile trudu mnie kosztowało, ile opłat musiałam najpierw wydać za naukę, żeby czterdzieści sześć, najczęściej bardzo niezależnych, młodych dam, poszło mi wystarczająco na rękę i żeby utrzymać konieczny porządek a także móc skłonić powierzchowne damy do poważnej pracy. Zaaklimatyzowanie się nie byłoby także łatwe dla mojej następczyni. Nauczyłam się cenić miss Glendining jako wybitnie zdolną, jak i wspaniałą damę; ale to był koniec listopada czy mogłaby ona wypuścić mnie w środku semestru? Pobladła całkiem, gdy jej wszystko opowiedziałam. „Nie chcę stawać na drodze twojego szczęścia” powiedziała w końcu i zostało uzgodnione, że już na początku stycznia, tak, jak życzyła sobie księżna, mam objąć nową posadę.

Zamek Przemków

Boże Narodzenie mogłam jeszcze spędzić w domu, potem chodziło o to, żeby szybko się wyposażyć i zaraz po Nowym Roku udałam się w podróż, naprzeciw nowemu życiu. Był posępny, wilgotny i zimny dzień. Około godziny dziewiątej wieczorem przybyłam do Niegosławic, gdzie czekał na mnie na dworcu kolejowym lokaj w liberii w żywych kolorach rodu Szlezwika - Holsztynu. Obładował się moim bagażem podręcznym i poprowadził mnie do powozu, na którym siedział wytworny stangret, pozdrawiając mnie z wyprężonym batem. Potem zostałam jeszcze starannie otulona przyniesionym futrem i kocem i ten wielki powóz ruszył powoli, ślizgając się w miękkim śniegu i głębokim piasku. Zamieć stawała się coraz bardziej intensywna. Otaczała nas głęboka ciemność. Podróż, jak mi się zdawało, trwała całymi godzinami. Nagle na niebie dało się widzieć wielką, czerwoną łunę pożaru, przed którą poruszały się czarne postacie z huty żelaza, która należała już do wielkiego majątku ziemskiego Przemkowa! Potem znów przenikliwa ciemność i subtelna woń oblały nas przy przestępowaniu progu. Lokaj zaprowadził mnie na pierwsze piętro do wielkiego, przytulnego, ozdobionego pięknymi kwiatami pokoju. Stała w nim milutka postać, czarująca księżna Karolina Matylda, nazywana w rodzinie „Calma”, w do połowy wydekoltowanej, różowej sukni wieczorowej. Pozdrowiła mnie serdecznie. „To jest teraz pani królestwo”, powiedziała i otworzyła także drzwi do przyległej sypialni i do pokoju za nią, gdzie udzielana była nauka. „Inni” poszli już chyba do swych pokoi, zobaczę ich jednak rano, ponieważ o godzinie ll.00 księżna chciała zapoznać mnie z księżną Feo. Przyjdzie po mnie lokaj. Potem na wielkiej tacy przyniesiono smaczną, ciepłą kolację. Księżna życzyła mi dobrej nocy i poszła. Następnego poranka przebudziłam się na to, jak po cichu wtoczony został do mojego pokoju wielki brodzik. Pokojówka rozłożyła na podłodze przykrycie w kolorze białym, postawiła na tym wielkie dzbany z zimną i gorącą wodą i oddaliła się w milczeniu. (Ponieważ tak zaopatrywano każdego gościa, stanowiło to dużo pracy dla tych ludzi. Łazienki nie było wówczas jeszcze nawet w zamku królewskim w Berlinie). Pół godziny później przyniesione zostało smaczne śniadanie. Moje pokoje wychodziły na przednią stronę, na dziedziniec zamkowy, dookoła którego rozrzucone leżały różne budynki, po prawej stronie pałac książęcy, który przeznaczony był w szczególności do ulokowania książęcych gości i do którego przylegało przytulnie miasto, następnie dom rycerski i dam dworu. Księżna przyjęła mnie w swoim „różowym gabinecie”. Oddalona na sofie, otoczona mnóstwem dużych i małych lalek, siedziała delikatna, mała księżniczka. Wstała i podała mi rękę, przypatrując się mi badawczo. Potem poprowadziła mnie do swoich, leżących naprzeciwko parku, pomieszczeń, w których przebywała z panią W., jej piastunką i jej Filipiną, młodą dziewczyną, na wpół panną, na wpół towarzyszką zabaw – żeby nie zapomnieć o głównej osobie – z puszkiem, jej ulubionym, grubym pudlu o piaskowej maści. Około południa gong wezwał nas na drugie śniadanie, po tym, jak wcześniejszy gong przypomniał nam, żeby się przedtem umyć. Zgromadziliśmy się na dole w pięknej „hali”, czymś w rodzaju oranżerii z kwitnącymi kameliami i kominkiem, w którym trzaskał rozkoszny ogień. Tutaj poznałam także trzecią córkę księżnej, wesołą księżną Luizę Zofię, zwaną „Jaja”; była ona bardzo podobna do swojej najstarszej siostry, księżnej, żony księcia pruskiego Wilhelma, późniejszej niemieckiej cesarzowej Augusty Wiktorii, za którą także często była brana – i księcia Ernesta Günthera ich jedynego syna. Oboje powitali mnie serdecznie. Gdy zjawiła się księżna, poszliśmy razem z nią do przyległej jadalni. Rozmowa była żywa i niewymuszona, tak, że wkrótce czuło się swojsko. Uroczysty był także marszałek domu, który z godnością wyprzedzając lokajów, zjawiał się z nimi przy każdym gongu, nadzorował usługi, nalewał wino i potem wycofywał się ze swoimi podwładnymi, ażeby znów zjawić się również uroczyście podczas następnego gongu. Po śniadaniu przychodzili goście w długich, błyszczących trenach; był to symbol z Przemkowa, stado pawi, postrach ogrodników, które każdego dnia dokładnie w tym czasie przylatywały z drzew w parku na taras zamkowy, żeby na powitanie przyjmować z rąk księżnych resztki chleba ze stołu. Czy śniadanie od czasu do czasu spożywane było wcześniej, czy później, to ich nie martwiło. Były one zdumiewająco punktualne i ich zegar nigdy nie chodził na opak. Meldowały one także przybycie gości. Gdy powóz jechał przez parkowy most, wówczas trzepotały skrzydłami z głośnym wrzaskiem. Stara dama dworu, panna von Krogh, także obecna była przy stole. Przez 43 lata służyła wiernie trzem generacjom państwa i zaliczana była całkowicie do rodziny. Złożyłam jej wizytę i poprosiłam o wprowadzenie mnie choć trochę w ceremoniał; ale to, co powiedziała, nie ustępowało nic z niejasności i wieloznaczności wyroczni delfickiej, poza jednym praktycznym zdaniem: „Nie przychodź nigdy do swej księżnej, gdy nie byłaś wzywana”. Zapamiętałam je sobie. W pierwszym śniadaniu księżna nie uczestniczyła. Do obiadu, który był najczęściej o godzinie 7 wieczorem, przywdziewało się, tak jak w Anglii, strój wieczorowy. Potem księżna Feo szła do góry, a my udawaliśmy się do salonu, gdzie muzykowano, czytano i wykonywano robótki ręczne do czasu, aż księżna poszła do swojego pokoju. Poza posiłkami widywałam moją uczennicę tylko podczas dwóch godzin, na które przychodziła do mnie codziennie na naukę. Na tym moje usługi się kończyły. Tak minęło kilka tygodni. Księżna wyglądała godnie politowania i nie rozwijała się tak, jak powinna. Nie mogłam odwzajemnić się za bądź co bądź dobrą pensję, którą otrzymywałam. Tęskniłam za bardziej użyteczną pracą i poprosiłam księżną Calmę o uzyskanie zwolnienia mnie ze służby u pani księżnej. Ale ona nie chciała nic o tym słyszeć. „Jeżeli chce mieć pani więcej pracy”, powiedziała, „to Jaja i ja będziemy pani wdzięczne za historię francuskiej i angielskiej literatury, a co tyczy się wychowania Feo, to leży to całkowicie w pani rękach. Pani W. jest pani podporządkowana i wie o tym”. Zmieniło to oczywiście cały stan rzeczy. – „Proszę mi powiedzieć Feo”, spytałam ją następnego poranka, „czy nie sądzi pani właściwie, że jest pani naprawdę pięknym, silnym dzieckiem?”. „Jestem marnym zdechlakiem; o, i nienawidzę tego tak u siebie, jak i u innych”, krzyknęła uniesionym głosem. „Lekarze mówią, że według nich jest pani całkowicie zdrowa”, odparłam, „wcale nie widzę też tego, dlaczego nie miałaby być pani także silna. Tylko musi żyć pani całkiem inaczej jeść to, co pani nie chce i zrezygnować z wielu rzeczy, które sprawiają pani przyjemność”. „Ależ ja tego chcę!”, odpowiedziała zdecydowanie. „Ale nie tylko na kilka tygodni, lecz na lata, może na zawsze! Czy pani będzie tego chciała?”. „Tak, będę!”. Ta cała osóbka była siłą woli i jak dotrzymała swojego słowa! Później umówiłyśmy się, że przy każdej potrawie, która została jej podana, spojrzy na mnie i weźmie wówczas, gdy ja delikatnie skinę głową. Szczególne warunki czyniły tą umowę konieczną. Wielki obraz olejny księżnej z jej młodzieńczych lat pokazywał, jak musiała być pełna wdzięku. Być może pochodził on z czasów, gdy przebywała na dłuższej wizycie u królowej Wiktorii, jej ciotki w Anglii. Napoleon III wielokrotnie tam o nią zabiegał, ale otrzymał kosza, ponieważ królowa nie miała zaufania do jego charakteru. „A ja, głupie stworzenie płakałam”, opowiadała mi księżna. „Chciałam być tak bardzo cesarzową Francuzów! Nie wiedziałam także, o ile lepszy i szlachetniejszy towarzysz życia był mi wyznaczony”, dodała do tego przepraszająco. Jej urodę przewyższał jeszcze jej rzadki talent muzyczny. Z uroczo pochyloną głową siedziała przy fortepianie godzinami. Jeden pomysł następował po drugim, ale najlepsze przychodziły jej dopiero po północy. Dlatego siedzieliśmy najczęściej do bardzo późnych godzin. Gdy słyszała jakiś nowy kawałek, jakąś nową operę, to odtwarzała wszystkie główne melodie bogato i wspaniale skomponowane. „Któż miałby taki talent”, mówili często znani artyści, z którymi muzykowała. Sama nic sobie z tego nie robiła. W towarzystwie grała tylko z nut, które żmudnie odszyfrowywała, ponieważ była krótkowidzem. W Dreźnie bywało u niej ongiś kilkoro znakomitości z opery. Siadała za fortepianem, podawała motyw, wołała do nich: „D-mol” i zaczynała preludium. Ale inne instrumenty nie odpowiadały, głucho milcząc. „Wasza Wysokość, możemy grać tylko to, czego się nauczyliśmy”, wyjaśniali jej. Księżną było ciężko o tym przekonać. „Artyści jak wy”, zauważała. Musiałaby żyć w XVI wieku we Włoszech; tam było się wykształconym muzycznie wystarczająco, ażeby móc tak improwizować, jak pokazuje to znany obraz Giorgione „Koncert”, gdzie dwóch mnichów, jeden z organami postawionymi na stole, drugi z gitarą w rękach, umawiają się razem, podczas, gdy śpiewak w bogatym, po kobiecemu wystrojonym kostiumie, stoi przy tym wyczekująco. W swojej olbrzymiej miłości i opiece książę Fryderyk starał się trzymać swoją piękną, genialną, młodą małżonkę z daleka od szarej rzeczywistości dnia powszedniego a później nawet także wziąć całkowicie w swoje ręce wychowanie dzieci. Naradzał się nad każdym szczegółem z ich wychowawcami i wychowawczyniami i określał wszystko a tak wielkie było zaufanie księżnej do jego szlachetnego charakteru i jego rozważnego zrozumienia, że pogodziła się także w tym wypadku z tym, żeby całkowicie się z tego wyłączyć. Gdzież małżonek i ojciec był tak szanowany, jak książę! Atmosfera, jak w czasie nabożeństwa, nastawała w orszaku jego poddanych, gdy tylko wymieniano jego nazwisko. Doszło jednak do tego, że wiele rzeczy, które nie szkodzą zdrowym dorosłym mogą być bardzo szkodliwe dla dziecka i ich najmłodsze dziecko powinno mieć wszystko, co sobie tylko zażyczy. „Dziękujesz za majonez z homara Feo?” dziwiła się księżna podczas następnego posiłku. „Przecież to jest twoje ulubione danie, a ty jesz teraz ciągle warzywa, których nigdy nie lubiłaś; co to znaczy?” „Ach” zawołała nagle, „za tym wszystkim stoi chyba panna W.?” „Och ty niedobra pani!”, zwróciła się do mnie. I teraz zaczęła się walka między nami, która często była kontynuowana do późna w nocy. Lubiłam księżną, ale nie mogłam ustąpić. „Wasza Wysokość może każdego dnia dostać jedną, ba, nawet l0 nowych wychowawczyń, ja nie mogę jednak i nie chcę, postępować wbrew mojemu przekonaniu” tłumaczyłam jej na koniec. Opiekunem książęcych dzieci był ich stryj, brat ojca, książę Szlezwika – Holsztynu Krystian. Był on żonaty z księżną Heleną, córką królowej Wiktorii i mieszkał w Anglii, przyjeżdżał jednak często sam lub z księżną i swoimi dwoma synami do Przemkowa. Od czasu do czasu zapowiadał on duży egzamin, który przeprowadzić miałby ze swoim wychowankiem, w rzeczywistości jednak nie martwił się o ich naukę ani o ich wychowanie. Wkrótce jedno stało się dla mnie jasne: ten ciąg cierpień w dziecięcej historii księżnej miał tylko częściowo związek z jej cielesnym stanem zdrowia. „Dotknięta bladością myśli”, to był jej przypadek. Dziecko to za wiele myślało, czuło za głęboko, za wiele już przeżyło: ciężkie zachorowanie ukochanego ojca, wywołane przez gorzkie rozczarowania, które musiał przeżyć w polityce i ze strony swoich stronników po jego zrzeczeniu się tronu Szlezwika – Holsztynu, potem jego wyjazd ze swoim kamerdynerem do Wiesbaden – w następnych dniach podążyć miała za nim jego rodzina – zamiast tego przyszła żałobna wieść o tym, że prawie po dotarciu do celu, z dala od swoich najbliższych, nagle tam zmarł! Księżna, która oddana mu była całym swoim sercem, wytrącona była z równowagi; była jak oderwany bluszcz, który bezradnie, rozpaczliwie trzepoce na wietrze. I wówczas uczepiła się wprost, jak mi sama opowiadała, swojego najmłodszego dziecka, które także tak chętnie chciałoby mieć przy sobie śmiertelnie chorego ojca. Całymi godzinami i dniami pięcioletnia wówczas księżna siedziała z lalką przytuloną w swoich ramionach i spoglądała na matkę bezradnymi, smutnymi oczami. I w tych nieskończenie długich godzinach księżna Feo głęboko chyba zrozumiała doczesny ból, który na zawsze jej pozostał i który nadawał także później niektórym jej poetyckim utworom melancholijne cechy. Nikt godny pożałowania nie mógł przejść kiedykolwiek w jej pobliżu, żeby nie przyćmiło się jej spojrzenie, które litościwie na nim zatrzymywała. Najlepszą rozrywką byłoby oczywiście częste towarzystwo wesołych rówieśników i najlepiej jeszcze rówieśników swojego rodu, którzy równoprawnie mogliby swobodnie stanąć jej naprzeciw; ale skąd ich wziąć? Ponieważ państwo tak często zmieniali swoje miejsce pobytu (w jednym roku byłam z księżną Feo w trzynastu różnych miejscowościach), to można było wszędzie tylko szukać, żeby coś uchwycić chwilowo dla niej z młodzieńczych stosunków towarzyskich. Także pomysł stałej towarzyszki nauki i zabawy z powodu szczególnych warunków okazał się niewykonalny. Nie dlatego, żeby moja księżniczka nie mogła być też wesoła, a jakie miała poczucie humoru! Istniało stałe zarządzenie, że także przed południem musiała być przez kilka godzin u matki. Najczęściej wówczas rysowała. Ilustrowała wszystko, co przeczytała i wiele z tego, co przeżyła. Twierdzono, że malarze w swobodnie wymyślonych postaciach (nie portretach) opierają się najczęściej na własnej postawie, co na przykład mogłoby się zgadzać u Rubensa i van Dycka. Dlatego także chyba wszyscy ludzie księżnej Feo byli tak szczupli i mieli duże oczy. Wręcz okrutne były pieśni, które zresztą śpiewała z tak miłą Filipiną. Każda zaczynała się w swój właściwy sposób i żaden dźwięk nie był prawidłowy. Rzadko chyba słowa „pobratymcy rodowi Schleswig – Holstein” są tak wytrwale, tak entuzjastycznie i tak źle śpiewane! Z czystego egoizmu, ponieważ tam, gdzie mieszkałam z księżną drzwi w drzwi, nie mogłam przy tym pracować, zaczęłam chwytać z nią najpierw tylko pojedyncze dźwięki, następnie łatwiejsze a później trudniejsze interwały i gdy zrobiła zaskakujące w tym postępy, rozpoczęłyśmy regularne lekcje śpiewu. Wówczas okazało się potem, że posiadała ona miękki i ujmujący głos, który przerodził się w piękny alt, którym w połączeniu z głęboko przeżywaną recytacją wiele osób wzruszała i sobie samej i innym sprawiała wiele radości. Młody książę określił to jako manko w jej wychowaniu, że nie uczyła się także gry na fortepianie; ale księżna Feo była za głęboko ułożonym uosobieniem, żeby mogły ją zadowolić mierne postępy a dobre wymagały więcej wysiłku i czasu, jakie mogłaby na ten cel poświęcić. Szkoda także byłoby się rozdrabniać, ponieważ można było w oczywisty sposób rozpoznać u niej uzdolnienia w rysowaniu i malowaniu. Wiele się dla mnie zmieniło, gdy dobra panna von Krogh dostała pierwszego z ataków apoplektycznych. Chociaż tymczasowo miała mieć zastępstwo przez inną damę dworu, zostało postanowione, że tymczasem ja mam pełnić jej obowiązki i towarzyszyć pani księżnej i jej dwóm starszym córkom. Gdy przy tym konieczny był wyjazd z Przemkowa, to na czas mojej nieobecności naukę księżnej Feo przejmował miejski kantor. Pierwszą podróż, którą musiałam odbyć z księżna Calmą, była podróż do Poczdamu z niezbyt radosnego powodu. Żona księcia Wilhelma, jak też jedna z jej dam dworu, hrabina Kelner, zachorowały poważnie na szkarlatynę. Jako dziedzicowi tronu, księciu, zabronione było narażać się na zarażenie i tak przeto księżna Calma, która była bardzo zżyta wewnętrznie z siostrą i do jej wyjścia za mąż nie rozstawała się z nią ani na jeden dzień, pospieszyła do niej. Z niepokojem myślałam o tych niezliczonych uchybieniach, które niechybnie zrobię poprzez moją nieznajomość berlińskiego ceremoniału dworskiego; wszystko jednak ułożyło się korzystniej, niż ośmielałam się oczekiwać. Zabrane z dworca pojechałyśmy do Marmurowego Pałacu, który odgrywał tak wielką rolę w życiu księcia Wilhelma. Wybudowany przez Fryderyka Wilhelma II w stylu klasycystycznym, jest położony razem z dwoma niskimi, osłaniającymi wjazd skrzydłami w „Nowym Ogrodzie”, pochodzącym także od niego pięknym, angielskim parku, pięknie i przytulnie nad jeziorem Heiligensee. Różne inne budynki są rozproszone w parku, takie jak dom dam dworu i rycerzy. Do tego ostatniego zawiózł mnie powóz, po tym, jak pożegnała się ze mną księżna, która powitana była przez damy dworu. Ze względu na księżną Feo uniknięta miała być każda okazja do zarażenia się. W domu rycerzy, całkowicie w parku, byłam dobrze schowana i następnego dnia z lokajem wróciłam z powrotem do Przemkowa. Niedługo po tym towarzyszyłam pani księżnej do Drezna. Przywitali ją tam dwaj siostrzeńcy, książęta Meiningen Ernest i Fritz, synowie księcia Jerzego II z jego drugiego małżeństwa z wcześnie zmarłą, ukochaną siostrą naszej księżnej, księżną Hohenlohe – Langenburg Teodorą. Ci książęcy panowie byli bardzo naturalni, taktowni i serdeczni. Księżna była bardzo do nich przywiązana, a oni często bywali u niej. Starszy książę zameldował się w swoim hotelu po prostu jako malarz Ernest. Podczas, gdy pani księżna mnie nie potrzebowała, wyrwałam sobie u dentysty pod narkozą dwa źle wyrośnięte zęby i zataczając się wróciłam do hotelu. Szybko przebrałam się dla siostrzeńców. Gdzie właściwie był cienki, mały portfel z kilkoma tysiącami marek księżnej, za które miały być zrobione zakupy? Nie mogłam sobie przypomnieć i zaczęłam wszędzie szukać. „Księżna prosi”, zameldował lokaj. Dałam mu jeszcze szybko polecenie czatowania w biurze rzeczy znalezionych za portfelem i poszłam do księżnej. „Ależ jest pani dzisiaj przygnębiona”, poskarżyła się podczas posiłku. Wówczas wzięłam się w garść i wpadłam w tak dobry humor, że jej wysokość płakała ze śmiechu. Poszłyśmy następnie do opery. Odbywała się premiera Wagnera „Zmierzch Bogów” w Dreźnie (w całości), o ile się nie mylę. Ogromne morze dźwięków szumiało wokół mnie, aż zrobiło mi się ciemno przed oczami; na szczęście minęło mi to. Nowe, niekończące się fale dźwięków! Nagle poczułam, że ktoś z sąsiedniej loży mnie podpiera. Księżna zauważyła to i zatroskana dobrotliwie chciała wracać. Ale nie mogłam na to pozwolić, ona miała taką radość z tego przedstawienia! I udało mi się też wytrzymać do końca. Portfel nie został znaleziony i gdy w końcu mogłam pójść do swojego pokoju, zaczęłam liczyć i z zadowoleniem stwierdziłam, że powinny wystarczyć moje oszczędności na pokrycie straconej kwoty pieniędzy. Następnie napisałam do pewnego starego, żydowskiego bankiera w moich stronach rodzinnych, porządnego mężczyzny, którego znałam z dzieciństwa, wytłumaczyłam mu wszystko i poprosiłam o natychmiastowe telegraficzne przekazanie mi pieniędzy. On na pewno by to zrobił i w porę trzymałabym pieniądze w rękach. Uspokojona zasnęłam. Po kilku godzinach obudziłam się i przypomniałam sobie teraz całkiem dokładnie: kieszonka była wszyta w długi tren sukni wieczorowej. Zaczęłam ją macać – słusznie portfel siedział w kieszonce! Podarłam teraz mój list, podziękowałam Bogu i spałam do późnego rana. Przez to długie zastępstwo, moja posada nabrała szczególnego charakteru i pani księżna bardzo się do mnie przyzwyczaiła, gdy wreszcie biedna panna von Krogh uwolniła się od swojej długiej choroby i otrzymała pogodną i miłą następczynię w osobie baronowej Roeder – Diersburg Idy, która tak jak jej wysokość, pochodziła z południa Niemiec. Potem jej wysokość częstokroć jeszcze po latach pytała: „Która z pań będzie mi towarzyszyć?” I jest to na pewno piękny dowód na prostolinijność charakteru nowej damy dworu i jej poczucia sprawiedliwości, że my dwie pomimo to zawsze serdecznie zgadzałyśmy się ze sobą. Jako o szczególnym znaczeniu dla wychowania, często wydaje mi się tylko tych kilka minut, w czasie których ja z moimi wychowankami, po wieczornej modlitwie, omawiałam miniony dzień. Większość z nich odczuwała zaraz wręcz potrzebę otwarcie przyznać się do tego, co zrobili na opak, żeby potem z ulgą spokojnie zasnąć. Kara była tylko wtedy, gdy dowiedziałam się w inny sposób o ich występkach, nigdy natomiast na to, z czego mi się zwierzyli, również nie, jak z kimś o tym rozmawiałam; także wielu w tych spokojnych chwilach spełniało moją prośbę, żeby mi powiedzieć, gdy ktoś przystąpił do nich z czymś nieprzyjemnym. Mogłam przez to często chronić dorastającą młodzież przed niebezpieczeństwem. Całkiem osobliwe było nastawienie księżnej Feo do świata zwierząt. „Ach, proszę”, zawołała nagle na jednym z naszych pierwszych spacerów, zatrzymała mnie i pochyliła się ku ziemi. „Tutaj jest trop dużego kozła; gdyby tylko był tutaj Dicky (młody książę)! A tutaj jest trop rocznej samicy jelenia!” Ona sama była małą samiczką jelenia z tymi jej wyraźnymi, brązowymi oczyma sarny! Jej Puszek czule ją kochał i gdy księżna Luiza swawolnie drwiła z niego, unosiła się: ”Wcale nie jest on głupi, przeciwnie, jest bardzo mądry, tylko nic się nie nauczył, biedne zwierzę, ponieważ ja sama byłam jeszcze za głupia i za mała, gdy go otrzymałam, a teraz jest na to za stary.” Gdy z przekomarzaniem było już bardzo źle, wówczas brała tego grubego psiaka na ręce i odchodziła z nim i potem ku uciesze dręczycielki pies wyglądał dokładnie tak, jak jego pani. Gdy w sobotę Puszek był wykąpany i wdziewał niebieską kokardkę, to wówczas pokazywał się każdemu w zamku od księżnej, aż po węglarza. Każdy mówił: „Jaki piękny z ciebie zwierzaki”, i potem skrzywiał mordę i uśmiechał się pochlebnie jak człowiek. Był on jednak zrozpaczony, gdy był strzyżony jak jakiś lew, co działo się każdej wiosny. Potem wstydził się tak, że całymi dniami chował się pod sofą, patrzył osłupiałym wzrokiem i nie chciał jeść. Dopiero całkiem powoli przyzwyczajał się on znów do swojego nieprzyzwoitego letniego garnituru. W zamku było 16 psów różnej rasy, wliczając psy myśliwskie. Raz w towarzystwie młodego księcia poszliśmy z nimi wszystkimi na spacer. Gdy jednak wielki nowofunlandczyk odebrał jakiemuś dziecku koszyk z obiadem dla jego ojca i dziecko, które uważało go chyba za wilka strasznie się wystraszyło, nigdy się to już więcej na szczęście nie wydarzyło. W wieku 12 lat księżna Feo któregoś dnia wyjaśniła mi: „Teraz mogę powiedzieć kilka zdań w języku psów. Co znaczy każdy pojedynczy dźwięk nie wiem, ale to musi być bardzo smutna historia, którą wypowiadam, ponieważ, każdy pies który ją usłyszy, zaczyna wyć.” Zaśmiałam się, musiałam jednak się przekonać, że ma rację. Czy to pinczer lub pies rzeźniczy, czy to jamnik lub wyżeł, każdy z nich głośno użalał się, gdy usłyszał tą smutną historię. Niedługo po tym zwiedzałyśmy jakiś obcy zamek. Oprowadzała nas kasztelanka, za nami szedł mały piesek. Księżna Feo wskazała na niego i spytała z filuternym uśmieszkiem: ”Czy mogę?” Podczas, gdy kasztelanka z panią księżną poszła naprzód, ona pochyliła się i szepnęła zwierzakowi do ucha smutną wieść. Natychmiast usiadł na środku sali i wył! „Co ci przyszło do głowy; ucisz się” ofuknęła go kasztelanka i kontynuowała dalej swoje objaśnienia. Księżna Feo powtórzyła swoją złą wieść i znów piesek żałośnie zapłakał. „Przepraszam Państwa”, powiedziała kobieta całkiem zdenerwowana. „Całkowicie nie wiem, co mu się stało”, i chciała go zbić; księżna Feo wyjaśniła jej teraz związek i powtórzyła swój eksperyment. Spłoszona kobieta przypatrywała się jej z boku. Wszystkie możliwe języki słyszała już chyba od obcych, których oprowadzała; ale człowiek, który przemawiał psim językiem, zdecydowanie budził jej obawę. To że zwierzęta rzeczywiście mówią w swoich własnych językach, gdzie określone dźwięki, tak jak u nas określone słowa, mają określone znaczenie, to nie ulega najmniejszej wątpliwości. Jasny dowód na to miałyśmy np. pewnego dnia w Gotha. Obserwowałam z księżną Feo samicę łabędzia, która pływała ze swoimi młodymi na stawie. Niedaleko, na innym stawie, samiec łabędź majestatycznie zataczał okrąg. Nagle wydał z siebie kilka całkiem szczególnych dźwięków, jakich my nigdy nie słyszałyśmy. Samica łabędzia popatrzyła w górę, my także. Tam na niebie pokazał się mały czarny punkt, który szybko się powiększał: drapieżny ptak! Samica krzyknęła do swoich dzieci, popłynęła z nimi na ląd, rozpostarła nad nimi skrzydła i syknęła do drapieżnika, gdy się zbliżył. Ten odleciał. To, że zwierzęta, którymi tak wiele się zajmowaliśmy, całkiem niezależnie od naszego sposobu odzywania się do nich, rzeczywiście rozumieją słowa, wypróbowaliśmy wielokrotnie w domu na naszych psach. Gdy powie się pochmurnie, grożąc uniesionym kijem: „Dzisiaj po południu, gdy wyjdę, masz iść ze mną”, to kręcą na to wesoło ogonem, pełzają jednak smutno, gdy powie im się w przymilający sposób: „Może dzisiaj wyjdę, na wszelki wypadek musisz zostać tutaj”. Miss Hewitt, niedawno zmarła córka dawnego nadburmistrza Nowego Jorku, była wspaniała w tresurze swoich psów i koni. Największy cyrk nie powstydziłby się menueta, który pewnego razu, podczas pewnego dobroczynnego przedstawienia, kazała ona tańczyć swoim jamnikom, tym upartym uczniom. Gdy wyjeżdżało się z nią i ona mówiła o koniach powozowych, nie nazywając ich z imienia, to strzygły one uszami i oglądały się. A gdy powiedziała: „Lewy koń łatwo się płoszy”, natychmiast stawał się on niespokojny. „Nie mogę przy nich nic powiedziećz tego, czego nie powinni słyszeć”, jaśniła miss Hewitt. Tak, zwierzęta często rozumieją nasz język; ale tylko niekiedy jakiś wybraniec spośród nas wniknie w ich tajemnice. Z książek nie można się ich nauczyć, także nie z głowy, tylko przez subtelne, czułe zagłębianie się w osobowość zwierzęcia. Księżna Calma posiadała ogromny zmysł artystyczny i dlatego była bardzo blisko z cesarzową, żoną Fryderyka, która chciałaby chyba także mieć ją za synową. Bardzo ładnie modelowała, rysowała i malowała a także była nadzwyczaj uzdolniona muzycznie, co jednak w swój bezinteresowny sposób zostawiła, żeby nie wziąć góry nad swą starszą siostrą. Z powodu jej szlachetnego, zasadniczo zawsze uczciwego charakteru, była ogólnie szanowana i gdy zaręczyła się z księciem Szlezwika – Holsztynu – Glücksburga Fryderykiem Ferdynandem, to w tradycji ludowej nazywany był „księciem szczęściarzem”. Księżna Luiza była najżwawsza, pełna tryskającej radości życia, lubiąca sport, ale także całkiem szczególnie uzdolniona muzycznie, posiadająca bardzo ładny głos. Z zapałem studiowała teorię muzyki i jej kompozycje często grane były publicznie, nie domyślając się nawet ich autorki. Wydawcy tych kompozycji zagroziła, że nie da mu więcej zarobić, gdy jej tajemnica zostanie poznana. Lubiła czytać także poważne książki i z wielką dokładnością zagłębiała się w filozoficzno estetycznych rozprawach, które wspólnie czytałyśmy. Namiętnie przyjmowała niesprawiedliwość, która wyrządzona była jej wiernemu ojcu i ponieważ moje wiadomości ze szczególnej historii rodu Szlezwika – Holsztynu chyba słusznie wydawały się jako całkowicie niewystarczające, to mi i księżnej Feo udzielała z niej kursu nauki. Wspaniałą cechą jej charakteru była wierność. Bardzo przywiązana była do dziedzicznych stron rodzinnych, do swojego rodu, jak również do każdego, którego choć raz obdarzyła sympatią i potrzebowała bardzo mocnych dowodów, zanim przekonała się o nierzetelności któregoś z jej ludzi, gdy danej osobie już zaufała. Wszyscy państwo, szczególnie księżne, odwiedzały często chorych i biednych, rozweselali ich podarkami i kazali posyłać im zawsze coś pokrzepiającego z dworskiej kuchni. Często przychodziłyśmy właśnie w czasie posiłków ludzi i ze zdziwieniem widziałam w Przemkowie, jak człowiek może wyżyć, mając tak mało i przy tym być jeszcze produkcyjnym, zdrowym i wesołym. Wiele rodzin robotniczych miało na obiad tylko ziemniaki w mundurkach które wkładano do osolonej wody i tak zjadano. Tylko w niedzielę był do tego śledź, mięsa i warzyw nie było na okrągło przez cały rok. A oficerowie opowiadali nam, że podczas manewrów ci mali Ślązacy ciągle jeszcze przetrzymywali, podczas, gdy wielcy Pomorzanie, ludzie z Oldenburga, Hanoweru i Szlezwika – Holsztynu byli już bez energii. Byli także jednak postawni ludzie wśród Ślązaków. Od wojny z jej głodem miało być inaczej, ale wówczas na północy parobkowie w majątkach i u wielkich rolników np. w Szlezwiku – Holsztynie otrzymywali siedem posiłków. Zaczynało się wcześnie od kaszy gryczanej na mleku, później zwyczajowo piło się kawę, następnie jadło śniadanie z kiełbasą i wódką, później następował obiad i pomiędzy kawą a kolacją był jeszcze podawany podwieczorek i jakie dobre i pożywne było to wszystko! „Moi ludzie zjedzą mnie po prostu”, można było usłyszeć westchnienia niektórych. – Jakie skromne, żeby nie powiedzieć biedne były wówczas warunki na Śląsku! Jedna praczka, która zaczynała pracę o godzinie drugiej w nocy i w pracy pozostawała do godziny ósmej wieczorem, otrzymywała za to tylko 30 fenigów, krawcowa lub modystka, jakie dla mnie nieraz pracowały, otrzymywały bez wyżywienia 75 fenigów. A ponieważ uważałam to za podłe wynagrodzenie i dawałam, co najmniej l markę, uczyniłam najgorszą rzecz. „Zarabiam teraz tak dużo”; jaśniła pewna młoda modystka, „że mogę teraz zaoszczędzić na kapelusz z prawdziwym strusim piórem. Marzę o takim już od dawna” I zagładzała się dla niego i wyglądała jak duch. O rekordzie w nadmiernym odżywianiu się dowiedziałam się poprzez książkę kucharską ostatniego szefa kuchni króla Ludwiga II z Bawarii, wielkiego wspaniałego dzieła, wydanego w eleganckiej szacie. Zadziwiające jest już to, co potrzebne jest do wykonania bulionu z drobiu i innego dania mięsnego. Ale ten ekstrakt jest stosowany tylko do wykonania innej potrawy, tam, gdzie zresztą potrzebna jest woda. Kto przez całe lata tak żyje, ten musi zachorować i musi mu się w mózgu osadzić tłuszcz, lub jeszcze gdzieś, gdzie nie powinno go być. – Rozwlekle i przytulnie leżał tu zamek z parkiem i ładna wyspa porośniętą różami na tylnej stronie. Piasek i bagno przeplatały się w okolicy z gdzie nie gdzie kawałkami lasu sosnowego. W kilku miejscach ziemia kołysała się, gdy się po niej kroczyło, a pod wieczór wznosiły się białe opary, które wiatr gonił tu i tam, jak niespokojne duchy. Stada komarów rzucały się szczególnie na nowoprzybyłych, z których niektórzy, przez ich ukąszenia, nabawili się rąk nabiegłych krwią, inni dostawali gorączki. Ale jakże księżna Feo kochała tą prostą okolicę i pokazywała pełna dumy wszystkie, znajdujące się w niej rzeczy godne zobaczenia, szczególnie dęby, które rosły wszędzie. Z nimi sytuacja miała się szczególnie. Dziadek księżnej, który był ochoczym panem, przy przejmowaniu Przemkowa kazał tutaj zasadzić dębowy las, mimo sprzeciwu nadleśniczego: „Książęca Mość, na tej ziemi nie rosną żadne dęby”. „Mają rosnąć” krzyknął ten starszy pan i cztery szczepki według rozkazu książęcego zasadzono i wyrosły z nich średnio grube drzewa; cały pozostały las polecił się w milczeniu. W szczególności, gdy książę Chrystian przebywał w Przemkowie, odbywały się tam większe polowania, w których udział brali śląscy magnaci i inni goście z Berlina oraz innych miejscowości. Sądzę, że stan liczebny zwierzyny był dobry; tylko kłusownicy wyrządzali wielkie szkody, szczególnie wśród pięknych, śnieżnobiałych jeleni. Mająca złą opinię i interesująca zarazem, była leżąca w pobliżu, miejscowość Studzianka, pierwotnie zwana „Armeebrunnen”, czyli studnia wojskowa. Tam po Wojnie Trzydziestoletniej osiedlili się żołnierze, którzy nie mieli już zajęcia i ożenili się z markietankami. Ich potomkami było dzikie pokolenie, którego nie można było oduczyć kłusownictwa. Malcy, którzy ledwo mogli utrzymać się na nogach, celowali już z patyków, tak jakby była to prawdziwa broń. W rodzinie Hahn wszyscy mężczyźni byli kłusownikami i z tej rodziny księżna Feo wzięła później bohaterkę do swojej książki „Hahn Berta”. – Niekiedy księżne, jako spektatorki szły na stanowiska myśliwskie i trwały tam godzinami bez ruchu, nawet przy lodowatym mrozie, i gdy potem zwierzyna opuszczała prostodusznie chroniący ją gąszcz i badawczo, ostrożnie patrzyła naokoło, wówczas życzyłam sobie zawsze, ażeby każdy strzał mógł chybić. Lub wyjeżdżano do lasu na śniadanie i siedzieliśmy na kocach, które rozłożone były na śniegu, podczas, gdy kucharz kuchcił na otwartym ogniu. Przy późnej biesiadzie można było być zadowolonym, gdy otrzymało się współbiesiadnika, który rozmawiał także o czymś innym, niż tylko o polowaniu. Bardzo ładny był widok, gdy po jedzeniu całe towarzystwo udawało się na dwór w przejrzysty, zimowy wieczór, żeby przy oświetleniu z pochodni magnezowych oglądać wyłożone przed zamkiem zdobycze, wszystko, co upolowane było przez towarzyszy polowania i żeby usłyszeć odtrąbienie „śmierci jelenia”, „śmierci zająca”, „śmierci bażanta” itd. Pierwszym, większym świętem, które miałam przeżyć, było upełnoletnienie księcia Ernesta Günthera. Przedtem przybyła księżna Szlezwika – Holsztynu Amalia, ciotka naszych młodych książąt, stryjenka, która od wielu lat żyła u stóp Pirenejów, mądra, znająca świat, wiele podróżująca. W życiu księżnej Feo i więcej jeszcze w moim, miała ona odegrać szczególną rolę. Teraz nadszedł czas, gdy książę Krystian miał złożyć swoje opiekuństwo i młody książę musiał się zdecydować, czy chciał otwarcie utrzymać swoje prawa do Szlezwika – Holsztynu, czy zrzec się ich i zawrzeć z Prusami pokój, a w tym wypadku, pod jakimi warunkami. Wiele narad odbyto w zamku i pewnego dnia przyszedł do mnie książę Krystian z prośbą, o przetłumaczenie na język niemiecki różnych starych, angielskich dokumentów, a język angielski prawników, którzy mieli je opracowywać, był niewystarczający. Były to pisma, które miały związek z Protokołem Londyńskim z 1852 roku. Już samo odszyfrowanie osobliwego pisma odręcznego nie było łatwe; ale najgorsze było wiele wyrażeń fachowych, których ja sama nie znałam w języku niemieckim i które wymagały wielu poszukiwań w książkach i sprawozdaniach. Jednak sprawa mnie interesowała i często pracowałam do późna w nocy. Żeby prosić księcia o wytłumaczenie szczególnie trudnego miejsca w tekście, kazałam się u niego zameldować i w określonym czasie szłam do pałacu. W przedpokoju spotkałam się z nadleśniczym. Książę kazał mu wejść najpierw, chociaż nadleśniczy zameldował: „Panna Wagemann jest tutaj”. „O”, krzyknął książę trochę nieuprzejmie, „ona może zaczekać” Ale on się mylił. Gdy Jego Królewska Wysokość popatrzył do przedpokoju, był on pusty. Ja spakowałam wszystkie papiery, zaniosłam do księżnej Amalie, u której kazałam się zameldować, zdałam jej relację z tego, co się wydarzyło i wyjaśniłam, że nie chcę dalej pracować. „Wasza Wysokość, gdy jakiś wieśniak, jest tak przeciwko mnie”, powiedziałam, „to śmieję się z tego, ale gdy książę” – „Całkowicie ma pani rację”, było odpowiedzią, „porozmawiam z moim bratem”. Ze sposobu, w jaki później książę się usprawiedliwiał, wyraźnie wyczułam, że on sądził, że człowiek mojego pokroju nie będzie rościł pretensji ze względu na obchodzenie się z nim, przez osoby pochodzenia książęcego, czego każda wykształcona kobieta mogła oczekiwać od każdego, któremu przypadają w udziale korzyści z wychowania. Ale odtąd książę był zawsze wobec mnie bardzo mile uprzejmy, także w latach późniejszych. Zapewne są chwile, w których z wyższych powodów trzeba milcząco jeszcze o wiele więcej znosić cierpliwie; ale myślę, że kto w sytuacjach takich jak ta, da się źle traktować, ten na to zasługuje. Teraz opowiem o przeżyciu, o którym bardzo rzadko mówiłam, ponieważ jedni tylko z niedowierzaniem uśmiechali się na to, podczas, gdy innych przechodziły ciarki i ponieważ w końcu mnie samą ono pobudzało, ponieważ nikt nie umiał dać na nie rozsądnego wytłumaczenia. Ponieważ w pałacu i zamku nie starczało miejsca dla ulokowania wszystkich książęcych osobistości (które częściowo przybywały także ze świata), poinformowano mnie, że muszę uprzątnąć swój pokój i na określony czas przenieść się do domu dam dworu. Bardzo dobrze to rozumiałam, byłam jednak nadzwyczaj zdziwiona, gdy po przybyciu nowych gości, wyznaczono mi zamiast tego na dole w zamku, dwa wielkie bardzo ładne pokoje, które udekorowane były kwitnącymi kameliami i najpiękniejszymi kwiatami, nie ośmieliłam się jednak spytać o przyczynę tego. Sypialnia graniczyła z przedsionkiem, salon natomiast z dawnym gabinetem zmarłego księcia, który, tak jak jadalnia na końcu, tak on tylko na przeciwległym, graniczył z przedsionkiem. Moje obydwa pomieszczenia połączone były wielkimi drzwiami. Ponieważ zamek posiadał pięć różnych wejść, które często do późna pozostawały otwarte, dobrze zaryglowałam moją sypialnię. Mogło być około północy, gdy poszłam do łóżka, było cicho i właśnie zgasiłam moje oświetlenie, gdy usłyszałam szybkie, lekkie kroki, biegnące przez przedsionek, gabinet, mój salon i potem ze zdenerwowaniem ktoś nacisnął klamkę w drzwiach mojej sypialni. „Kto tam?”, zawołałam, bez odpowiedzi! „Kto tam jest?”, powtórzyłam rozgniewana. „O co chodzi? Proszę mi przynajmniej odpowiedzieć”. Wówczas w mojej sypialni nagle przed drzwiami łączącymi dwa pokoje zabłysło wysokie, szerokie światło, które przykryło prawie całe drzwi. Potem znikło i wszystko ucichło; nie słyszałam też żadnych kroków, które powinny się były oddalić. Wstałam i sprawdziłam wszystko, szczególnie okiennice, czy światło mogło wlecieć zewnątrz: były absolutnie szczelnie zamknięte i nie przepuszczały żadnego blasku. Zdziwiona poszłam spać i następnego ranka chciałam opowiedzieć księżnym moją nocną przygodę; ale one przyszły na śniadanie blade i podrażnione. W nocy księżna Amalia nagle ciężko zachorowała, tak, że obawiano się jej śmierci. Zatelegrafowano do tajnego radcy Leydena w Berlinie, który chyba wkrótce miał przybyć. Oczywiście teraz nic nie powiedziałam. Następnego wieczora, w którym teraz nie odbyły się żadne uroczystości, poszłam wcześnie spać, obudzona zostałam jednak przez to, jak ktoś zrywa ze mnie kołdrę. Wystraszona wyskoczyłam z łóżka i pośpieszyłam tak jak byłam w ciemnościach do góry, gdzie chyba jeszcze księżna nie spała. Na schodach usłyszałam jeszcze jak upadają na podłogę z hukiem ciężkie kamienie. Usprawiedliwiłam się z powodu mojego niekompletnego ubrania i opowiedziałam, co się wydarzyło. Księżna przysłuchiwała mi się całkiem spokojnie i kazała mi dać szlafrok i pantofle. Czy nie wierzyła mi i na dole nic się nie wydarzyło? Gdzie miałam pozostać przez tę noc? W końcu powiedziała, że jedna z panien ma obudzić starego służącego, który spał w zamku, że on zejdzie ze mną na dół. Służący przyszedł, troszkę się zdziwił i spokojnie otworzył drzwi domowej sypialni. Oczekiwałam, że znajdę w niej kupę gruzów, ale wszystko było w najlepszym porządku. Uprzejmie życząc mi dobrej nocy, służący oddalił się, a ja potrząsając głową znów uspokoiłam się. Następnego poranka wiadomości o księżnej Amalii nie brzmiały jeszcze lepiej a tajny radca widział krytycznie tą sytuację; ale ja czułam potrzebę omówienia z kimś tej szczególnej sprawy. Tak też odwiedziłam pewną starszą damę dworu, pannę von B., która już wiele razy była w Przemkowie i która miała ujmujący sposób bycia. Dobrze wyglądała mimo swojego wieku z tymi jej ładnymi, niebieskimi oczami, jej śnieżnobiałymi włosami i skórą w kolorze krwisto mlecznym. Także ona wcale nie była zaskoczona i powiedziała roztropnie: „A więc pani też! Czy właściwie nie zdziwiła się pani”, ciągnęła dalej po chwili przerwy, „że przy całym tym niedostatku kwater otrzymała pani te wspaniałe pomieszczenia?”, i opowiedziała mi, że księżna H., dla której właśnie te pomieszczenia były przeznaczone, wyjaśniła, że pod żadnymi warunkami tam nie pójdzie, lepiej już gdzieś do najmniejszej dziury, ponieważ prawie każdy, który był kiedyś tam ulokowany, przeżywał dziwne rzeczy, jak ja. Przed kilkoma laty pewna dama, którą mi wymieniła, która była osobą trzeźwo myślącą, miała jakoby widzieć pośrodku w gabinecie księcia trumnę z palącymi się świecami i mnóstwem kwiatów i wieńców i całkowicie wystraszona opisała później wszystko to dokładnie tak, jak było przy złożeniu trumny księcia Fryderyka na katafalku, o czym ona nie miała żadnego pojęcia a także nie mogła mieć. Sprawa ta interesowała mnie i postanowiłam zbadać rzecz dokładnie, chciałam jednak nie bojąc się, mieć koło siebie jakąś ludzką istotę, aby tak powiedzieć, jako świadka moich ewentualnych odkryć. Tak też poprosiłam pannę von B., ażeby następnej nocy spała w moim łóżku, ja miałam czuwać. „Za żadne skarby świata” krzyknęła wystraszona. „Pani może co noc spać u mnie tutaj na szezlongu, jeżeli pani chce; ale ja tego nie zrobię, nie mogę tego zrobić!” Tak też następnie zwróciłam się do kasztelanki, która natychmiast była gotowa odbyć ze mną przygodę. Była ona jeszcze młoda, wysoka, smukła, blada z kruczoczarnymi włosami uczesanymi na przedziałek i wielkimi, melancholijnymi oczami. Ze zdziwieniem słyszałam od pewnego pana, że ta poważna zakonnica wywierała głębokie wrażenie na prawie każdym mężczyźnie. Gdy przyszłam do swojego pokoju około wpół do dwunastej, znalazłam tam już czekającą na mnie kasztelankę. Jako broń dla nas przyniosła ze sobą dwa młotki do gry w krokieta. Zgasiłyśmy światło i zaciągnęłyśmy wartę przy niezamkniętych drzwiach. Ale tej nocy książę chodził w przedsionku w górę i w dół ze swoją matką, żarliwie rozmawiając do drugiej godziny w nocy. Nic się nie wydarzyło i pozostało też już spokojnie w tych tygodniach, w których ja tam mieszkałam. Gdybym wówczas wiedziała, co jeszcze kilka lat później miałam przeżyć! Z ostatnimi przygotowaniami do święta rozpoczęły się teraz gorączkowe prace w zamku, w pałacu, we wszystkich domach, w stajniach, w parku. Przede wszystkim także w budynku kuchennym. Szef kuchni był mistrzem swojego kunsztu, który musiał wyszkolić szefów kuchni dla wielu dworów. Państwo zachowali ciężkie pożywienie swoich rodowych stron rodzinnych z północy. Śląscy goście często je źle znosili, natomiast goście z północy Niemiec chwalili je i jaką radość sprawiało siostrzeńcowi Moltke i jemu przyszłemu adiutantowi panu von Burt, genialnemu śpiewakowi, gdy postawiono przed nim w sylwestrowy wieczór, narodowe, osobliwe, szlezwicko – holsztyńskie jedzenie: pieczoną kaszankę, kiełbasę ryżową z rodzynkami i marmoladą z jabłek, pozdrowienie z czasów dziecięcych! Marszałek dworu musztrował młodych myśliwych, którzy zostali ściągnięci do pomocy przy stole. Szklarnie, piwnice, spichlerze, szafy na ubrania, wszystko musiało wydać to, co najlepsze. „To jest przecież podniosłe uczucie”, powiedział potem młodziutki podporucznik, „po raz pierwszy jeść ze sreber”. Artystycznemu przyozdabianiu stołu oddawały się księżne, szczególnie księżna Calma, czasami przez całe swoje zaciszne życie. Spośród wielu dostojnych gości, którzy przybyli, z największą radością ludności przywitany został książę Wilhelm z żoną, nasza przyszła para cesarska. Radośnie było zobaczyć ich razem. Młody pan młody, można by pomyśleć i przy tym już urodziło mu się trzech najstarszych książąt! Gdy oni patrzyli na siebie, widać było, jak się rozumieją. „W dniu, gdy miałem to wielkie szczęście odprowadzić do domu tą szlachetna córkę tego rodu jako moją ukochaną żonę”, zaczął książę jedną ze swoich mów, w której ją wielbił. A ona patrzyła w ziemię, rumieniąc się, a przecież tak szczęśliwa! Wówczas posiadałam jeszcze mało biżuterii, a ta, którą miałam, była jeszcze do tego mniejszej wartości. Gdy po głównym obiedzie znów chciałam ubrać moje długie rękawiczki, upadła mi na ziemię bransoletka, w kształcie długiej, srebrnej żmii, która do tego jeszcze wewnątrz była wydrążona i z blaszanym pobrzękiwaniem potoczyła się daleko po parkiecie. Książę Wilhelm szybko skoczył za nią i wręczył mi tą mizerną rzecz z uprzejmym ukłonem. Innym razem pomógł mi bardzo uprzejmie przy zakładaniu płaszcza. Hohenzollernowie zawsze znani byli z powodu ich rycerskości. Niezwykła pamięć do osób, może przez dziedziczność, którą zauważyłam u różnych osobistości książęcych, u księcia była całkiem osobliwa. Ponieważ już wcześniej byłam mu przedstawiona, ale tylko całkiem pobieżnie i z różnymi innymi ludźmi, chciałam właśnie po przybyciu państwa prosić panią księżną o powtórzenie tego, wówczas podszedł książę Wilhelm, ale już do mnie ze słowami: „Więc jest tu także panna Wagemann” i podał mi rękę. Wśród zaproszonych byli także obaj synowie księcia Krystiana. Starszy wstąpił później do armii angielskiej i poległ w wojnie z Burami, młodszy książę Albert, wówczas piętnastoletni do armii niemieckiej. Z powodu swojego poczucia humoru był bardzo lubiany u cesarza Wilhelma II. Musiałam mu ciągle opowiadać historie i żeby je słuchać, podczas jednego z posiłków, podawał mi ramię, zamiast, jak należało według jego rangi, hrabinie Dohna, co było dla mnie bardzo nieprzyjemne. „Nie chcę także zabierać tej starej, grubej kobiety (take her in), wyjaśnił. Jego język niemiecki był zły. Jako mężczyźni stojący z przodu w kościele obaj książęta byli niemile postrzegani z powodu ich braku spokoju. Pewnej niedzieli jednak siedzieli cichutko. Gdy ich, dlatego pochwaliłam, całkiem zawstydzeni pokazali mi wezwanie przed sąd. Naśladowali figiel Maxa i Moritza z kurami wdowy Bolte; kurom gospodyni rzucili kawałki chleba przywiązane na długich nitkach potem wyciągnęli kury przez płot. Na skargę gospodyni u marszałka dworu, ten wystarał się o formularze z sądu i poprzez to dał księciem nauczkę, którzy tak bardzo się bali, co powie ich ojciec, i czy pójdą za to do więzienia. Drugą, jeszcze większą uroczystością, która odbyła się w Przemkowie, w której także poza dystyngowanymi gośćmi uczestniczył cały szereg prostych ludzi, były zaślubiny księżnej Calmy. Przebiegła ona wystawnie. Lekarz państwa, doktor Scharfenberg, który, że tak powiem, także był nadwornym poetą, wymyślił do tego uroczyste przedstawienie. On sam zjawił się w nim jako bard i przepowiedział, że w przeciągu stuleci, trzykrotnie potomkowie obu gałęzi królewskiej linii Szlezwika - Holsztynu (starszej Szlezwika – Holsztynu – Sonderburga – Augustenburga) i młodszej (Szlezwika – Holsztynu – Glücksburga) zgodzą się podać rękę do związku małżeńskiego. I co on widział w duchu: orszak weselny, dostojni goście, dworzanie, rycerze, mieszczanie, żołnierze, chłopi, dzieci, muzykanci, wszystko to defilowało każdorazowo, istotnie w kostiumach odnośnych czasów, przed widzami. Ówcześni goście książęcy grani byli według możliwości przez potomków; tak też książę Wilhelm grał wielkich książąt elektorów. Dziesięcioletnia księżna Feo w krynolinie i uczesana w kok wyglądała uciesznie. Ja byłam damą dworu Anny Petrownej, drugiej córki Piotra Wielkiego Katarzyny i małżonki księcia Holstein - Gottorp Fryderyka Karola. Po śmierci jej matki musiała uciekać i zmarła w wieku 20 lat po urodzeniu ich syna, późniejszego cara Rosji Piotra III. – Nosiłam wysokie, żółte buty z wyłogiem, błękitną, jedwabną suknię ze srebrnym galonem, karmazynowo – czerwone, obszyte futrem, wierzchnie ubranie z aksamitu z długimi, greckimi rękawami i przepaską na czoło z długimi, szerokimi, niebieskimi wstążkami jedwabnymi i frędzlami z pereł, które zwisały aż do oczu. Wszystkie kostiumy zaprojektowane zostały przez profesora Döplera w Berlinie, od którego także pochodzą te kostiumy do oper Wagnera. Otrzymaliśmy je od młodego księcia a później, sądzę, przejął je teatr „Berliner Theater”. Z wszystkich obecnych wiedziało się dokładnie, kim oni byli; tylko mój partner w orszaku, baron N., Rosjanin, który grał młodzieńca szlachetnego rodu Anny Petrownej, był trochę tajemniczą osobistością. Garnitur wraz ze starą bronią, który nosił, były wypożyczone z rosyjskiego muzeum: biały ubiór Czerkasów z kieszonkami na naboje na piersiach i wysoka, biała czapka z futra z baranków krymskich. Całkowicie nagle, przed około rokiem pojawił się on w okolicy Przemkowa z siostrzeńcem i rosyjską służbą, która nie rozumiała ani słowa po niemiecku. Urządził sobie wygodnie wiejską zagrodę i wziął w dzierżawę polowanie, co wydało się bardzo osobliwe, gdy okazało się, że on w ogóle nie umiał strzelać. „Twierdzę, że u niego zając będzie przez cały rok na okrągło”, wyjaśnił nasz nadleśniczy, „ale nie jego naganiacz”. Ten baron, mądry, biegły, uprzejmy był już wielokrotnie moim partnerem przy stole; ale, gdy ustawicznie pytał mnie o wszystko, co możliwe, zaczęłam być bardzo ostrożna w moich odpowiedziach. Nagle z wszystkimi swoimi ludźmi znów zniknął i przebąkiwało się, że był on rosyjskim szpiegiem, który zbliżył się do naszego prostodusznego księcia, ażeby wypytać go o Berlin.

Pałac Holsztyński w Gotha.

Pałac holsztyński w Gotha był osobliwym, położonym w ogrodzie, starym domem: na przedzie, przy alei większy dom, potem z tyłu przyklejone do niego dwie przybudówki o różnej wysokości pięter, tak, że w korytarzach trzeba było to kilka schodków wchodzić do góry, to kilka schodków schodzić w dół, ale był nader miły ze starymi meblami i obrazami, najczęściej portretami rodzinnymi. W moim pokoju wisiał wielki, bardzo ładny sztych Napoleona I według Davida. Księżna lubiła Gothę z powodu bliskości lasu „Thüringer Wald” i z powodu jej szanowanego wuja księcia Ernsta II, który rezydował po części tu, po części w Coburgu, jak również z powodu teatru, który także odnośnie opery był rzadko tak znakomity dla takiej małej miejscowości. Starsze księżne nie chciały być w Gotha z powodu niewesołych stosunków na dworze książęcym. Mówiono całkiem publicznie o wszelkich przygodach miłosnych księcia. Pani księżna nie wierzyła ani jednemu słowu z tego, jak nigdy w przeciągu tych wielu lat w ogóle nie słyszałam od niej czegoś złego lub choćby niekorzystnego o jakimkolwiek człowieku, a jeżeli chodziło o osoby, które ją samą obrażały, to myślała o nich zawsze na swój miły sposób: „na pewno nic złego nie było w tym na myśli”. Książę Ernest przychodził niekiedy na obiad do pałacu holsztyńskiego całkiem bez towarzystwa. Zresztą przy takich okazjach miały zwyczaj odbywać się dla Państwa obiady rodzinne a dla świty „obiady marszałkowskie”, na życzenie księcia jadaliśmy jednak z nim. To co u niego widzieliśmy i od niego słyszeliśmy było nienaganne. Był on zdecydowanie interesującą osobistością: postać bohatera o wysokiej inteligencji, szlachetna, wybitnie zdolna, kompozytor także oper, poeta i pisarz. Jego najbardziej znanym dziełem było „Z mojego życia i z moich czasów”. Nic dziwnego, że królowa Wiktoria niegdyś wolała jego, niż księcia Alberta, jego młodszego brata! Ale książę Ernest wolał być pierwszym w swoim własnym kraju, jak grać rolę księcia małżonka w imperium angielskim. Księżna Aleksandra, jego małżonka księżna Badenii, żyła najczęściej całkowicie w osamotnieniu i była dobrodziejką biednych. To znaczy, że aby na sobie zaoszczędzić, przenicowywała swoje szaty i, gdy po kilku latach noszenia kolor na spodniej stronie był trochę żywszy, kazała znów je przenicować. Przebaczyła, mówiono, swojemu mężowi wszystko i w swojej bezinteresowności poszła tak daleko, że wzięła do siebie młodą dziewczynę z tytułem prelegentki, do której mogła mieć podstawy, że prawdopodobnie jest chora i , gdy zachorowała na płuca, pielęgnowała ją do śmierci. Książęca loża w teatrze trwale oddana była do dyspozycji naszemu Państwu. Pewne lato spędziliśmy w Reinhardsbrunn, gdzie książę w pobliżu Friedrichroda posiadał piękny zamek z parkiem, w którym jeszcze stał stary, kamienny stół z dawnych czasów. Mówiło się, że znajdowała się tutaj sala jadalna wielkiego klasztoru. Zachwytem księżnej Feo był teatr i artyści często kłaniali się z uśmiechem, gdy te delikatne rączki klaskały w takim zachwycie. Musiałam jej niestety powiedzieć, że późne godziny i duchowy wysiłek przy słuchaniu wielkich oper lub długich dramatów nie były niczym dobrym w jej młodym wieku i że lepiej powinna chodzić tam tylko wyjątkowo i tylko na krótkie sztuki. Natychmiast zgodziła się z tym i starała się gorliwie wytłumaczyć księżnej, że ona, „rzeczywiście bardziej chciałaby zostać w domu i bawić się swoimi lalkami”. Przez dziecięcą zabawę starałam się sprawić jej rekompensatę. Ażeby sprawić mi radość dobra pani księżna zaprosiła moją najmłodszą, jedenastoletnią siostrę Martę z pensjonatu żeńskiego Braci Morawskich w Neudietendorf na wakacje. Księżna Feo bardzo przywiązała się do młodej, zawsze wesołej i usposobionej do swawolnych psot dziewczyny. Marta musiała (później też jako dorosła) znowu przyjeżdżać na tygodnie i miesiące tam, gdzie Państwo się zatrzymywali. Czy to, gdy one ustawiały wypchanego człowieka, tak, że wpadał on w ramiona księżnej Luizy przy otwieraniu jej drzwi, czy to, gdy przy swoich ćwiczeniach w skakaniu w parku, skoczyły za blisko i prosto w bagnisty rów i do zamku przychodziły czarne jak smoła i ociekające wodą: księżna Feo zawsze prosiła: „Proszę na nas nie krzyczeć, miałyśmy taki ubaw”. „Chwile z Martą”, wyjaśniała później, „były najweselsze w moim życiu”. Marta jednak była najpierw bardzo rozczarowana, że księżna nigdy nie nosiła korony i właściwie nie wyglądała inaczej „niż też inne dzieci”. Szybko nauczyłyśmy ją jeszcze pocałowania ręki, zanim przedstawiłam ją pani księżnej. Potem była popołudniowa herbata, którą wniósł na wielkiej, srebrnej tacy wytworny lokaj w swojej bogatej liberii. Pełna trwogi, pytająco spoglądała na mnie moja mała siostra i pokazywała na lokaja. Nie rozumiałam jej. „Czy muszę księcia także pocałować w rękę?” wyszeptała w końcu. Gdy potem zjawił się prawdziwy książę, ale w ubraniu sportowym, powiedziała: „Tak wygląda książę? Uważam, że lokaj wygląda o wiele ładniej”. W domu, jako dzieci, dostawaliśmy nasze obuwie zawsze wykonane na miarę i ono – nie wiem dlaczego – miało tę nieprzyjemną własność, jeszcze przez długi czas prawie nie do zniesienia pachnąć śledziami. I Marta, to nieszczęsne dziecko, przywiozła teraz ze sobą dwie nowiuteńkie pary! „Anna”, krzyknęła ona zdenerwowana, gdy następnego dnia wróciła z zabawy z księżną Feo „muszę wyjechać. Księżna kazała wykadzić cały pałac z powodu moich butów. Sama widziałam służącego z małą kadzielnicą”. Mogłam ją uspokoić, że tak dzieje się tutaj przez wszystkie dni. W Neudietendorf uczennice musiały płacić za owoce i ciastka ze swoich kieszonkowych. Samych owoców nigdy nie było. Ażeby teraz zaoszczędzić swoje pieniądze na Boże Narodzenie Marta przez pół roku „zawsze wyglądała przez okno”, gdy szła owocarka. Jako rekompensatę pani księżna przesłała jej wielki tort. Ale ile łez kosztował on to biedne dziecko! Dyrektor, przełożona, całe grono nauczycielek, wszyscy obradowali nad listem, który powinien w godny sposób wyrazić obowiązkowe podziękowania jej wysokości za łaskawy prezent. I zostało zredagowane pismo, w którym pozostając dozgonnie z głębokim szacunkiem, zostały one wyrażone w stylu kancelaryjnym. Ale odpisywana kopia listu stawała się coraz gorsza i, gdy w końcu ósma z kolei kopia stała się nieczytelna przez strumienie łez, trzeba było wyjąć pierwszą kopię. Swoje listy z podziękowaniami za piękne wakacje Marta pisała zawsze u mnie, zanim wyjechała. Czymś, co wszystkich Państwa w Gotha bardzo porywało, były gonitwy na górze Bocksberg, podczas których jej wysokość, która zresztą sama była dobrą amazonką, musiała podejmować się rozdawania nagród w loży księcia. Po tym następnie część osób goszczących na gonitwie, przeważnie zamiejscowych osobistości książęcych, udawała się wspólnie do pałacu holsztyńskiego. Według swego zwyczaju pani księżna, podczas całej gonitwy, jak również przed i po obiedzie, do północy, gdy goście się żegnali, stała przez osiem godzin, przerywanych tylko przez jazdę z i na górę Bocksberg, jak i przez obiad, który w kręgach dworskich uchodził za wyróżnienie, a który pomimo całego szeregu dań załatwiany był w przeciągu pół godziny. Podczas pierwszej gonitwy, w której ja uczestniczyłam, panował straszny upał i dostałam wściekłego bólu głowy i – jedyny raz przez te wszystkie lata – o mało co w końcu się nie przewróciłam. To zdumiewające, jak długo w ogóle Państwo, jak się zdaje bez uskarżania się, mogli stać. Ten zwyczaj wielu pokoleń musiał chyba szczególnie wzmocnić odpowiednie muskuły, podczas, gdy damy dworu często cierpiały na żylaki i podczas wielkich świąt dworskich w Berlinie, damy, które już dłużej nie mogły utrzymać się na nogach, z tyłu za linią czołową, chociaż trochę dla odmiany klęczały a szanowni dostojnicy zrozpaczeni siadali na zewnątrz na schodach; dla tych tysięcy może gości nie było krzeseł ani miejsca na nie; poza tym nikt nie powinien siedzieć tak długo, gdy chociaż jedna z książęcych dam stała. Nawet w ścisłym gronie grzeczność ta zaobserwowana została także u naszych Państwa. Gdy jest się odpowiedzialnym za kogoś, kogo się kocha i kogo dzień i noc ma się przed oczyma, to wówczas poznaje się oczywiście gruntownie jego konstytucję ciała. Gdy któregoś razu znów mieliśmy udać się na jedną z takich gonitw poprosiłam księżną: „Niech szanowna wysokość nie zabiera ze sobą dzisiaj księżnej Feo! Powietrze jest bardzo duszne i księżna nie wygląda zbyt dobrze. Wszystkie członki ciała ją bolą”. „Musimy spytać się doktora”, zdecydowała księżna, która swojemu ukochanemu dziecku nie chciała sprawić rozczarowania. „Gdy tajny radca zezwoli na jazdę, przejmie przynajmniej odpowiedzialność. Nie wiem co, ale coś jest w oczach księżnej Feo”, wyjaśniłam. Pojechano. Prosiłam móc pozostać w domu. Wcześniej, jak zawsze, wrócił z powrotem książęcy powóz, ażeby zaraz być wysłanym po lekarza. Biedna księżna czuła się bardzo chora z temperaturą przekraczającą czterdzieści stopni i gorączką żołądkową. Tajny radca był rozbity. „Pani jest jedynym lekarzem, do którego mam bezwarunkowe zaufanie”, wyszeptała ta mała chora. – Te ciche dni i prawie niekończące się noce przy łóżku chorego są jednymi z najważniejszych pór siewu dla wychowawcy. Tu może być położona podwalina pod zaufanie, że ta sama ręka, która niezmordowanie podaje chłodzący napój, zmienia kompresy, pościel w łóżku, jest gotowa do każdorazowego okazania pomocy, także szczerze życzy, gdy kiedyś trzeba wziąć się mocno za siebie, ażeby zwalczyć ułomność lub słabość. Także w czasie, gdy ze zdrowiem jest wszystko w porządku, są takie chwile: gdy nocą dręczą złe sny lub zmartwienie, które dorosłemu może wydawać się dziecinne, co małe serce namiętnie wprawia w drżenie. Potem następowały słowa otuchy, ta cicha pieszczota i często było jej tak wiele i powinno się spokojnie pocieszać bez obawy o rozpieszczenie dziecka lub uczynienie go nieskromnym, gdy dba się zresztą o surowe wykonywanie obowiązków i bezinteresowność. W takich chwilach wówczas snują się po cichu nici zaufania od jednej osoby do drugiej, które często utrzymują się potem na całe życie. Księżna Feo powiedziała raz coś bardzo miłego. Mianowicie posiadałam szlafrok, który nie miał sobie równego w braku gustu; był on jednak wykonany z wyśmienitego materiału i był prezentem, które to rzeczy sobie w nim ceniłam. Jednak później, gdy po kilku latach jego wygląd zaczął mnie razić, pomyślałam, żeby przekazać go jakiejś staruszce i kupić sobie jakiś ładniejszy. „Nie ma pani już tego pięknego szlafroka” krzyknęła księżna, gdy po raz pierwszy pokazałam się w nowym szlafroku. „Jaka szkoda” - „Czy nie uważała pani, że tamten był ładny?” – spytałam zdziwiona – „Nie właściwie to był on chyba strasznie brzydki”, zaśmiała się, „ale jednakowo, co mi też zabrakło, że gdy w nocy ujrzałam szlafrok, wszystko stawało się coraz lepsze”. Wieczorem często niekiedy jeszcze o późnej porze spożywano lekką kolację w wielkim salonie na pierwszym piętrze, który w rogu miał mały gabinet z malutkim okienkiem. Dzięki księżnej Luizie i pannie von Roeder najczęściej było tam bardzo wesoło, czasami byliśmy wręcz nadmiernie swawolni. Pewnego wieczora, przedtem poszliśmy z panią księżną na późny spacer i przy tym opowiadaliśmy sobie tak dużo wesołych historii, że jeszcze teraz się z tego śmieję, gdy przebrana, jako pierwsza zjawiłam się w salonie. „Czy wkrótce przyjdą Państwo?” spytałam lokaja, który, jak myślałam stał przed drzwiami gabinetu. Bez odpowiedzi! Dokładnie spojrzałam w tamtym kierunku. To wcale nie był lokaj, to była wysoka postać, całkiem, jakby stworzona z szarego welonu. Postać ta poruszała się teraz, podeszła do mnie, powoli przeszła obok mnie, przy czym przebiegł po mnie zimny dreszcz i znikła przez zamknięte drzwi. „Czy pani dobrze się czuje?” spytała zatroskana panna von Roeder, gdy zaraz po tym weszła do pokoju. „Jest pani blada jak tynk na ścianie” - „Co za osobliwe rzeczy można ujrzeć, gdy jest się krótkowzrocznym, panno Roeder” odpowiedziałam i opowiedziałam moje przeżycie. „Szczęście, że mamy dobre wiadomości od księżnej Amalii” powiedziała. (Ta wróciła do Francji). „Można by wziąć to zresztą za zły znak”. „Jak można być tak przesądnym” zawołałam, nie wiedziałam jednak co powiedzieć, gdy następnego ranka przyszła depesza z Pau, że księżna znów ciężko zachorowała i wieczorem otrzymała najświętszy sakrament, ponieważ sama sądziła, że nie przeżyje do następnego dnia. Wzruszyło mnie to głęboko. Ta sprawa zaczęła być dla mnie niesamowita, nie chciałam jednak przejść z tym do porządku dziennego, lecz dokładnie to zbadać. Tak też, zwróciłam się do hrabiego K., który ze swoją rodziną mieszkał na dole w pałacu przez kilka lat i spytałam go, czy oni kiedykolwiek słyszeli lub widzieli coś szczególnego. „Nigdy” krzyknął żywo, zastanowił się jednak potem i powiedział: „Jedynie to, że często w wielkim salonie słyszeliśmy nad nami kroki, gdzie przecież zawsze wszystko było starannie pozamykane pod nieobecność państwa! W końcu było tego za wiele. Wziąłem moją broń i pośpieszyłem do góry. Gdy otworzyłem drzwi od salonu, ujrzałem jeszcze, jak jakaś postać znika w małym gabinecie. Aha, pomyślałem, teraz cię mamy, tutaj już mi się nie wymkniesz! Otworzyłem gwałtownie drzwi – gabinet był pusty”. Potrząsając głową hrabia słuchał, o czym mu opowiedziałam. Strapiona ustawicznie rozmyślałam o tych wszystkich niepojętych sprawach i w przyrodoznawstwie szukałam dla nich wyjaśnień, ale nie znalazłam nic. W końcu zwróciłam się do pastora Schubarta w Eisenach, który był w zażyłych stosunkach z naszym państwem i do którego miałam wiele zaufania. Opowiedziałam mu wszystko dodając na koniec: ”Na pewno będzie się pan ze mnie śmiał i myślał, że wszystko to mi się wyobraziło.” „Jestem daleki od tego” odpowiedział poważnie. Ja sam wprawdzie nigdy czegoś podobnego nie przeżyłem, ale mężczyźni, na których słowie mogę całkowicie polegać (a są wśród nich znaczące osobistości) przychodzili do mnie, ponieważ przydarzyło im się coś całkiem podobnego jak przydarzyło się pani. Jedynym wyjaśnieniem, które umiem dać, jest to, że w obliczu niebezpieczeństwa śmierci rozluźnia się związek pomiędzy ciałem a duszą i to, że gdy osoba chora w duchu przenosi się w inne miejsce, każdy, kto wrażliwy jest na takie wrażenia i który akurat przypadkowo zatrzyma się w takim miejscu, może coś z tego odczuć” „Ale ja straciłam mojego ukochanego brata podczas sztormu na morzu i zmarło mi kilku kochanych przyjaciół” zauważyłam „i nigdy coś takiego mi się nie przytrafiło i poza tym czuje się być bliżej związana wewnętrznie z każdym z państwa, jak akurat ż księżną Amalią.” „To nie ma z tym nic wspólnego” uniósł się pastor, „jak powiedziałem, to zależy od tego, że wrażliwy człowiek znajduje się właśnie w miejscu, do którego przeniesie się śmiertelnie chory” – Nie uwolniłam się od rozmyślania o tym. – W międzyczasie księżna Feo otrzymała teraz także zamiast swojej opiekunki prawdziwą pokojówkę. Pierwsza z nich polecana przez jakąś osobistość książęcą, jako rzadka perła, była już w podeszłym wieku i sztywna, jak dama z talii kart. Pierwszego wieczora usłyszałam ją tuż obok, jak czytała na głos. Co to była za niedorzeczna historia. Weszłam do pokoju i przysłuchiwałam się. Ta starsza pani pomimo swoich okularów nie widziała za dużo i czytała wszystko na opak. Księżna Feo siedziała przy tym z wielkimi ze zdziwienia oczami, ponieważ oczywiście nie wiedziała, jak zrozumieć cały ten potok słów bez związku. (To była protekcja). Jeszcze jedno niepowodzenie, potem dostaliśmy bardzo zdolną pracownicę.

Poczdam. Pałac Marmurowy.

Dwór księcia Wilhelma trochę przestał być dla mnie straszny przez to, że znałam teraz państwo i wielu z ich otoczenia, szczególnie damy, które zawsze były gotowe w uprzejmy sposób udzielać mi rad, gdy nie wiedziałam, jak powinnam się zachować, kiedy pozostać a kiedy odejść. Tak też pakowałam swoje walizki teraz spokojniej, jak za pierwszym razem przyszło zaproszenie do Poczdamu. W Marmurowym Pałacu umieszczona zostałam z księżną Feo w jego skrzydle w którym mieszkali mali książęta: książę Wilhelm, książę Fritz i książę Adalbert. Okrzykami radości przywitali swoją ciotkę, która tylko osiem lat starsza była od najstarszego z nich i którą dlatego zaliczali do siebie. Mając pięć, cztery i trzy lata, byli wzajemnie świetnymi towarzyszami zabaw. Następnie był tam jeszcze dziewięciomiesięczny książę August Wilhelm, nazywany Auwi, niezwykle silny, wesoły, mały człowiek, który tymi swoimi grubymi piąstkami łapał kogokolwiek za uszy i tak porządnie potrząsał, że całkowicie roztrzepywał mu włosy a on krzyczał z zabawy, gdy następnie było się z tego powodu bardzo przerażonym. Siedzieliśmy w środku na małym łóżku książęcym i mieliśmy z tego wielką radość. Często widywaliśmy panią księżną, która najstaranniej, jak to tylko możliwe pilnowała swoich małych synów i doglądała ich o każdej porze dnia a także w nocy, gdy któryś z nich nie był zdrów. Nawet w dniach w których musiała wypełniać swoje obowiązki reprezentacyjne poza zamkiem z koroną na głowie i w długiej sukni z trenem nie odchodziła od nich zanim nie zmówiła z nimi modlitwy przy ich łóżeczkach. Pewnego razu płakał przy tym książę Wilhelm, ponieważ obawiał się o rodziców. Gdzieś słyszał, że obawiano się zamachu na cara z Rosji, który przybył w gościnę do Berlina. Każdego ranka znajdowałam – jak i wszyscy inni w moim pokoju obok czary ze świeżymi owocami, program na cały dzień w którym co do minuty podane było co było zaplanowane. Bez tej skrupulatnej punktualności byłoby też niemożliwe tak wiele dokonać w ciągu dnia. Gdy pewnego razu zjawiłam się w Przemkowie w sali w zamku o godzinie dwunastej, podczas gdy wzywano na śniadanie, książę Wilhelm spojrzał na wielki stojący zegar. „Całkiem punktualnie” powiedziałam. „Całkiem punktualnie, to pięć minut przed czasem” odparł uśmiechając się. W programie najczęściej było tylko napisane w co za każdym razem ubrani będą państwo; po tym wiedzieliśmy, jak długie mają być treny naszych sukni i jak głęboki dekolt. Tak wiele przebierania się! Tak, gdy miało się do tego jeszcze pannę, która czesała i układała nam włosy, podczas gdy inna zmieniała nam buty i pończochy a trzecia wszystko przynosiła i podawała co jeszcze było potrzebne, to tak! I potem zawsze jeszcze trzeba było być jako pierwsza na miejscu! Po pobycie w Berlinie i w Poczdamie wszystkie byłyśmy wyczerpane i nie pojmowałam, że szczególnie po roku 1888, nie zmarły za młodu wszystkie damy dworu księcia Wilhelma, szczególnie w czasie Świąt Bożego Narodzenia, gdy można było widzieć je pędzące wokoło, obładowane jak tragarze rzeczami dla ubogich i pozostałymi pakunkami, ażeby potem gnać do domu bez tchu i wyelegantować się. Jako gość, księżna Feo (chociaż podczas tych odwiedzin miała dopiero trzynaście lat) brała udział w obiedzie i ja na skutek tego także. Gdy obecny był tylko mały dwór, to znaczy wielka ochmistrzyni dworu, damy dworu, szambelan dworu i oficer przyboczny służbowy i ten i ów gość, to miałam najczęściej honor siedzieć naprzeciw księcia po węższej stronie stołu. Było to bardzo interesujące; książę gawędził bardzo dowcipnie i zajmująco, tak, że słuchało się go chętnie. Także chętnie przekomarzał się i porządnie trzeba było się bronić, nie biorąc tego za złe. „Wy Hanowerczycy jesteście uparciuchami” powiedział raz do mnie. „Tak długo jak macie swojego króla, to zarzucacie mu wszystko i wasza szlachta często nie chodzi do dworu, ponieważ łatwo gniewa się o to lub o tamto. I gdy potem król był w Paryżu, to wszyscy za nim pogonili.” „Wasza Królewska Mość” odpowiedziałam „jestem bardzo dumna z tego, że nasza szlachta, dopóki nasz król zasiadał na tronie, miała wobec niego odwagę na wyrażanie swojego zdania i gdy on jako król, bezdomny uchodźca nie przydzielał więcej żadnych stanowisk, żadnych godności, żadnych orderów, żadnych odznaczeń, wiernie przy nim stała”. „Ach, co tam” krzyknął książę, połowicznie idąc na ustępstwa. „Jednakże jesteście jednak uparciuchami”. Czyż nie uznawałoby się wtedy za szlachetnego tego, który przepowiedziałby zdarzenia z roku 1918! Radosne okrzyki nie otaczały księcia a później cesarza, tam, gdzie się pokazał! Niezliczone tłumy nie leżały przed nim w kurzu, które zapewniały go, że pójdą za nim radośnie w ogień! Jerzy V musiał ustąpić przed przemocą wrogów, Wilhelmowi II kielich goryczy podany został przez własny lud. Oczywiście nie trwało to tak bardzo długo, aż wzrosło we mnie przeczucie, które w przeciągu lat stało się pewnością: tutaj spojrzenie, tam szydercze słowo, które podchwyciło się przypadkowo, tam rozmowa, którą we dwoje bez skrępowania prowadzono, gdy państwo byli nieobecni! Nie było żadnej wątpliwości, że niektórzy z tych, których książę uważał za swoich najwierniejszych przyjaciół, byli fałszywi, z gruntu fałszywi. A jego ludzki, najpiękniejszy charakter, jego prostota i jego otwartość, która często graniczyła prawie z nieostrożnością, sprawiały, że nie było dla niego możliwe przenieść się do duszy pochlebcy. I musiało być to przyczyną jego zguby. Wówczas książę chciał znać, to nie ulega żadnej wątpliwości, uczciwe zdanie o jego dokonaniach w dziedzinie sztuki; od tych, od których spodziewał się właściwego o tym zdania. I nie słyszano ganienia, jak tylko chwalenie, gdy on sądził, że miano na myśli rzeczywiście pochwały! Co szczególnie ceniłam w moim miejscu przy stole, to okazję móc przysłuchiwać się rozmowom, które książę prowadził z wybitnymi osobistościami różnego rodzaju. Bardzo często zapraszane były jedna lub dwie z nich. Jednego razu zaproszony był dyrektor z Vulkan. I gdy państwo odeszli a my zostaliśmy, jeszcze trochę razem gawędząc, ogłosił: „Jestem zdumiony, książę zna każdą śrubkę, każde narzędzie, które używane jest przy budowie okrętu, tak jakby całe życie nie robił nic innego, jak tylko budował okręty” Innego razu doktor Güßfeld opowiadał o swojej niedawnej podróży naukowej do Ameryki Południowej i jak książę znał Kordyliery pod względem geologicznym, jak również ich faunę i florę! Następnie przybył historyk Leopold von Ranke. I czy mowa była o najstarszej, czy o najnowszej historii – książę na wszystkim się znał, wyrobił sobie wiele poglądów, które były sprzeczne do tych przyjętych w kraju. Niezapomniany pozostanie dla mnie przede wszystkim obiad, na który zaproszeni zostali kaznodzieje nadworni: Stöcker i Windel. Książę skierował rozmowę na temat samobójstwa i spytał obydwu panów o ich ustosunkowanie się do tego. Stöcker podniósł się wyprężony, w każdym calu waleczny bohater. „Gdy jako kapelan wojskowy przeniesiony zostałem do Rzeszy Niemieckiej” zaczął „w odnośnym pułku panowała właśnie epidemia samobójstw. Gdy pewnemu żołnierzowi odmówiono przepustki na popołudnie, ten odszedł i się zastrzelił. Gdy przy następnym razie zostałem wezwany, żeby wygłosić mowę pogrzebową, odmówiłem i generał zażądał ode mnie wytłumaczenia, spytałem: „Czy wasza ekscelencja oddałaby wojskowe honory dezerterowi?”, „Nie” – I „Teraz człowiek ten zdezerterował nie tylko swojemu ziemskiemu, lecz także swojemu niebiańskiemu królowi. Generał to zrozumiał” – „Tutaj myślę całkiem inaczej, miły panie kolego” zabrał łagodnie głos pan Windel. „ W mojej gminie młody inżynier popełnił samobójstwo z nieznanych powodów. Rodzina była całkiem niewierząca, jednak matka, wdowa, wysłała po mnie, ażebym zechciał pomodlić się przy grobie ich jedynego syna. Poszedłem i przemówiłem słowami: „Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł. Gdyby ten młody mężczyzna w swoim strachu, w swojej potrzebie, może także w swojej winie, mógłby ująć silną rękę swojego Zbawiciela, który wzywa do siebie wszystkich utrapionych i dla którego żaden nie jest zły, nasz martwy brat nie leżałby na pewno tutaj. – U samobójcy uchyla się całkowicie nasz wyrok, na ile on w danej chwili jest odpowiedzialny za czyn, ponieważ jest także całkowicie nagle występujący obłęd. Do sprawcy nie możemy poza tym w żaden sposób więcej dotrzeć i czy powinniśmy nisko pochylonych obywateli jeszcze bardziej zniżać? Tam, gdzie zgryzota głęboko i boleśnie przeorała bruzdami serca, jest nade wszystkie rzeczy, myślę, nasze miejsce, ażeby rozsiać dobre nasienie. Od tej pory nie brakowało w żadną niedzielę w kościele matki ani córek”. Książę w zamyśleniu spoglądał przed siebie. Stöcker milczał a pani księżna skinęła ciepło głową Windelowi w uznaniu. W ten sposób książę sam przy jedzeniu starał się poprzez ludzi najlepszych w swoich zawodach, wzbogacić swoją wielostronną wiedzę i wyjaśnić swój sąd. Co oficerom, którzy byli zaproszeni na obiad, w szczególności młodym, zdawało się wcale nie podobać, to – w końcu żołnierskim obowiązkiem jest wojna – że "książę, jak także później cesarz, ciągle powtarzał: „Kto teraz zaczyna wojnę, ten obarcza się straszną odpowiedzialnością, ponieważ będzie to pożar świata. Ale musimy być dobrze przygotowani do wojny, ażeby utrzymać dla siebie pokój”. Niektórzy na pewno myśleli, że gdyby ten tryskający życiem, młody Hohenzollern był najwyższym dowódcą nad dobrze wyszkolonym wojskiem, i gdyby uderzył, to zdobyłby świat. I dwadzieścia sześć lat później musieli oni tą straszną wojnę zwalić na niego, który miał niewątpliwą ambicję, być kiedyś nazywanym cesarzem pokoju! Nie mieści się w głowie, jak coś takiego jest możliwe! Nie należę do tych, którzy starają się po śmierci naszej szanowanej cesarzowej utrzymywać jeszcze stosunki z Doorn. Dobrze wiem, że w swojej bezinteresowności życzyła ona sobie, ażeby małżonek nie pozostał sam w swojej samotności, wiem także, że dla niego, dla którego żadne udawanie nie było możliwe, który musiał poddać się dobrowolnie i bez zastrzeżeń, konieczna jest towarzyszka życia, która stoi na równi z nim i dzieli z nim wszystko a mimo wszystko jest dla mnie bolesne widzieć inną na miejscu naszej wcześniejszej monarchini. Ale życzę to z całego serca – oby cesarz mógł jeszcze przeżyć to, że świat odda mu sprawiedliwość, jak później historia nieomylnie osądzi! Książę regularnie chodził do Bismarcka, ażeby instruować się w sztuce rządzenia państwem i nie przypominam sobie w którym roku to było, ale chyba w dniu w którym wieść szła z ust do ust. Ktoś słyszał jak stary cesarz mówił, co powinien robić książę, gdy kiedyś nie będzie miał Bismarcka. A Żelazny Kanclerz odpowiedział: „Królewska Mość on nie potrzebuje nikogo” – W pierwszą niedzielę w Poczdamie po mszy świętej, w której udział brał chyba cały dwór, hrabina Brockdorff powiedziała mi, że mam jechać z panią księżną w jej otwartym powozie – myślałam, że się przesłyszałam! Księżna Feo pojedzie z innymi damami dworu. Przed kościołem stało dużo ludzi i widziałam, jak oni szeptali między sobą i na pewno się pytali, kim ja mogłam być, że zajęłam miejsce obok księcia Wilhelma. Dopiero następnego dnia pojęłam łaskawy zamiar dostojnej pani, gdy cały szereg po części wysoko postawionych panów, wręczało mi swoje karty wizytowe. Ona, ze swoim zrozumieniem dla sytuacji życiowych, wiedziała bardzo dobrze, że nie miałabym lekko w kręgach w których wśród bardzo wielu, byłabym jedyną mieszczanką, i tu chciała pokazać, życzyła sobie widzieć obchodzenie się ze mną. Znała ludzi, ale słowa Goethego nie pasowały do niej: ”Kto zna ludzi, gardzi nimi”. Kochała ludzi i życzyła wszystkim dobrze i pragnęła widzieć szczęśliwych. W następnych dniach miałam wiele do czynienia z tym, ażeby jeździć w powozie, który stał do mojej dyspozycji, – księżna Feo miała swój własny – i zostawiać moje karty wizytowe u dam dworu, których panowie okazali mi uprzejmość. Także lokaj otrzymywał przydzielonego gościa i gdy było wielu gości to chwilowo było wystawianych wielu służących do pomocy, co niektórzy chętnie witali jako miły zarobek uboczny. W jedną z następnych niedziel po kościele zajechała przed marmurowy pałac stara cesarzowa Augusta. Nosiła chabrową, jedwabną suknię i biały koronkowy kapelusz z różową różą. Jak dziecko wziął ją jej lokaj na ręce i zaniósł do pałacu. Sprawiała bardzo słabowite wrażenie; ale jaki mocny duch opanował to słabe ciało! Żona księcia Wilhelma, która była o szesnaście lat starsza od swej najmłodszej siostry, troszczyła się o nią jak czuła matka a książę nazywał ją „dzidziuś” i był bardzo dobry dla niej. W późniejszych latach znosił także to, że ona go zaczepiała z powodu jego wstecznego kierunku sztuki. Młody książę Wilhelm chciał wiedzieć dlaczego przez wszystkie dni wywoływałam z towarzystwa ciotkę Feo, gdy ona tak fajnie się z nimi bawiła. Wyjaśniłam mu, że ona musi się uczyć i ma lekcje. „Ciotka nie chce przecież być głupia”, powiedziałam. „Ale ja też nie chcę być głupi”, krzyknął żywo. „Czy też nie mógłbym uczyć się u pani na lekcjach?”. Nie wiem, czy pani księżna uzna to za stosowne”, odparłam. „Co to jest”, spytała ona przy następnym obiedzie. „Wilhelm męczy mnie ciągle, że chce mieć koniecznie lekcje u pani”. Powiedziałam jak do tego doszło i ona wyraziła na to zgodę, że od czasu do czasu mogłabym go wziąć. „Ale proszę nie męczyć nadmiernie tego małego chłopca i proszę nie opowiadać także innym dzieciom żadnych bajek! Nie powinny one usłyszeć żadnego słowa o nas, które nie jest na wskroś prawdziwe, ażeby nie wątpiły w nasze umiłowanie prawdy lub sami byli fałszywi”. W stosunku do tego ostatniego miałam inne zdanie. Dla dziecka całe życie jest jak wielka bajka i przez nasze zachowanie spostrzega ono, czy chodzi o coś żartobliwego, czy o poważne i święte rzeczy. Ale naturalnie respektowałam życzenia księżnej. Mój nowy uczeń siedział następnego dnia bardzo dumny obok swojej ciotki. Opowiadałam o zdobyciu Troi. Przysłuchiwał się z coraz większą uwagą i ciągle przysuwał się do przodu, gdy drewniany koń sprowadzony został do miasta. Księżna Feo rozweselona trąciła mnie po kryjomu. Ale on to zrozumiał i krzyknął oburzony”. „Uważaj ciotko Feo, powinnaś się także coś nauczyć”. Po obiedzie książęta wychodzili zawsze na chwileczkę. Nieraz ich ojciec pozwalał obydwu starszym jechać konno na jego kolanach a księciu Adalbertowi na jego karku. Wówczas mały książę Wilhelm wykazywał dla niego wielki podziw i przykładał wielką wagę do tego, żeby jego głowa została tak wyciągnięta, jak to miał „papa”. Niekiedy pozwalał też jednemu z obecnych panów musztrować książęta. Książę Adalbert wyrzucał do przodu swoje wyprężone nóżki z tym samym zapałem, jak jego bracia; ale która to była jego prawa a która lewa noga, pozostawało dla niego ciężkim do zdecydowania pytaniem. W końcu jednak wydawało się, że zrozumiał. „Która jest wasza prawa ręka książę Adalbert?”. Naturalnie znów było odwrotnie. Wszyscy się śmiali, ale mały rekrut wyglądał taki zawstydzony! Od czasu lekcji historii księcia Wilhelma, z upodobaniem odgrywano zdobycie Troi. Raz, gdy pogrążona byłam całkowicie w interesującej rozmowie, szarpnięto mnie delikatnie za rękaw. „Panno Wagemann, co teraz powinno być?”, spytał mały zafrasowany Grek, „Dzisiaj wygrali Trojanie i teraz Grecy nie mogą zniszczyć Troi”. Dar obserwacji pięciolatka był bardzo zdumiewający. Z końcem czerwca jego ojciec wziął go ze sobą na jubileusz pięćdziesięciolecia rządów jego prababki, królowej Wiktorii, dokąd książę udał się z dużą świtą. Ledwie wylądowali w Anglii, mały książę krzyknął: „Patrz papa, angielscy żołnierze przy prezentacji broni robią jeden chwyt więcej, jak nasi”. Zgadzało się; ale nikt tego nie zauważył, także minister wojny i feldmarszałek, którzy byli obecni. Do jedzenia i picia państwo przykładali małą wagę i gdy porównuję ich cały tryb życia z trybem życia bogatych Amerykanów, których później poznałam, to był on nadzwyczaj prosty i skromny. Za czasów marszałka dworu von Liebenau wydane było zarządzenie, które wydawało mi się bardzo praktyczne, ponieważ pobudzało osobiste zainteresowanie do oszczędnego gospodarowania. Na każdą osobę była przeznaczona określona kwota, więcej dań podnosiło cenę. (Także później dostojni państwo nie mieli pojęcia, jakie zapasy dla utrzymania ich dworu zostały zakupione). Posiłki były w ten sposób szybko załatwiane, że otrzymywało się wprawdzie trochę na talerz, ale gdy przy tym się rozmawiało, mało trafiało do żołądka. Swoje straty musiało się później powetować u siebie w pokoju za pomocą owoców. Pełna podziwu patrzyłam na damy dworu, które miały także wprawę w spieszeniu się z jedzeniem. Wydawało się, że one nigdy nie jedzą, pomimo tego ich talerze były puste. Na czele trzech dam dworu, które witały z panami ich przyszłego orszaku dworskiego i przydzieloną służbą honorową, jako pannę młodą księżną Wiktorię w Żaganiu i towarzyszyły jej na uroczystości ślubne do Berlina, stała Wielka Ochmistrzyni Dworu hrabina Brockdorff, prawnuczka Wilhelma von Humboldt, także jeszcze wówczas piękna osobistość. Oczarowały mnie szczególnie jej jasnoszare oczy. Zarówno mądra, jak i uprzejma wydawała się szczególnie odpowiednia do tego, żeby być „Madame Etiquette” tego młodego dworu. Na miejsce hrabiny Pückler, która rozchorowała się wkrótce po uroczystościach, wstąpiła potem panna von Gersdorff. Szczególnie uzdolniona w muzyce i malarstwie zwana była „muzą dworu”. Jednak tą, która nie dawała się niczemu odsunąć, która przede wszystkim poświęciła się ciałem i duszą swojej służbie, była hrabina Keller. Przekonana byłam, że chyba żaden człowiek na świecie nie znał tak dokładnie dostojnej pani jak ona, z którą wydawało się też, że wszystko omawia. Już rodzice hrabiny żyli w zażyłych stosunkach z państwem Holsztynów i wspólne wspomnienia z dzieciństwa i lat młodzieńczych pozwalały narzeczonej księcia Wilhelma życzyć sobie, mieć u siebie jako damę dworu hrabinę Matyldę. Ona sama mogła później udać się ze swoją ukochaną panią na wygnanie i do ostatniej chwili być przy niej. – A teraz żyje samotna – jej towarzyszki, tak, jak wiele innych tego wielkiej wagi czasu, powróciło do swych domów – w małym domu dam dworu w ogrodzie Neuen Garten w Poczdamie w którym zaczęła się kiedyś jej tak świetna kariera damy dworu i państwa późniejszej cesarzowej. – Wszystkie trzy damy były jednak oddane pani księżnej na najwierniejszą służbę i pozostawały przy tym ustawicznie niezależnymi osobistościami, które zawsze otwarcie wypowiadały swoje zdanie. Pani księżna, która o wszystkim myślała, wezwała mnie, ażebym ćwiczyła na jej fortepianie, żeby nie zesztywniały mi palce. Tak też pewnego dnia, gdy myślałam, że jest ona na korcie tenisowym, poszłam na górę przez piękną, wyłożoną zielonym marmurem klatkę schodową na pierwsze piętro, gdzie stał instrument. Dywany czyniły moje kroki niesłyszalnymi. I siedziała tam ona, ze swoim najmłodszym dzieckiem na kolanach i obydwoma starszymi koło jej stóp i opowiadała im biblijne historie, co było jej zwyczajem. Wszyscy byli tak pogrążeni w myślach, że nie zauważyli mnie i po cichu się wycofałam. Byłam bardzo zdumiona, gdy kilka tygodni później pewnego popołudnia kazał zameldować się u mnie pisarz Gerhard von Amyntor. Graliśmy akurat w tenisa z panią księżną, ale ona powiedziała, że mogłabym go przyjąć. Napisałam zresztą do niego, ale nie podając żadnego adresu zwrotnego. Skąd on go znał? W jednej ze swoich książek prowadzi on prawdziwą kampanię wojenną z robótkami ręcznymi a szczególnie z pończochami robionymi na drutach. Odpowiedziałam mu na to. Miałam wysokie mniemanie o robótkach ręcznych. Czyniły one człowieka zręcznym i cierpliwym, oferowały dobre urozmaicenie dla pracy umysłowej i przy takiej pończosze można było najlepiej uczyć się wykorzystywać tzw. stracone minuty na przykład przy oczekiwaniu. Robótki ręczne miały w sobie także coś uspokajającego. Jak to niejednokrotnie bywało w ciężkich godzinach siadałam przy moim stoliku do szycia – pochodzi on jeszcze z czasów panieńskich mojej babki – i podczas, gdy ręce spokojnie tworzyły, wysyłałam serce, ażeby się pocieszyło. I poprzez równomierną, zewnętrzną czynność wydawało się, że można łatwiej się wyciszyć. Także wiele radości sprawiało wymyślanie potrzebnych i ładnych artystycznie przedmiotów, szczególnie na prezenty, gdy w każdy sposób trafiały w gusta odbiorcy, jak nie mógł on ich wcale kupić. Amyntor lub pan von Gerhardt, jak właśnie się nazywał, uznał się za pokonanego – może tylko z grzeczności. Księżna Feo otrzymała także lekcje robótek ręcznych i na drutach zrobiła nawet parę długich pończoch. Zresztą ten biedny chłopiec, dla którego były one przeznaczone, w międzyczasie wyrósł prawie na mężczyznę; ale inny cieszył się z otrzymania ich. Ponieważ księżna Wiktoria zbierała wokół siebie tych, którzy chcieli pomóc biednym, wiele dam dworu pobierało wówczas gorliwie naukę w szyciu i robieniu na drutach, gdzie szczególnie najmłodsze spośród nich, całkowicie były w tej sztuce niewyuczone, tak, że nie umiały nawet nic zacerować. Para ciepłych pantofli, którą zrobiłam na szydełku dla mojej mamy podobała się tak bardzo księżnej Wiktorii, że pytałam u dam dworu, czy mogłabym może podarować jej takie pantofle w delikatniejszym wykonaniu. Błyszczały się one później także na stole z prezentami urodzinowymi; ale ona żaliła się do mnie, że książę nie chciał, żeby je nosiła, ponieważ powiększały jej stopy. – Ponieważ księżnej Feo dobrze zrobiłby pobyt nad morzem, to pani księżna udała się z nią i trzema starszymi książętami do Wyk na wyspie Föhr. W drodze miało odbyć się szereg przyjęć. Księżna Wiktoria czuła się bardzo źle i miała także bardzo silne bóle zęba, tak że przykucnęła w rogu, zasłaniając twarz rękami. Ale za każdym razem, gdy pociąg się zatrzymywał, podnosiła się i wychodziła uśmiechając się i znosiła wszystko cierpliwie, co właściwie wszędzie było wszystko takie same: trwające bez końca mowy burmistrzów i innych osobistości, które najczęściej mówiły to samo i dla odmiany nieraz utykały w mowie, przyodziane na biało panny, flagi, girlandy, muzyka! W tej podróży widziałam już wszystko a u pani księżnej było tak, jakby dla niej było wszystko nowe. Gdy już nie mogłam się powstrzymać, żeby jej powiedzieć, jak jestem tym zdziwiona, powiedziała do mnie: „Ci dobrzy ludzie tak wiele się natrudzili, ażeby sprawić mi radość; to przecież także muszę się cieszyć”. To samo opanowanie, to samo ciągłe pochłonięcie obowiązkami było także przez nas oczekiwane. – W ostatniej miejscowości przyszła jeszcze młoda dziewczyna, która miała przekazać bukiet kwiatów i wyrecytować napisany przez jej ojca wiersz, który był burmistrzem. „Te róże...” zaczęła i umilkła i wówczas wybuchła szlochem. Księżna podeszła do niej życzliwie i wzięła kwiaty z jej ręki. „Te róże na pewno są dla mnie” powiedziała. „Bardzo pani za to dziękuję. Jest pani cudowna” i popatrzyła na nią tak pocieszająco, że znikły łzy i pocieszona dziewczyna nawet się uśmiechnęła, gdy potem trzymana pod rękę przez swojego ojca przekazała jego wiersz. W Wyk wynajęto małą willę na brzegu ze wspaniałym widokiem na morze, wyżywienie dostarczał znajdujący się całkiem w pobliżu hotel. Gdy pani księżna musiała wracać do Poczdamu, miejsce jej zajęła hrabina Brockdorff. I gdy wieczorem było cicho, jeszcze przez dłuższy czas siedziała ze mną na małym balkonie i spoglądałyśmy na rozległe morze zatopione w poważnych rozmowach. Wówczas wiele zajmowałam się Schopenhauerem. Były to niezapomniane chwile. Wydzielała ona serdeczne ciepło, które przyjmowałam z wdzięcznością, także, gdy nazywała mnie „straszydłem” i „potworem”. Wielką przyjemnością były ciągłe kąpiele, tylko nie dla pani z pokoju dziecinnego, dobrej panny Heiner. Z powodu jej sześćdziesięciu lat i jej „kwadratowej” figury po pierwszym razie lekarz surowo jej zabronił wchodzić z nami do morza i teraz biegała na brzegu tam i z powrotem zatroskana i podenerwowana jak kaczka, gdy jej młode kaczuszki z młodszą pomocnicą wesoło pluskały się w wodzie. Pewnego ranka, gdy zwyczajowo, jak to było przy dobrej pogodzie spożywaliśmy śniadanie na werandzie w willi, księżna Feo, trzech książąt, hrabina Brockdorff i ja, księciu Fritzowi pomiędzy deszczułki podłogi upadł srebrny nóż. „Tak książę Fritz” zawołała hrabina, „tak się dzieje, gdy bawi się nożem. Teraz będzie musiał pan za niego zapłacić”. Chociaż czterolatek nie posiadał jeszcze żadnych pieniędzy, zaczął płakać. „Przestań Fitzi”, pocieszał książę Adalbert, „to tylko żart” i jak burza pobiegł do hotelu. Spoglądaliśmy za nim z niepokojem; ale zaraz potem zjawił się znów na rękach wielkiego młynarza, miłego lokaja księcia, który wydobył nóż znów na światło dzienne. Dla księcia Wilhelma czymś strasznym było picie mleka, którego nie cierpiał; musiał jednak wypić pełną filiżankę. Często siedział tu jeszcze długo sam z filiżanką mleka, podczas gdy innym pozwoliliśmy już wstać od jedzenia. Od czasu do czasu zjawiali się potem jego mali bracia: „Bracie Wilhelmie chodź już; jest tak pięknie na plaży! Wypij w końcu swoje mleko”. „Nie mogę, nie mogę”, odpowiadał książę i trząsł się, żeby w końcu opróżnić swoją filiżankę. Księżna Feo znała już morze, wcześniej była w Heringsdorf; ale z ciągle nowym zachwytem obserwowała je i bawiła się z małymi siostrzeńcami w piasku. Dopiero teraz pojęłam, jak mądre było ze strony pani księżnej wychowywanie swoich synów całkiem w oddzieleniu; także ci, którzy bywali na dworze, rzadko mogli ich widywać. Tylko w ten sposób mogli zostać naturalni i prości. W Wyk otaczała ich zawsze podziwiająca ich publiczność. Książę Fritz i książę Adalbert w ogóle nie zwracali uwagi na okrzyki zachwytu i bawili się nadal naturalnie po dziecięcemu; ale książę Wilhelm słuchał tych okrzyków i brał je ad notam (przyjmując do wiadomości – przyp. tłumacza), słyszał także, że pewna pani krzyczała: „O, te słodkie książęta! Jak oni się kochają! Widzieliście, jak miło ten większy objął ramieniem tego mniejszego?”. Książę Wilhelm szybko zrobił to jeszcze raz i trzymał nieugięcie silnie brata, który ze zdziwieniem mu się przypatrywał i próbował się uwolnić; ponieważ zobaczył kilka, skierowanych na nich aparatów fotograficznych. Mnie i księżnej Feo złożono wizytę pewnego ranka. Po tym, jak na dworze słyszeliśmy wesoły wrzask i oburzone słowa: „Ależ książę!”, moje drzwi zostały gwałtownie otworzone i do środka gwałtownie wbiegł książę Adalbert. Cały namydlony od góry na dół uciekł z kąpieli. Tego gładkiego, małego węgorza było niemożliwe przytrzymać i panna Heiner próbowała raz po raz przepraszając, przynajmniej przykryć go ręcznikiem. Ale także to się nie powiodło. Ode mnie galopem biegł do księżnej Feo i znów z powrotem przez inne pomieszczenia, aż biedna panna Heiner była całkowicie wyczerpana i w końcu uciekinier się opamiętał. Krótko po naszym powrocie do Marmurowego Pałacu przybył stary cesarz. Rozmawiał z nami wszystkimi przyjaźnie. Książęta stali przed nim wyprężeni. „Co właściwie robiliście w Wyk?”, spytał. „Budowaliśmy twierdze”, odpowiedzieli. „Głośniej”, szepnęła pani księżna, która stała za nimi. „W Wyk na plaży budowaliśmy twierdze dziadku”, odpowiedział książę Wilhelm. „Twierdze?”. Cesarz starał się wyglądać bardzo srogo. „Czy przed tym aby na pewno otrzymaliście pozwolenie niemieckiego cesarza? Ponieważ wiecie przecież, że w Niemczech nie powinny być budowane żadne twierdze, jeżeli cesarz nie wyrazi na to zgody”. Książęta poczerwienieli i spoglądali z zażenowaniem. „Morze wciąż od nowa zmywało wszystkie twierdze”, wyjaśnił w końcu książę Adalbert. „No, to macie szczęście”, uśmiechnął się dziadek i książęta odetchnęli z ulgą. To, czego księżna Feo odczuwała bardzo jako brak w Berlinie i Poczdamie, to te swobodne, długie spacery, do których była przyzwyczajona. Najpierw trzeba było odbyć dłuższą przejażdżkę, zanim dotarliśmy za miasto i do jakiegoś ładnego miejsca. I te przejażdżki były dla niej męczarnią. Lokaje i woźnicy zawsze nosili srebrny galon z czarnym orłem dookoła kapelusza; ale skoro tylko on kogoś wiózł, kto należał do cesarskiej rodziny, woźnica nakładał całkiem szeroki galon, który natychmiast zdejmował, gdy księżna wysiadała i ja wracałam sama. Tam, gdzie pokazywały się szerokie galony u woźniców, tam warty prezentowały broń, tam pozdrawiali wszyscy należących do domu i wielu będących tylko przełożonymi, wielu dostawców różnego rodzaju i wszystkich wojskowych. I jak bożyszcze biedna księżna musiała się ustawicznie kłaniać. „Jestem taka zmęczona”, skarżyła się. „Bardzo bolą mnie plecy”. Ale małym chłopcom na ulicy, którzy wyprężeni stali przed nią, kłaniała się szczególnie przyjaźnie. „Pozostali myślą, że muszą pozdrawiać”, powiedziała, „Ci natomiast to czynią, ponieważ tego chcą”. Czasami można było słyszeć uwagę, że damy były tak wyniosłe, że w ogóle nie odpowiadały na pozdrowienie, za które państwo uprzejmie dziękowali. Nie wiedziały one, że na służbie nie powinno się pozdrawiać nawet swoich najlepszych przyjaciół.

Drezno.

W swoim testamencie książę Fryderyk określił, że jego syn, gdy tylko będzie pełnoletni, powinien jego małżonce wybudować siedzibę dla wdowy w miejscu, które ona sobie wybierze. Księżne życzyły sobie, żeby było to Drezno, jak też tak doradzała Królewska Mość z Saksonii. Królowa Karola była krewną naszych państwa i brat i następca króla Alberta książę Jerzy miał czterech synów i dwie córki, którzy oferowaliby miłe towarzystwo dla naszych księżnych. I tak na próbę wzięto najpierw jedno piętro i potem dwukrotnie willę i ładnie urządzono, ażeby Jej Wysokość mogła wypróbować, czy Drezno byłoby właściwym dla niej miejscem. Księżna Saksonii Matylda o całkiem potężnej posturze, wyróżniała się także przez całkiem niezwykłe zdolności duchowe. Jak mówiono, opanowała siedem języków obcych, między innymi w znakomitym stopniu mniszą łacinę. Komponowała utwory na organy i malowała wielkie, bitewne obrazy; ale w szczegółach nie umiała tego wykorzystać w życiu codziennym. Onieśmielało ją dziecko, które przekazywało jej bukiet kwiatów. Lubiła mocny, fizyczny ruch i w każdą pogodę można było ją zobaczyć chodzącą wielkimi krokami po zaoranym polu i następującą za nią elegancką, delikatną hrabinę Vitztum, która drepcząc starała się towarzyszyć księżnej na tym niewygodnym do chodzenia gruncie. Gdy swoim bliźnim życzy się także wszystkiego dobrego, osobistości na takiej pozycji nie powinny żądać od swojej świty, aż tak krzepkiego zdrowia. Ku rozpaczy jej garderobianych, które za zadanie miały przystrajanie jej na dworskie święta, księżna Matylda po niedługim czasie odsyłała je mówiąc krótko: „Tak, już wystarczy”, gdy rzecz zaczęła już ją nudzić, tak, że pokojówki często na schodach jeszcze musiały przy niej kończyć robotę. Tłumaczyła, że bransoletek nie może w ogóle nosić, ponieważ były „za gorące”. Urocza księżna Józefa ze swoimi grubymi warkoczykami i niewinną, młodą twarzą, już beztrosko jako dziecko wyszła za mąż, za arcyksięcia Austrii Otto i miała przeżyć takie nie do opisania cierpienia! Książę Albert, który był najmłodszy a był w wieku księżnej Feo, był chory na hemofilię. Gdy tylko całkiem lekko uderzył się o stół, z jego cienkiej skóry wyciekały krople krwi, które ciężko było zatamować. Był on chorowitym dzieckiem szczególnie dla swojej matki, która nie oddalała się nigdy od niego na taką odległość, żeby mogła go zawołać i gdy zmarła na tyfus, gdy miał dziesięć lat, stała się rzecz zadziwiająca: nagle, ta uchodząca za nieuleczalną choroba, minęła. W parku księcia Jerzego w zimie drogi zalewano wodą dla uprawiania łyżwiarstwa. Najczęściej odprowadzałam tam nasze księżne. Przeważnie, podczas, gdy one jeździły na łyżwach, ja szłam na górę do dam dworu, ale także chyba raz wiózł mnie na sankach z oparciem nader sprawny i uprzejmy książę Max. Księcia Jana widywaliśmy rzadziej, również jego najstarszego brata, późniejszego króla Fryderyka Augusta. Gdy do naszej księżnej przyprowadził on swoją młodą małżonkę Luizę von Toscana, wszyscy z troską myśleliśmy, jak ta żwawa, młoda księżna, której z oczu patrzył głód życia, będzie pasowała do grona tak poważnej, tak mocno kierowanej na tamten świat rodziny, jaką była rodzina księcia Jerzego. Od czasów Augusta Mocnego, saksońska dynastia królewska była wyznania katolickiego, ale przez portugalska księżną Jerzy wprowadził całkiem szczególnie surowe przestrzeganie wszystkich katolickich przepisów; także wychowawcą książąt był zakonnik jezuicki. Przygody żony Fryderyka Augusta, jako hrabiny Montignoso i jako pani Foselli są znane. Teraz żyje ona w ubogich warunkach w Brukseli pod nazwiskiem hrabiny d”Ysette. Disette znaczy bieda, nędza. Czy nazwisko to zostało wybrane z tego powodu? Och, co za biedne, chybione życie, szczególnie, gdy pomyśli się o ukochanych dzieciach, trzech książętach i trzech księżnych, które zostały darowane tej matce. I nie móc trzymać, za te wszystkie małe ręce na drodze ich obowiązków! To, że twierdzi się, że Berlińczycy mają skłonność do luksusu, to Saksończycy z kolei nie byli stanowczy, raczej przeciwnie. Raz widziałam, jak książę Jerzy ze swoimi dwoma dorosłymi dziećmi musiał przy dżdżystej pogodzie zejść z chodnika, ponieważ był on zajęty na całą szerokość przez odważnych Drezdeńczyków, którzy potem spokojnie zauważyli: „To był Jerzy z Janem i Matyldą”. Także sam król był mało zauważalny, gdy przechadzał się po ulicach. Zasadniczo odmienne było zachowanie służby: w Prusach stanie na baczność w wyprężeniu i „rozkaz”, tutaj natomiast pewna swoboda. „Tata kazał powiedzieć”, zameldował pewien stary lokaj księżnej Matyldzie, „że na spacer wychodzi się od niego o godzinie jedenastej”. – Tutaj moja uczennica nie miała być z czego dumna z księżnej. Z szeregiem młodych dziewcząt spośród dworzan obcowała całkiem po koleżeńsku. Mówiono, że pewne kręgi w Dreźnie życzyłyby sobie związku księcia Maxa z księżną Feo. Niejednokrotnie otrzymywała anonimowe listy, które miały dowieść, jak przewrotna była wiara ewangelicka a jak jedynie słuszna wiara katolicka. Przyniosła mi te listy i czytaliśmy je wszystkie z biblią w ręku. Książę miał ujmującą powierzchowność, był uprzejmy i robił wrażenie dobrego i porządnego człowieka. Ale księżna Feo z powodów zewnętrznych również nie zmieniłaby swojej wiary, jak też książę nie poślubiłby protestantki. Został on księdzem i profesorem i wywołał silne wrażenie przez swoje starania dla pojednania katolicyzmu rzymskiego i greckiego, co na pewno było w zamyśle jego mistrza, co jednak jemu przyniosło ostrą naganę z Watykanu. Odpowiednie było wówczas pokojowe nastawienie na Śląsku ewangelików i katolików do siebie. Każdy trzymał się kościoła do którego się opowiedział przy konfirmacji i szanował innych, którzy też tak czynili. Tak też obchodziło się do siebie zwłaszcza dwóch duchownych w Przemkowie. Gdy katoliccy rodzice z tej bardzo rozproszonej gminy przywozili dziecko do chrztu i ich duchowny był nieobecny, to chrztu udzielał ksiądz ewangelicki i na odwrót. Również dobry był stosunek silnie katolickiego dworu saksońskiego do naszego dworu, który z wewnętrznego przekonania był luterański. Można stać jak się chce, zawsze natomiast trzeba szanować kogoś, kto skazuje się na coś ciężkiego ze względu na sumienie. Podczas całego okresu postu a więc przez czterdzieści dni księżna Matylda jadła tylko raz dziennie i gdy wieczorem zaproszona była do naszego państwa, usiadła z nami przy stole nie próbując nawet najmniejszej potrawy. Jedzenie stawało nam w gardle oczywiście myśląc, jak głodna musiała ona być przy swojej wielkiej, silnej posturze. Także podczas tych tygodni, całkiem wcześnie w ciemnościach, także w śniegu, wietrze i deszczu chodziła na piechotę daleką drogę z pałacu księcia Jerzego do kościoła katolickiego i gdy przy takiej pogodzie nalegano, żeby przecież pojechała a nie szła, odpowiadała: „Sobie nałożyłam tą ofiarę, nie woźnicy”. I następnie nie siadała na krzesłach dla rodu królewskiego, lecz w środku, wśród ludu. Należał on jak wiadomo do dumnej ze swej znajomości Pisma Św. i jej świętości sekty faryzeuszy, zanim przeszedł na wiarę w Chrystusa. I jego głębokie listy stworzyły później główną podwalinę doktryny chrześcijańskiej. Ale on przyznaje się szczerze, że cała jego niezwykła erudycja, że całe jego cudowne poznanie prawdy nie jest niczym innym, jak tylko „czymś niedoskonałym”, że on wielki apostoł widzi „tutaj tylko niewyraźnie, co poznać ma dopiero w innym życiu, po tamtej stronie grobu”. Przyznajemy otwarcie, że my ewangelicy uważamy się niejednokrotnie w naszej nauce szczególnie wobec sekt za tak bardzo nieomylnych, tak jak to czyni kościół katolicki. Ale, gdy postawimy założycieli i przewodników naszych różnych chrześcijańskich wspólnot nie wśród, lecz obok apostoła Pawła, to poznanie każdego spośród nich jest także tylko czymś niedoskonałym. Czyż my, członkowie różnych kościołów i wspólnot religijnych mamy prawo do tego, ażeby się kłócić a nawet krwawo prześladować? Na pewnym letnisku spotkałam raz jednego mężczyznę wyznania żydowskiego, który prosił mnie, ażeby wprowadzić go w Nowy Testament i pomóc mu porównać go ze Starym Testamentem. „Gdy teraz chciałbym zostać chrześcijaninem”, powiedział następnie „to do jakiej wspólnoty miałbym należeć? Jest tak wiele chrześcijańskich wspólnot, że kręci mi się w głowie i jedna wspólnota oczernia drugą”. Pozostał Żydem. – Jedna wspólnota oczernia drugą! Na farmie mojego szwagra w Afryce murzyni mówią o „katolickim Bogu” i „luterańskim Bogu” i wierzyli, że znajdują się oni, tak jak ich wyznawcy i słudzy, we wrogim przeciwieństwie. Czy czasem niektórzy nie weszli w „związek bezbożników” ponieważ zauważyli pomiędzy tym sprzeczność, co my chrześcijanie nauczamy a jak potem żyjemy? Czy pojmowali to – może nawet na gruncie ludzi uczciwych poszukujących Boga – jako obłudę? Czy w czasie naszych mszy świętych, podczas których w wielkim okresie wiary, np. reformacji Lutra, płonął ogień świętego uniesienia, czuli się przeszywani dreszczem? Naczynia są tam jeszcze, ale jak wiele jest pustych! Gdy w jakimś dużym kościele podczas liturgii, podczas śpiewów liturgicznych i podczas modlitw przechadza się anioł i zbiera tylko to, co przy tym wytryskuje z głębi duszy, ażeby zanieść to do tronu bożego, to nie będzie on musiał przejść obok niego? Czy nie staliśmy się ospali i zobojętniali? W czasie mojej ostatniej podróży w 1929 roku do Ameryki na pokładzie poznałam katolickiego misjonarza w Chinach, który zarządzał małą misją w głębi tego kraju. „Moim jedynym życzeniem jest zawsze”, powiedział „żeby do tego odludnego, małego miejsca na ziemi nie przybył żaden Europejczyk; żeby moja żarliwa, mała gmina nie patrzyła na niego, jacy chrześcijanie nie powinni być”. Prawie przez cały świat chrześcijański przechodzi teraz poczucie, że koniecznie potrzebna jest odnowa. Spojrzenia przy tym nie kierują się jednak na nasze własne wnętrze, które musiałoby się zmienić, lecz na religię chrześcijańską; powinna być ona inna lub zastąpiona przez nową i czym osobliwsze są nowe nauki tym większe widoki wydają się mieć na sukces. Wielokrotnie odrzucano biblię nie znając jej. Sławny przyrodnik Ernst Haeckel w jednej ze swoich książek – jeżeli dobrze sobie przypominam w „Natürliche Schöpfungsgeschichte” – podaje jako dowód jedno miejsce z Biblii, które w kontekście znaczą dokładnie przeciwieństwo. Chciałam właśnie do niego napisać i uprzejmie zwrócić mu uwagę na jego omyłkę; wówczas przeczytałam, że pewien katolicki duchowny publicznie powiedział w jakiejś gazecie: „Ernst Haeckel dokładnie rozumie tyle z Biblii, co krowa z języka greckiego”. To wystarczyło. Czy całe bractwo przyrodników nie rzuciłoby się na Haeckela, gdyby przydarzyła mu się taka omyłka ze sławnym naukowym dziełem? Ale, gdzie chodziło tylko o Biblię, tam nie mieszał się żaden z nich; może nie wystarczała do tego ich własna znajomość Biblii. Czyż nie jest tak, że oni przy przeważającej większości także ewangelickich chrześcijan zadawalali się tym, co do czasu konfirmacji poznali z Biblii w szkole? To powinno wystarczyć dla całej podróży życia, co mogli wziąć jako dzieci z Biblii i trochę dla bardzo wielu wyślizgało się jeszcze z palców, innym zostało to wytrącone przez tak zwaną naukową krytykę, a wielu innych stało się wyschniętych i twardych jak kamień. Ale nawet mężczyźni i kobiety, którzy zachowali sobie ten kawałeczek z dzieciństwa nie mogą więcej zaspokoić głodu i ugasić pragnienia. Oni potrzebują innego pożywienia, pożywienia zmiennego, jak oni sami poddawani są ciągłej zmianie: to zdrowi i radośni, to chorzy i smutni, to na dobrej, to na złej drodze. Ciągle to właśnie jest dla nich przygotowane, potrzebują oni tylko to sobie przyswoić. Ale, gdy przeprowadzamy ankietę wśród tych, którzy zaliczają się do wierzących chrześcijan, ilu jest tych, którzy codziennie mają tylko kilka zbędnych minut, ażeby zagłębić się w swoja Biblię i wyciągnąć z niej swój rozkaz dzienny dla całego ich postępowania? Ponieważ wierzyć w biblijnym sensie nie znaczy tak jak w codziennym życiu tylko uważać za prawdę, oznacza to czyn, poświęcenie całego człowieka Bogu, a nasze działanie z czystej altruistycznej miłości jest znakiem rozpoznawalnym, czy nasza wiara jest prawdziwa. To całkiem osobliwe zjawisko, że nawet osoby, które chętnie czytają wszelkiego rodzaju rozprawy i recenzje nawet w grubych tomach o Biblii, nie mogą się zdecydować sami wziąć Biblii do ręki. Ona też nie jest wygodną książką. Nie smaruje ona delikatnej maści po złośliwej ranie, lecz żebyśmy wyzdrowieli bierze nóż i tnie głęboko, głęboko, aż dojdzie do zdrowego mięsa. Nie zadawala się tym, żeby pozwać przed sąd nasze czyny, lecz także nasze myśli i najtrudniejsze motywy naszego działania. Maska, którą możemy nosić nawet przez całe życie przed ludźmi, jest tutaj nam bezlitośnie ściągana. Tu i tam ludzie biorą także raz Biblię do ręki i wkrótce odkładają ją rozczarowani na bok, inni ponieważ bez przewodnika ośmielili się dostać na całkowicie nieznany dla nich teren i natknęli się na pozorne sprzeczności; inni ponieważ rozkosz zmysłowa, której nie chcą stracić, kładzie się przed ich poznaniem Boga jak posępna chmura, ponieważ tylko „ci, którzy są czystego serca Boga oglądać będą”. Znów inni chcieliby tylko „wierzyć w to, co rozumieją”, nie będąc świadomymi sprzeczności tych słów; ponieważ wiara zaczyna się dopiero tam, gdzie kończy się rozumienie. Jeszcze inni nie mogą wyobrazić sobie wszechmogącego stwórcę wszystkich rzeczy większego niż ich własne ja. Kim oni nie są i nie mogą być, to nie chcą przyznać tego także dla niego, stawiają się oni nie pod, lecz obok lub nad Bogiem. I jeszcze większa liczba ludzi nie chce zrozumieć, jak ta nieskończoność i wieczność w obrazach i przypowieściach tego przemijającego świata nas zbliżyła nigdy nie mogąc się z nim pokryć. Przypowieści są ujęte w sposób mniej wrażliwy i można się z tego powodu złościć. Jasna, całkowicie jasna jest tylko w piśmie, jak my tutaj się zachowywaliśmy, ażeby dotrzeć kiedyś do lepszego kraju, gdzie także powinny być rozwiązane wszystkie często tak ciemne zagadki tego życia. Ta nostalgia za tym została zaszczepiona w każde serce ludzkie, tęsknota za czymś, co istnieje, gdy wszystko przemija, za czymś, co nas nigdy nie zawiedzie, jeśli nawet najlepsi i najmilsi ludzie czasem zawodzą, tęsknota za Bogiem. Gdy dzisiejszy Nowy Testament tylko najpierw składał się z pojedynczych rękopisów był już prześladowany przez rzymskich cesarzy ogniem i mieczem. Kto z nich posiadał odpis musiał umrzeć. I odtąd przez piętnaście stuleci chęć jej zniszczenia nigdy nie ustała. Dowcipni kpiarze wylewali na Biblię swoje dotkliwe szyderstwa, potępiani i prześladowani byli ci, którzy się jej trzymali. I Biblia utrzymuje niepowstrzymanie swój wielki, zwycięski bieg na całym świecie, jest tłumaczona ciągle na nowe języki i któż zliczy te niezliczone miliony ze wszystkich narodów, wielce wykształconych białych, dziecięcych murzynów, z wszystkich ras, z wszystkich ras społecznych, którym Biblia przyniosła pokój w tym niespokojnym świecie, którym ona pomogła powstać z błota i znów dostać się na czystą drogę, w których wzmocniła odwagę na przeciwstawienie się tym największym na tej ziemi, gdzie jej oferta nie zgadzała się z ofertą króla wszystkich królów, ona pocieszała w życiu i w śmierci i dla tych pozostała ich kosztownym skarbem! Bóg jest łaskawy dla każdej żywej duszy, która go poszukuje, tak uczy nas Biblia. Nasze ludzkie drogi zawsze będą różne w zależności od obdarzonych nam zalet i od możliwości, które są nam dane; ale, gdy celem tej drogi jest poznanie Boga, żeby mu służyć, każdy tak dobrze jak może i umie, czy nie powinniśmy patrzeć na całość, na cel, który nas łączy, zamiast kłócić się o niego, co nas dzieli? Tak pięknie powiedział William Pen: ”Pokorne, łagodne, miłosierne, sprawiedliwe, bogobojne i oddane Bogu dusze są wszędzie w jednakowej religii i gdy śmierć ściągnie maskę, będą wzajemnie rozpoznani, choć różne mundury, które oni noszą, czynią ich wzajemnie obcymi”. „Czy zechciałaby pani wyświadczyć mi wielką przysługę?”, spytała mnie księżna Amalia, która przybywała w odwiedziny z Pau zawsze porządnie cierpiąca. Z naszych wielkich lekarzy nie mógł jej żaden pomóc, także lekarz arabski, który zaordynował jej wyciśnięty sok z nasturcji ze względu na jej żółtaczkę, który to sok każdej zimy codziennie sprowadzany był świeży z Egiptu. „Czy nie zechciałaby pani dla mnie pójść do Gössela? Moi znajomi bardzo mi go polecali”. Gössel był ogrodnikiem, teraz jednak oddał się leczeniu chorych, coś w tym rodzaju, jak pasterz Ast. Zlecenie to sprawiło mi przyjemność, ponieważ chciałam wybadać pana Gössela. Zaopatrzona w pierścień księżnej w celach diagnozy udałam się w drogę. Cały rząd eleganckich, luksusowych powozów stał pod drzwiami Gössela, czym nie mógł się chyba wykazać żaden studiujący lekarz w Dreźnie podczas swoich godzin przyjęć. W końcu przyszła kolej na mnie. Gössel po moim wejściu zamknął drzwi i rozpylił mocno pachnącą ciecz. Uczyniłam tak, jakbym była chora i podałam mu pierścień księżnej. Potrzymał go przez chwilę przed zamkniętymi oczami, następnie powiedział: „Pierścień nie należy do pani, należy do pewnej damy, która jest większa od pani, starsza od pani i bardzo chora”. To „większa” zakwestionowałam a przecież miał on rację, co później stwierdziłyśmy, gdy księżna wyprostowała się z jej trochę pochylonej postawy. Musiałam potem położyć się na czymś w rodzaju fotela dentystycznego a on przeciągnął ręką w pewnym oddaleniu nad całym moim ciałem. „Pani nic nie dolega” wyjaśnił w końcu. „Ma pani mały ból w plecach, ale to nadal nic takiego”. Zaimponowało mi to. Dzień wcześniej popychałam księżną Feo pod łagodny, ale ostry wiatr, przy jeździe na łyżwach i teraz na skutek tego bolały mnie trochę plecy. Teraz opowiedziałam mu o stanie zdrowotnym właścicielki pierścienia, nie wymieniając jej po nazwisku i spytałam, czy mógłby jej pomóc i całkowicie ją wyleczyć. „Pani może to zrobić”, wyjaśnił. Posiada pani mocną magnetyczną siłę i zaraz to wyczułem, gdy pani weszła do tego pokoju. Moja siła do tego nie wystarczy, jestem zmęczony i do tego niewystarczająco młody. Ale ona będzie zdrowa”. Umówiliśmy się, kiedy mam znów przyjść, ażeby się przyuczyć i następnie wróciłam do domu. Księżna zapaliła się do tego planu i ja byłam z tego uradowana móc może całkowicie ją wyleczyć. Mniemam, że z radości obie nie spałyśmy tej nocy. Ale zimny prysznic był już dla nas przygotowany. Następnego dnia dowiedziałam się, że Gössel odpowiadał przed sądem z powodu młodej Rosjanki, którą masował przy wrzodzie żołądka i ona zmarła. Oczywiście nie wróciłam do niego. Czyż jednak nie szkoda, że ludzie nauki, przy miejscami tak trudnym ustaleniu siedliska choroby, nie biorą do pomocy tych uzdolnionych ludzi z ich wręcz cudownym wyczuciem? Ten wrodzony dar i wiedza i możliwości innych mógłby na pewno wielu chorym przynieść ratunek u których sekcja zwłok wykazała w końcu, że zmarli na całkiem inną dolegliwość, niż ta, na którą oni ciągle byli leczeni. Gdy raz pewnego wieczoru byłam całkowicie sama z księżną Amalią, nabrałam otuchy i opowiedziałam, co spotkało mnie dwukrotnie, gdy tak ciężko zachorowała w Przemkowie i w Gotha, żeby usłyszeć, co ona o tej sprawie myśli. „Jak cudownie”, krzyknęła wyraźnie wzruszona. „Pierwszy raz w Przemkowie, gdy sądziłam, że to moje ostatnie godziny, pomyślałam o śmierci moich rodziców. Oboje zmarli jedno po drugim w łóżku, w którym pani spała i które wówczas także stało w tym samym miejscu. A drugi raz pamiętałam ich wszystkich w Gotha i myślałam o moim dzieciństwie i latach młodzieńczych, które po części tam przeżyłam a w szczególności o małym gabinecie w którym przechowywałam najpierw moje zabawki a potem moje książki. A gdy ukażę się pani po raz trzeci”, ciągnęła dalej księżna, „to wówczas umrę”. „Na Boga, książęca mość” odrzekłam, „Gdybym miała jeszcze raz coś takiego przeżyć, to chyba zwariuję. Tylko nie to”. Księżna Amalia żyła potem jeszcze długo i w końcu zmarła w podeszłym wieku z dala od swoich bliskich w podróży w Egipcie, tylko w towarzystwie pewnej ruskiej baronowej, w połowie damy dworu a w połowie pokojówki, której proces o pieniądze i klejnoty jej zmarłej pani, narobił wówczas wiele hałasu. Ja sama na szczęście nie przeżyłam więcej czegoś tak przerażającego ani w przypadku tej śmierci, ani nigdy indziej. Przez to, że powierzono mi zarządzanie apanażami księżnej Feo mogłam, gdy zresztą oszczędziłyśmy, wystarać się dla niej o znaczącą zachętę, tak, że wszędzie, gdzie przebywałyśmy, wykładało dla niej wiele wspaniałych osobistości z różnych dziedzin. W Dreźnie był to przede wszystkim profesor Sophus Ruge (kartograf, geograf i historyk niemiecki, zm. w 1903 roku – przyp. tłumacza), ówczesny przewodniczący niemieckiego związku geograficznego. Przy każdym z jego dwunastu wykładów zaczynał on od prehistorii okolicy, rozwoju geologicznego. Przedstawiał nam tysiąclecia, ludzi jako jaskiniowców, zamki, miasta, historyczne wydarzenia, wielkich ludzi, dzieła sztuki, odkrycia i wynalazki, wszystko, co ten kawałek ziemi przedstawiał doniosłego, aż do teraźniejszości, pełno materiału, z którym można było jeszcze długo dalej pracować i do tego wspaniały przegląd!

Zamek Gravenstein.

Książę Ernest Günther zawarł oficjalnie pokój z Prusami i zrzekł się Szlezwika – Holsztynu, aż do zamków Sonderburg i Augustenburg na wyspie Alsen i zamku Gravenstein nad fiordem Flensburg, które zostały mu zwrócone oraz odszkodowanie. Głęboko wzruszający był wjazd rodziny książęcej do kraju, który przed więcej jak jednym pokoleniem musiała opuścić w popłochu starsza generacja tego rodu książęcego. Dziadek naszej cesarzowej, książę Krystian August w 1848 roku wziął udział w powstaniu przeciwko Danii i za to, po jego niepomyślnym zakończeniu, został dożywotnie wygnany i często księżna Amalia, jego najstarsza córka, opowiadała nam o tym, jak oni wszyscy zostali obudzeni w środku nocy i ledwie wystarczająco mogli się ubrać i w jakiej biedzie oni później żyli – nic nie mogli uratować – aż ich ojciec zrzekł się na korzyść swojego syna, późniejszego księcia Fryderyka VIII i otrzymał odszkodowanie, za które kupił posiadłości Przemkowa. Stary książę i jego syn nie mogli przyjeżdżać do drogich im stron ojczystych. Śpią oni teraz wiecznym snem z dala od swojej ojczyzny w grobowcu, pod kościołem w Przemkowie i starym ludziom, którzy jeszcze ich znali, ciekną łzy po policzkach; ale ich dzieci i wnuk przynajmniej wrócili do domu i dobrzy mieszkańcy Szlezwika - Holsztynu nie mogli się nacieszyć, żeby ich witać i okazywać im miłość. Ze wszystkich stron w ich kierunku leciały róże a my w powozie świty byliśmy, jakby w nich pogrzebane. Księżna Luiza, ponieważ urodzona była w Kilonii, ze swym rodzeństwem była tam „następczynią”. I ciągle znowu na zamek Gravenstein przybywały delegacje i związki wszelkiego typu oraz szkoły i ciągle rozbrzmiewały słowa piosenki „Schleswig – Holstein stammverwandt”, której państwo nie czuli się nigdy znużeni, żeby jej słuchać. Cały zamek był splądrowany przez Duńczyków, którzy na stosie przed zamkiem spalili piękne, stare, zamkowe meble. Potem został on bardzo ładnie i wygodnie urządzony przez księcia Ernesta Günthera; lecz najpierw na nasz przyjazd zamek został wyposażony tylko w rzeczy niezbędnie konieczne. W moim bardzo dużym pokoju przy jednej ścianie stało łóżko, samo jednak jak palec, przy drugiej również samotnie umywalka, przy trzeciej komoda a przy czwartej szafa na ubrania, było tam także jedno krzesło. Przez bieganie wokoło w tym wielkim pokoju przy ubieraniu się można było się zmęczyć, tak, że wolałam zsunąć wszystko razem do rogu pokoju i tak jak księżne i panna von Roeder ze starych skrzyń, które pokryte były materiałem, zbudować toaletkę, miękkie taborety a nawet sofę z sienników i było to wielkie współzawodnictwo, kto przytulniej urządzi swój pokój. Prości ludzie, przeważnie na wsi mówili najczęściej tylko po duńsku. Kazania w kaplicy zamkowej były wygłaszane na przemian to w tym, to w tamtym języku. Dziewczyna, która mnie obsługiwała nie rozumiała żadnego słowa po niemiecku i ważne było tam wówczas wziąć natychmiast lekcje języka duńskiego. Kantor z tej miejscowości udzielił ich dla mnie i panny von Roeder. Miałyśmy już cztery godziny nauki za sobą, gdy gruntownie zabłądziłyśmy z księżnymi na długim spacerze. O informację o drogę powrotną zwróciłam się do jakiegoś rolnika, który pracował na swoim polu. Pomimo mojego mizernie skąpego słownictwa zrozumiał mnie a ja jego. Ale musiałam chyba powiedzieć po duńsku coś śmiesznie, ponieważ, gdy już kawałek oddaliłyśmy się od tego człowieka, słyszałyśmy jeszcze, jak trzęsąc się śmieje. – Księżną Feo przepajały zachwytem wspaniały lasy bukowe, z których pobrzeżne drzewa tryskając siłą i zdrowiem stały bezpośrednio w morzu. Było to coś innego, jak kawałki ziemi z sosnami w Przemkowie o których moja niesforna, mała siostra powiedziała: „To ma być las? Można go przejrzeć wszędzie na wskroś. To jest pułk kijów od miotły z zielonym pękiem na górze”. I wyspa Alsen nosi zaprawdę słusznie swoją nazwę „Wyspa Elfów”. Także ludzie podobali się księżnej, ci cisi, mocni, w których czuło się spokrewnione dusze. Czasami księżna Feo i ja płynęliśmy wiosłując daleko od brzegu ku otwartemu morzu z pewnym rybakiem u steru. Pewnego razu zerwał się nagły sztorm, zawróciliśmy i wiosłowaliśmy gorliwiej; ale łódź obracała się jak bąk – z powodu naszych nierównych sił. Ledwie osiągnęliśmy brzeg; rybak przyznał, że mogliśmy zginąć i tak zakończyły się nasze „przejażdżki morskie” ku zmartwieniu mojej odważnej księżnej. Śnieżnobiały zamek Gravenstein wznosił się nad zieloną okolicą i dumnie odbijał się w jeziorze, które teraz było otoczone tamą, a wcześniej było częścią fiordu. Pływały po nim białe łódki a za nimi białe łabędzie, jakby do nich należały, często w długim orszaku. Pełne bezgranicznej zgody były te niedzielne poranki, gdy przed nabożeństwem odwiedzałam moich chorych po drugiej stronie jeziora, często nieuleczalnie chorych, którym, żeby ulżyć w ich cierpieniu, można jednak było uczynić wiele i którzy mieli otuchę, gdy ktoś próbował coś z nimi robić. Zjawiali się sami z siebie w każdej miejscowości, w której byliśmy. I w Gravenstein miałam nawet prawdziwą godzinę przyjęć za aprobatą lekarzy w domu pewnej starej Dunki. Łódką pełną kwiatów z ich ogrodów – jedyne honorarium, które było przyjmowane – wracałam zawsze do domu, podczas, gdy dzwony z daleka i bliska radośnie wołały po wodzie: „dzisiaj jest dzień Pana”.

Vineta

(Legendarne miasto pochłonięte przez morze na brzegu Morza Bałtyckiego – przyp. tłumacza)

Powiedz, czy słyszysz wieści z tego miasta z baśni,

Które głęboko na swym dnie pogrzebało morze?

W cichej, letniej nocy dzwonią jego dzwony

I zaczarowane zamki wabią we wspaniałym przepychu.

Jednak komu ukaże się to miasto tam w błękitnym morzu,

Temu zniknie jego spokój, pochwyci go boleść tęsknoty. –

W dwojgu oczu widziałam w głęboko poważnym, ciepłym blasku

Serce tak dumne i odważne, tak szlachetne, wielkie i czyste

Czułam się tak, jakbym słyszała szum tak miły i tak swojski,

I chciałabym bez końca słuchać ten dawno znany dźwięk,

I oczy te są ciągle w moich myślach

I myśli lecą do ich głębi

Jak to się stało? Prostodusznie zaglądam do środka.

Ach, czy to, co widziałam, jest czarem Viniety?

A.W. Są okolice, które od pierwszego wejrzenia oczarowują nas i osoby obu płci i tak samo nierozwiązane zagadki natury lub ludzkiego życia. Wzruszają nas i nie możemy swobodnie wymknąć się stamtąd. Takie miasto „Vinieta” było dla mnie przygotowane w zamku Gravenstein. Wkrótce po naszym przybyciu w tej rozwlekłej budowli od góry do dołu dokonywaliśmy odkrywczych ekspedycji. I przy tym, ku mojemu zadowoleniu, ciągle znajdowałam książki w wielu pokojach na podłodze ciasno i kolorowo poukładane w stosy. Była to biblioteka, którą zrabowali Duńczycy i którą zmuszeni byli znów oddać. Leżała tam jeszcze nieuporządkowana. Niestety najcenniejsze dzieła zaginęły, ale ileż to godzin klęczałam na podłodze i zgłębiałam tą interesującą dziedzinę. Szczególnie historia bastylii przykuła moją uwagę a w niej przede wszystkim historia człowieka z „żelazną maską”, tego tajemniczego, długoletniego więźnia, któremu okazane zostały królewskie honory i który musiał być mającą doniosłe znaczenie osobistością swojego rodzaju, podczas gdy w całej Europie nikt taki nie zaginął. Kto zliczy te setki osób, które próbowały rozwiązać tą zagadkę: koronowane głowy, uczeni, ludzie wszystkich stanów i narodowości. Moje zainteresowanie dla rozwiązania tej kwestii uległo jeszcze później wzmocnieniu, gdy księżna Amalia, księżna Feo i ja bawiłyśmy z wizytą w Pau u stóp Pirenejów u księcia Clairmont – Tonnerre, który przez kilka lat był attache poselstwa na dworze saksońskim w Dreźnie. W jego dworku żył jako dziecko, ze swoją mamką, król Francji Henryk IV. Stoi tam jeszcze wielkie, rzeźbione łóżko z baldachimem, w którym on spał. W tym łóżku przenocował także „Żelazna Maska”, gdy więzień przywieziony został przez swojego stałego dozorcę więziennego Saint Mars z wyspy Świętej Małgorzaty do Paryża, do bastylii. Tutaj spał, widziało go wielu rolników i według podań żył on dalej u nich. Książę opowiedział nam, jak długo sam się starał przeniknąć tą ścisłą tajemnicę, którą otoczył się ten osobliwy człowiek, który według dokumentów, które znajdowały się w zamku w Pau, musiał być bez wątpienia, polityczną, nader ważną osobistością i regentem, jakiegoś większego kraju. Ale nikt nie zaginął i wszyscy natykali się na ten sam problem. Dlatego posunięto się tak daleko, żeby wynaleźć osobę, o której historia nic nie wie. Opowiadano jakoby o bliźniaku, jakiego mógłby mieć Ludwik XIV i który, żeby uniknąć konfliktu, był w ten sposób trzymany w ukryciu. „Nie można uwolnić się od tej sprawy”, powiedział książę, „wręcz magicznie przytrzymuje każdego, kto choć raz się nią zajął”. Miał rację. Przez trzynaście lat nie przybyłyśmy do takiej miejscowości, w której nie szukałabym w jakiejkolwiek dostępnej mi bibliotece i zbiorach pism, ze śladami tej sprawy. Pełna napięcia czekała potem księżna Feo, która gorliwie interesowała się „Żelazną Maską”, czy do domu wracam z pełną torbą książek. I w końcu odkryłam osobistość, której powierzchowność, zwyczaje i skłonności pokrywały się dokładnie z tymi, które posiadał ten szczególny więzień i cały ten kontekst dawał się wyjaśnić dla ludzi wolnych od uprzedzeń. Różne osoby uważały moje odkrycia, za tak ważne, że radziły mi pilnie je opublikować i tak powstała moja książka „Żelazna maska lub po dwóch stuleciach”. Zaraz znalazłam też dla niej wydawcę i przyniosła mi ona w kraju, jak i za granicą ostre ataki a także przyjazne uznanie. Książka ta dla księżnej Feo, która miała duży udział w napisaniu tej książki i którą jej poświęciłam, jak sama później powiedziała, była jednym z powodów, dla których sama była czynna jako pisarka. Tam, gdzie dawniej cystersi prowadzili swoje pełne wyrzeczeń życie a gdzie teraz jest ulubione kąpielisko morskie, leży piękny zamek Glücksburg. Znajdował się tam ciekawy skarb, na który składało się trzysta ciężkich srebrnych talerzy, każdy opatrzony swoją dokładną wagą, żeby od czasu do czasu można było je zważyć i stwierdzić, czy nie było z nich nic uszczknięte. Ale, jak zamożni ludzie prywatni, prosto i skromnie żył książę Szlezwika – Holsztynu – Glücksburga Fryderyk Ferdynand i księżna Calma na swojej posiadłości ziemskiej Grünholz, gdzie rozkwitały im miłe księżne, jedna po drugiej. Osobliwy wybryk natury: u cesarzowej, siostry, w szybkim odstępie czasu urodziło się sześciu synów „na dni powszednie” i potem „na niedzielę” jedna córka a u księżnej Calmy cztery z pięciu córek, zanim urodził się gorąco oczekiwany jedyny syn! Niedaleko od tego miejsca, na zamku Luisenlund, rezydowała owdowiała księżna Szlezwika – Holsztynu – Glücksburga Adelajda, ale jaka była różnica w utrzymaniu obydwu dworów! W Grünholz panowała pełna swoboda, w Luisenlund najsurowsza etykieta dworska: marszałek domu, mały karzeł, który mógł ukryć i uczynić niewidocznym każdy stołek, prowadził surowe rządy i szybko odprawiał ze służby ludzi, gdy nie szło im jak po sznurku i zabawnie było obserwować, z jaką natężoną uwagą rośli lokaje zginali się przed karłem, ażeby nie przeoczyć żadnego z jego poleceń. Nienaganne, jak wszystko, były także białe łodzie wiosłowe z czerwonymi jak ogień poduszkami i marynarzami we wspaniałych białych ubraniach z czerwonymi szarfami. Dama dworu z głębokim ukłonem podała księżnej i księżnym herbatę i cieszyliśmy się, że także u naszej dobrej księżnej, jak w codziennym życiu w Grünholz, wszystko dzieje się tak naturalnie. W parku Luisenlund czuło się jakby przeniesionym na koniec osiemnastego wieku, gdzie swój początek brały wszystkie zabawy. Był tam labirynt, w którym na pewno mógł oblać kogoś zimny pot, gdy w poranny letni dzień nie można było znaleźć wyjścia z labiryntu z pośród wysokiego żywopłotu, na który prażyło słońce. Była tam pustelnia. Gdy przekroczył ktoś jej próg, to zapadał się, aż pod ręce i w tym samym momencie z otomany podnosił się blady mnich i przypatrywał się gniewnie intruzowi, itd. Żarty te nie czyniły jednak nic dla ludzi o słabych nerwach. Stary Szlezwik, wywodzący się jeszcze za czasów Karola Wielkiego z zamkiem Gottorp (wówczas koszary), pierwotną siedzibą rodu z linii Szlezwik – Holsztyn, który panował w Rosji i Oldenburgu, był wszędzie interesującą, historyczną ziemią. W zamku Augustenburg umieszczono seminarium nauczycielek. Pewien wielki obraz na jednej ze ścian był przykryty. Książę Ernest Günther kazał go odsłonić i miał radość w tym, jak jedna seminarzystka po drugiej, wkradała się całkiem gotowa, żeby pozwolić się „zaszokować”, przez na pewno bardzo niestosowny obraz. I wszyscy wyglądali później wręcz rozczarowani, gdy okazywało się, że obraz ten nie przedstawia nic, jak tylko grono rodzinne ówczesnych państwa ze Szlezwika - Holsztynu. Rodzeństwo księcia Fryderyka, książę Krystian, księżna Amalia i księżna Henryka, zawsze między sobą rozmawiali po duńsku, wśród ludu mówili częściowo językiem literackim, który nazywali „taler dansk”, częściowo zaś dialektem (podobnie tak, jak narzecze dolnoniemieckie ma się do narzecza górnoniemieckiego), który określali jako „snacke dansk”. I tak, często można było słyszeć: „Jeg kan ikke taler dansk, men jeg snacke dansk”. To znaczy: „Nie umiem mówić dobrze po duńsku, tylko dialektem”. Niektórzy ze starszych ludzi uskarżali się, że nie będą mogli dłużej modlić się ze swoimi dziećmi, ponieważ w szkole uczą się one wszystkiego tylko po niemiecku. Prawie wszyscy robili wrażenie ludzi, którym dobrze się powodzi, postawne, czysto niemieckie postacie a szczególnie na wyspach Fryzyjskich rzuciła nam się w oczy delikatna skóra nawet u kobiet, które wykonywały ciężkie prace polowe, przy czym mimo upału miały zakryte twarze białymi chustkami, podobnie, jak Mahometanki, tak że widziało się tylko ich oczy. Rzadko słyszało się ludzi śpiewających przy pracy, ale tworzyli oni wrażenie zadowolonych. Bardzo ważne wydawało mi się także, że moja księżna już wcześnie ustosunkowała się właściwe do pieniędzy. Jak niektórzy, którym ich brakowało i przez to nigdy nie wybrnęli z niejasnego położenia, jak niektórzy, którzy popadli w nieznośną zależność i jak wiele istnień zostało zawiedzionych przez ludzi, którzy rokowali piękne nadzieje, żeby nie mówić o ostatecznym kroku rozpaczy. Banknot tysiącmarkowy jest sam przez się tylko świstkiem papieru. Mogę go roztrwonić, ale jak wiele dobrego mogę dzięki niemu wyświadczyć! Każde posiadanie nakłada obowiązki i wielką sztuką jest wydobyć z niego wszystkie możliwości, które się z nim wiążą. Księżna Feo otrzymywała małe kieszonkowe, które musiała dokładnie zarachować, żeby później, jak sądzę, wziąć we własne ręce zarządzanie swoimi apanażami a nie, jak było w zwyczaju, oddawać to w inne ręce; poleciłam jej także szacować te rzeczy, które kupowałam, żeby miała pojęcie o właściwej wartości przedmiotów, ponieważ wielu zdawało się niestety uważać za przywilej osób książęcych to, że można je było oszukiwać. Obecnie na szczęście wprowadza się coraz częściej zapłatę gotówką, wtedy panowały nadużycia, że nawet osoby prywatne, takie, jak ja, często przez rok lub dwa lata nie mogły otrzymać rachunku. Niezgodności nie dawały się potem oczywiście stwierdzić. Nigdy nie robić długów! Nigdy nie mieć zaległych rachunków! Zawsze płacić gotówką! Lepiej odmawiać sobie, aż do czasu, gdy będzie się w porządku z gotówką! Tylko w ten sposób ma się każdorazowo jasny przegląd swojej sytuacji, jest się lepiej i uczciwiej obsługiwanym i kupuje się taniej. Ponieważ, gdy handlowiec nie ma zapłacone za swoje towary przez długi czas, to musi pożyczyć pieniądze na swój zakład i płacić za to odsetki i próbuje je potem odzyskać od swoich klientów. Pewne zdarzenie, które mieliśmy w Dreźnie, było bardzo pouczające dla księżnej. W jednym sklepie kazałam przygotować dla niej kostium. Cena była dokładnie umówiona i dostawa miała nastąpić z pokwitowaniem rachunku. Gdy z kostiumem nie było żadnego rachunku, ten młody mężczyzna, który przyniósł towar, musiał wrócić i go przynieść i gdy suma ustalonej ceny była większa o jedną trzecią, kostium zapakować z powrotem i zabrać ze sobą. „Musiała tu zajść jakaś pomyłka”, powiedziałam mu, „kostium księżnej kosztował tyle a tyle; taki nam się nie przyda”. W niewiarygodnie krótkim czasie młodzieniec wrócił z powrotem. „Tak w rzeczywistości zaszła pomyłka i firma prosi o wybaczenie. To będzie na pewno właściwy kostium”. Był on jednak dokładnie ten sam, co przed chwilą. Od tej pory wszystko szło już gładko z tym sklepem. Rozdziałem samym w sobie są małe, często całkiem małe rachunki, których zapominają płacić szczególnie ludzie bogaci i które niezasłużenie przynoszą niewinnym tak wiele zmartwień i kłopotów. Pewien mężczyzna popełnił w Nowym Jorku samobójstwo. Był nim nadzwyczaj zdolny łaciarz (szewc – przyp. tłumacza), pilny, porządny, ogólnie szanowany mężczyzna. Interes miał zostać zajęty przez sklep handlujący skórami z powodu nieznacznej sumy pieniędzy. Zrobił on obchód po tych wszystkich, którzy winni byli mu pieniądze, częściowo nawet przez bardzo długi czas. Jeden z nich wyjechał, inny miał gości, trzeci nie chciał być niepokojony, następny był na zebraniu i tak dalej. Szewc nie zebrał pieniędzy i żeby nie przeżywać wstydu zajęcia majątku (które wówczas było jeszcze czymś szczególnym), wziął rzemień i się powiesił. Poważnym kazaniem były komentarze, które do tego przypadku zamieściło klika gazet, co niektórym mogło zrujnować sumienie. „Czasami” pisała do mnie księżna Feo w latach późniejszych do Ameryki, „gdy chcę odpocząć na moim szezlongu, nie uporządkowując moich książek, to wasz portret, który wisi akurat naprzeciwko, spogląda tak poważnie i pełen zarzutów, że znów wstaję i odrabiam zaległości”.

Znów w Dreźnie.

W Dreźnie spełnione zostały moje dwa wielkie życzenia, które miałam od lat. Jedno odnosiło się do czegoś o charakterze sportowym. Z moim rodzeństwem odziedziczyłam po naszych rodzicach pasję do jazdy konnej. W moim dzieciństwie mój ojciec jeździł konno do czterech oddziałów, które należały do jego parafii, przy czym na początku jego gmina musiała się chyba trochę dziwić. Sama wprawdzie okazyjnie jeździłam konno, nie miałam jednak nigdy prawdziwej lekcji nauki jazdy konno. Otrzymałam ją teraz ponieważ miałam towarzyszyć księżnej podczas jej przejażdżek konnych. Byłyśmy w tym tego samego zdania: oddawać się muzyce w tańcu było fajnie, lepiej jeszcze było ślizgać się na łyżwach na świeżym powietrzu po błyszczącej tafli lodu; nic jednak nie dorównywało jeździe konnej. Nigdy nie czuło się tak przyjemnie i wdzięcznie radości życia płynącej przez wszystkie żyły, jak siedząc na grzbiecie pięknego konia, z którym dobrze się rozumiało, czując się co się chce, nie potrzebując do tego odpowiedniej pomocy. Wspaniale było jechać konno na wiosnę w przesiąknięty rosą ranek w całą tą wspaniałą, świeżą okazałość, przy czym konie po długiej zimie ledwo można było okiełznać z ich swawoli; wspaniale na jesień pędzić po rżysku i wspaniale także na torze, gdzie człowiek i zwierzę muszą wytężać całą siłę woli, rozwagę i przytomność umysłu, ażeby gładko wykonać zgrabne figury. Inne życzenie odnosiło się do czegoś zasadniczo odmiennego. Jako dzieci mój brat, jego koledzy i ja poważnie zastanawialiśmy się, czy gdybyśmy wyruszyli na wojnę, miałabym iść z nimi przebrana za żołnierza, jak „Cztery niemiecki bohaterki” Hoffmanna, czy jako pielęgniarka. Przez lata rosła jednak moja tęsknota za tym, aby móc zostać diakonisą (pielęgniarką chorych – przyp. tłumacza). Moi rodzice sądzili, że musiało mi odbić. Obawiali się, że w swoim zachwycie dla tego zawodu wkrótce podupadnę zdrowotnie, jak pewna nasza młoda znajoma, silna dziewczyna, która po kilku latach zmarła na galopujące suchoty. Mniemali także, że jako najstarszej z sześcioro rodzeństwa, dając mi wystarczająco obowiązków, nie będę się rozglądała za niczym innym. Przez wszystkie te lata żarliwie sobie życzyłam, aby przynajmniej nauczyć się dokładnie opatrywać chorych, asystować przy operacjach i może także znieczulać chloroformem, obok ogólnej pielęgnacji chorych, żeby móc być rzeczywiście trochę koło chorych w rodzinach i poza nimi, które znajdowały się w moim pobliżu. Jak mówi pewne amerykańskie przysłowie wszystko przychodzi dobrze do tego, kto umie czekać. Znakomity chirurg doktor Sprengel (późniejszy profesor, tajny radca i lekarz naczelny szpitala książęcego w Brunszwiku) gotowy był przyjąć mnie jako prywatną nauczycielkę i zatrudnić pod jego dozorem w szpitalu dziecięcym i w jego prywatnej klinice. Byłam szczęśliwa. To, że państwo zezwolili mi na to podczas trzech semestrów zimowych należy im poczytać za coś wielkiego. Ponieważ, jeżeli też nie zaniedbywałam przez to moich obowiązków w stosunku do księżnej, to nie drobnostką do zniesienia były zapachy fenolu i przykrego jodoformu (stosowane zewnętrznie leki przeciwbakteryjne – przyp. tłumacza), które tkwiły w mych włosach, skoro też zawsze szybko przebierało się i kąpało. Wstawałam rano o wpół do piątej i wędrowałam przez ciche miasto do szpitala dziecięcego, gdzie czekała już na mnie cierpliwa, mała siostra Hedwig, której byłam tymczasowo przekazana. Musiałam założyć jej wszelkie rodzaje opatrunku, począwszy od małego palca u nogi a skończywszy na czubku nosa, aż wszystko dobrze przylegało, żebym mogła pomagać przy zmianie bandaży w poliklinice. Następnie ważne było, ażeby wyuczyć się na pamięć rozmaitych rodzajów operacji. „Nikt nie może właściwie asystować” mawiał doktor Sprengel, „kto sam nie robi tych operacji w myślach” oraz utrwalić w pamięci narzędzia, które w nich będą używane, wszystko wysterylizować i przygotować do operacji. Na śniadanie z księżną musiałam już być z powrotem i potem przychodziły dwie godziny właściwej nauki, które według zdania lekarzy, powinna mieć codziennie tylko w wieku od lat dwunastu do szesnastu. Każdego ranka ze szpitala dzwonił doktor Sprengel z „menu” i wybierał dla mnie operacje, przy których miałam podawać narzędzia chirurgiczne lub znieczulać chloroformem, tak że do wszystkiego dochodziłam stopniowo. Szczególnie emocjonujące były narkozy alkoholików i ciężko chorych na serce, przede wszystkim, gdy trwały kilka godzin. Podczas narkozy zgoła nie żyło się własnym życiem, tylko życiem chorych. Jeden haust środka odurzającego za dużo mógł działać zgubnie, tak samo jeden haust za mało, gdy pacjent zrobił jakiś konwulsyjny ruch, gdy lekarz trochę bezpośrednio przystawiał skalpel przy naczyniu krwionośnym. Doktor Sprengel nigdy nie kazał wykonywać narkozy lekarzom, tylko kobietom. „Koledzy zważają jednakże ze mną zawsze na operację” mówił, „podczas, gdy kobieta, która wie, że ma życie ludzkie w ręku, nie myśli o niczym innym; kobieta posiada także większą delikatność w odniesieniu do tego, co jeszcze chory wytrzyma a, czego nie”. Sama musiałam zrobić ponad sto narkoz. Przy wielu tysiącach operacji doktora na szczęście nikt nigdy nie pozostał mu w letargu i gdy on sam w czasie podróży do Szwajcarii nagle gwałtownie zachorował, że konieczna była natychmiastowa operacja ślepej kiszki, kazał ją zrobić sobie przy pełnej przytomności, ponieważ nie było tam żadnej siostry, która mogłaby tę narkozę wykonać. Tak samo jak tajny radca von Esmarch ufał trochę kobiecie i podnosił przez to jej sprawność. Napełniało mnie głębokim szacunkiem dla zawodu lekarza, gdy widziałam, jak on sam zawsze czynił to, co umiał najlepiej, przy chorych osobach najbiedniejszych i wzgardzonych, jak i w przypadkach z pozoru beznadziejnych. „Czy pan myśli, że można tu jeszcze coś zrobić?”, wymykało mi się przy takich okazjach. „Nie”, odpowiadał, „ale tak długo, jak jest jeszcze życie, tak długo jest także jeszcze nadzieja i tak długo jeszcze trzeba czynić to, co można”. Niekiedy wyleczył on także powszechnie pozostawionego już chorego. Także powszechnie uznanego za nieuleczalnie chorego. Czułam się tak, jakbym ukradkiem spojrzała w najtajniejszy warsztat natury, gdy po raz pierwszy patrzyłam na częściowo odsłonięty mózg, jak i w jamę piersiowa i brzuszną, jak wszystko się tam rusza i niezmordowanie pracuje. Jak dziwnie, że nie czuje się z tego nic z wyjątkiem bicia serca. Niesamowite wręcz jednak było to, gdy doktor spakował całe wnętrzności pewnego mężczyzny do dzieży, oczyścił je i ponownie mocno zaszył. „Nieprawdaż, to okropne, co się robi” powiedział melancholijnie się uśmiechając. Wspaniałe było także „modelowanie” nosów i innych utraconych przez chorobę lub nieszczęśliwy wypadek części twarzy. Gdy wracałam do domu, musiałam składać sprawozdanie o wszystkim, co przeżyłam i każdy na swój sposób brał w tym udział. Pani księżna wielokrotnie posyłała wielką pieczeń lub inne gotowe danie dla sióstr, gdy słyszała, jak niewystarczająco one się odżywiały mimo swojej ciężkiej pracy. Księżne odwiedzały i obdarowywały prezentami dzieci i na koniec księżna Amalia i przede wszystkim księżna Luiza odbyły prawdziwy kurs u doktora w opatrywaniu. Po południu razem z księżną Feo często daleko spacerowałyśmy po pięknej okolicy Drezna a najchętniej samotnie po polach. Opowiadałam jej przy tym o wielkich ludziach z historii, o poetach i myślicielach o wynalazcach i odkrywcach i o cudach w przyrodzie; jakże dwie godziny nauki dziennie miały zresztą starczyć na wszystko, co musiała wiedzieć! Uczyła się także przez samodzielne rozmyślanie podczas zwiedzania różnych zakładów pracy jak produkuje się różne przedmioty użytkowe. Pewnego razu podczas tych wędrówek spotkałyśmy pewną kobietę z ciężkim zawiniątkiem bielizny na plecach, która sapiąc pchała pod pagórek przed sobą również wysoko załadowany wózek dziecięcy. „Czy możemy pani pomóc?”, spytała księżna. Ucieszyłam się z jej pomysłu i pchałyśmy ten ciężar kobiety aż do wioski. „Co za to jestem Wam dłużna?”, spytała kobieta. „Niemalże zarobiłam dzisiaj pierwszy raz w swoim życiu pieniądze”, śmiała się rozbawiona księżna. Później w rzeczywistości robiła tak jeszcze często. Teraz zaczęły się także poważne studia w rysowaniu i malowaniu, najpierw pod kierunkiem malarza Dieka, potem profesora Henryka Hofmanna, którego znakomity styl bardzo pociągał księżną. Często stałyśmy przed wielkim obrazem w jego atelier, który to był chyba jego najlepszym obrazem i którego nigdy nie chciał sprzedać. „Zamożny młodzieniec”: wspaniałe, ciepłe kolory, postać doskonałej młodzieńczej urody, uduchowiony i ze szlachty. U tego młodego mężczyzny wierzyło się w to, że zawsze utrzymywał swoje życie w czystości i dążył do celów najważniejszych. „I Jezus” spoglądał na niego i go kochał. Gdy Jezus kocha, to oczekuje on od tego wiele, często właśnie to, co dla nas jest najtrudniejsze. „Gdy brakuje ci jeszcze jednego, idź, sprzedaj wszystko co masz i daj biednym i chodź i idź za mną i weź na siebie krzyż”. Młody mężczyzna w zamyśleniu spoglądał w ziemię; ale rys słabości dookoła jego ust zdradzał już: odmówił, nie mógł ponieść najwyższej ofiary „ponieważ miał wiele dóbr” i jego dusza nie mogła się od nich uwolnić. Urodę postaci i piękno kolorów jak u włoskich mistrzów „Cinquecento” (epoka dojrzałego renesansu i manieryzmu w XVI wieku – przyp. tłumacza) Henryk Hofmann połączył z niemiecką głębią ducha i poważną pobożnością. Także mogłam pracować pod jego kierunkiem. Później rysował mnie z księżną Feo, ale według zdania wszystkich jej rysunek odznaczał się większym podobieństwem. Tak samo wiele radości jak rysowanie i malowanie sprawiała księżnej Feo muzyka. Gdy w pewną sobotę w Lipsku po południu słuchałyśmy wspaniałych kompozycji wokalno – polifonicznych w kościele Thomaskirche, księżna Feo po opuszczeniu kościoła powiedziała wzruszona” „Nie wyobrażam sobie, że tutaj na ziemi można dać coś tak niebiańsko pięknego”. Byłam także głęboko poruszona. Później słyszałam chyba najsławniejsze chóry świata, ale sądzę, że żaden z nich nie miała tak jednolitego charakteru, nie był tak doskonały do najdrobniejszych szczegółów, o tak głębokim brzmieniu, tak pełny cichej wielkości i tak doszczętnie wolny od wszelkiego uganiania się za efektami, jak ten stary dwór. Wśród tych, którzy bywali u państwa ze Szlezwika – Holsztynu, znajdował się także kompozytor muzyki i pisarz oper profesor Emil Naumann. Pewnego razu opowiedział on o swoim wnuku, który posiadał książkę z obrazkami „Księżna Feo i jej pies Flock” i że największym życzeniem malucha było wówczas zobaczyć pierwopis. Podczas pewnego spaceru księżna zadowoliła go. Jakże wystraszył się jednak uprzejmy dziadek, gdy jego wnuk oświadczył energicznie: „księżna w mojej książce jest jednak o wiele ładniejsza. Ma na głowie złotą koronę”. Profesor Naumann pracował wówczas gorliwie nad ukończeniem swojej opery „Lorelei”. Wyliczył wielu, między innymi Mendelssohna, którzy zaczęli pracę nad tą operą, pozostawiając ją jednak nieukończoną, ponieważ w większości wypadków, śmierć zabrała im pióro z ręki. „Jestem pierwszy, który ją skończy”, powiedział z wesołością idąc dalej. „Wolałabym, żeby tego nie powiedział”, zauważyła księżna. „Do nas należy tylko obecna chwila, wszystko inne jest niepewne”. Jakże poruszyło nas, gdy wkrótce potem usłyszałyśmy, że profesor Naumann nagle zmarł. Opera została później ukończona przez innego; ale wyraźny sukces miały tylko te, pochodzące od niego odsłony i opera znów wkrótce zniknęła ze sceny. Ku mojej wielkiej radości pewnego dnia odwiedziła naszych państwa w Dreźnie, księżna Hanoweru Mary. Jako ośmioletnia dziewczynka widziałam ją wówczas piętnastoletnią, jak i całą naszą królewską rodzinę w Hanowerze na balkonie zamku Leineschloß. „Patrzcie dzieci, to jest nasz król ze swoją rodziną”, powiedział nasz ojciec i szacunek z jakim zdjął z głowy kapelusz i miłość z jaką jego oczy spoczęły na nich, wywarły na mnie przede wszystkim odczucie przynależności ludu ze swoim dziedzicznym domem panującym. Nasz ojciec znał osobiście zarówno niewidomego króla Jerzego, jak i królową Marię i wiele opowiadał o ich życzliwości. Jak na przykład królowa przysiadła sobie w kuchni u prostej żony leśniczego u stóp góry Marienberg i domagała się, żeby ta dalej spokojnie sobie gotowała. Jej mąż nie miałby czekać na swój obiad, gdyby wrócił do domu głodny. Księżna Mary była bardzo wysoka, szczupła i z jej miłych rysów przemawiała wielka dobroć serca. Gdy ktoś zauważył, że przez politykę Bismarcka zarówno ród Hanoweru, jak też Szlezwik – Holsztyn stracił swoja ojczyznę, wówczas odpowiadała łagodnie: „Takie było zrządzenie boskie” i szybko zaczynała mówić o czymś innym. „W jej obecności nikt nie powinien nic mówić przeciwko Bismarckowi lub przeciwko Prusom”, wyjaśniła jej dama dworu.

W Marmurowym Pałacu w Poczdamie.

Gdy następnym razem znów, po około dwóch latach, przyjechaliśmy z dłuższa wizytą do Marmurowego Pałacu, dwoje starszych książąt właśnie po raz pierwszy otrzymało prawdziwe mundury. Książę Fritz ze swoimi kręconymi włosami na głowie wyglądał w nim, jak jakiś artysta, który przebrał się za żołnierza. Na księciu Wilhelmie leżał natomiast jak ulał (jak wrodzony, jak powiedziałby krawiec mojego dziadka). Jego ładna figura, dziarska postawa i promienne spojrzenie, wszystko to czyniło z niego najukochańszego, małego wojownika, o jakim można pomyśleć. Sam chyba też tak uważał; ponieważ ciągle od nowa nie mógł oprzeć się pokusie obserwowania się w jednej z wielkich lustrzanych ścian w jadalni, chociaż ojciec, który go obserwował, każdorazowo kiwając się wołał: „Wilhelminka mała dziewczynka”. Rozkoszne były wieczory w czasie których muzykowano. I tak hrabia Filip Eulenburg grał swoje kompozycje a panna von Gersdorff śpiewała swoje pieśni a pan von Chelius, syn lekarza i profesora w Heidelbergu i późniejszy, długoletni adiutant przyboczny i generalny cesarza Wilhelma II, znakomicie wykonywał utwory Wagnera oraz własne. Podczas przejażdżki z dworca do zamku, musiałam znów raz, całkiem sama, jechać w powozie z panią księżną i można było wyraźnie domyślić się rezultatu tego łaskawego zarządzenia. Żeby sprawić radość młodej siostrze, pani księżna zaprosiła całe grono jej rówieśniczek spośród dworzan. „Czy możemy się w coś pobawić?”, spytała księżna Feo. „Jak księżna każe”, było zgodną odpowiedzią. „Ale przecież wcale nie rozkazuję! W co mamy się bawić?”. „W co sobie księżna życzy”. „Ale ja chciałabym od was nauczyć się jakiejś zabawy”. Temat jednak dalej nie został podjęty. „To nudne dziewczyny”, wyjaśniła księżna, gdy te dworskie damulki się zaoferowały. Często bywały u niej dwie dziewczęta wysokiego rodu, dwoje jedynych dzieci i niestety dwoje pięć lat od niej młodszych. Jedną z nich była księżna Saksonii – Meiningen Teodora, córka Szarloty, siostry księcia Wilhelma, delikatna, zabawna, mała istotka. Obserwowała księżną Feo uważnie, szczególnie usta i powiedziała: „Ale Ty masz wielbłądzie zęby” (Były trochę duże). Druga dziewczynka była śliczna jak malowanie, księżna Oldenburga Zofia Szarlota, późniejsza żona Eitela Fryderyka. Chyba przez długa chorobę matki, córki księcia Prus Fryderyka Karol, kładł się na niej jakby cień smutku. Gdy pewnego razu chciała odwiedzić księżną Feo w Marmurowym Pałacu i jej nie zastała, spytała mnie: „Czy mogłabym odwiedzić panią?”. Jakże samotne musiało się czuć to ośmioletnie dziecko! Jakże w ogóle samotnie dorastało wiele książęcych dzieci! Najlepiej wyraziło to chyba westchnienie ostatniego następcy tronu Hanoweru, gdy z przyciśniętą twarzyczką do szyby okiennej zamku Leineschloß obserwował małe dzieci na ulicy i z utęsknieniem zawołał: „Tak bardzo chciałbym bawić się z małym księciem tam na dole w rynsztoku”. A ci, jeżeliby go zauważyli pomyśleliby na pewno: Ten to ma dobrze! Mieszka w takim pięknym zamku”. Ale, gdyby mogli zamienić się swoimi rolami, wkrótce obustronnie byliby rozczarowani. Autor pieśni o świerku na północy, na gołym pagórku i o palmie, która „samotnie i w milczeniu smuci się na skalnej ścianie” na pewno myślał o książęcych dzieciach. Prawdziwe towarzyszki zabaw otrzymała księżna Feo dopiero znów w solankach, gdzie przez sześć tygodni przebywała na kuracji. Jej lekarz wystarał się nam dla niej o trzy bardzo miłe dzieci, które były rodzeństwem. Na pierwsze spotkanie wszyscy troje przyszli ubrani w białe, glansowane rękawiczki. Chłopiec na pewno w swoim życiu nie miał jeszcze żadnych (rozcapierzył wszystkie dziesięć palców) i nie chciał ich zdjąć. „Muszę je zatrzymać”, wyjaśnił i gdy w końcu jednak się ich pozbył, pozbył się także całej swojej powściągliwości. „Co ty tam mówisz Feo”, powiedział z całą wyższością chłopaka nad małą dziewczyną, „to wszystko tylko bzdury”, co bardzo rozweseliło księżną. Nie znosiła nienaturalności i wyniosłości. Gdy młody gość przy wszystkim, co mu pokazywała ciągle tylko mówił: „To dalej nic”, wzięła kawałek szkła moskiewskiego, którego on chyba nie znał, przecięła je i spytała gniewnie: „Tak, szkło, które tnie się nożyczkami, to dalej nic?”, na co on oniemiał. Czasami przy ładnej pogodzie, na parowcu państwa o nazwie „Mleczarka” przedsiębrane były przejażdżki na ładną, pawią wyspę. W tamtejszym zamku wiele pozostało jeszcze w stanie niezmienionym z czasów królowej Luizy, dzielnej niemieckiej kobiety, która musiała przeżyć największą hańbę naszej ojczyzny i nigdy nie straciła nadziei i w skrajnej nędzy ciągle jeszcze umiała podtrzymywać otuchę małżonka w niezachwianej pewności, że wybije jeszcze godzina wolności i Niemcy zmartwychwstaną. Stał tam jeszcze jej szpinet (rodzaj małego klawesynu – przyp. tłumacza). Jęcząco i upiornie rozbrzmiewały struny, gdy uderzałyśmy palcami w klawisze. W szufladach leżały jeszcze kapelusze, które nosiła. Uczta wieczorna przygotowana była na wolnym powietrzu przed zamkiem. Książę wręczył każdej damie bukiet kwiatów i rozmowa była najczęściej bardzo ożywiona. Na zakończenie, według starego zwyczaju, każdy z obecnych musiał wpisać się do wielkiej księgi meldunkowej, która jak sądzę pochodziła jeszcze z czasów Fryderyka Wilhelma III. Ileż było w niej zapisanych dostojnych i sławnych nazwisk! Uważałam, że moje skromne nazwisko nie będzie za bardzo do nich pasować i dlatego trzymałam się na uboczu; ale książę zauważył to swoim przenikliwym spojrzeniem, przywołał mnie, wręczył mi pióro i powiedział: „Ale proszę się wpisać według najnowszych zasad ortografii”. Poza tym przez cały czas było tak, jakby czarne chmury przykrywały wszystko: straszna choroba następcy tronu (cesarza Fryderyka), walka ze względu na niego niemieckich i angielskich autorytetów medycznych, ciągłe wahania pomiędzy nadzieją i zwątpieniem! Ciągle gorzej brzmiące wiadomości z San Remo i straszny był dzień w którym oznajmiono: „Brak dalszej nadziei”. Książę miał twarz koloru ziemistego, wszyscy byli wstrząśnięci. Ten wielki, postawny mężczyzna, któremu wrogie kule nie mogły wyrządzić krzywdy w trzech wyprawach wojennych, zwycięzca spod Königgrätz, Weißenburg i Wörth i Sedan, miał teraz zginąć z powodu małego zdradzieckiego guza! Ze wszystkich stron nadbiegały książęce osobistości, żeby wyrazić swoje współczucie. Nie mogły wracać głodne. Zorganizowano wielki obiad. Stałam przed stołem, na dole we wnęce salonu, w którym mieliśmy zwyczaj zbierać się przed obiadami, pogrążona w myślach. Usłyszałam wówczas księcia Wilhelma wymawiającego moje nazwisko. Podszedł do mnie z jakimś mężczyzną i powiedział: „Jego królewska wysokość, wielki książę Essen, życzy sobie być pani przedstawionym”. Jak miło! Inne mniejsze rangą osobistości książęce od niego, oczekiwaliby, żebym to ja była im przedstawiona. To był wielki książę Ludwk IV. Przy stole siedziałam obok niego. Ciążył na nas wszystkich ołów. Nie ma nic bardziej godnego pożałowania, jak tak wielkie towarzystwo będące w takim nastroju! Jednego razu przeżyłam jednak jeszcze coś bardziej godnego pożałowania, jak ta sytuacja. Książę, jako gospodarz, starał się zabawić gości; ale wszyscy odetchnęli z ulgą, gdy pani księżna skończyła ucztę. Gdy przypadkowo w inny dzień spotkałam ją przed pałacem, wzdychając powiedziała: „Ach, gdybym to tak mogła uciec na bezludną wyspę z moim mężem i dziećmi” Strasznie zbliżył się dzień w którym cały ciężar ogromnej odpowiedzialności miał spocząć na jej młodych i księcia barkach, gdy w jej codzienne życie z małżonkiem wciśnie się więcej ceremoniałów i obcych jej jeszcze teraz osób. Różne nowe obowiązki i stosunki towarzyskie, często będą mu ją zabierać i tak samo trzymać ją z daleka od swoich dzieci. Coraz trudniej jej będzie wychowywać ich jako cesarskie dzieci, na ludzi dobrych, prostych i bogobojnych, jak było jej celem. Szczęśliwy czas w jej życiu już minął, powinna zrobić pod nim kreskę. Pani księżna, jej matka, często opowiadała mi, jaka miłość młodzieńcza, ba, jaka miłość dziecięca, połączyła tą parę książęcą. Ojcowie, książę Fryderyk i późniejszy cesarz Fryderyk, byli przyjaciółmi, matki były kuzynkami i gdy ich gromadki dzieci z obu stron się spotykały, tak jak w Reinhardsbrunn u wspólnego stryja obu księżnych, to z dala od pozostałych bawili się zawsze razem, od najmłodszych do ich najstarszych - księżnej Wiktorii i księcia Wilhelma. Gdy książę miał około czternastu lat, jego matka pewnego razu chciała pokazać komuś jedno z wielu zdjęć księżnej Wiktorii, które miał książę i nie znalazła żadnego; odkryła jednak później całą kolekcję w szafie na ubrania księcia. Już wcześnie odczuł chyba, jak wspaniałe uzupełnienie tworzyła dla niego.

Zamek Przemków i Berlin.

Powróciliśmy do Przemkowa i czas, który tam spędziliśmy, był w guście księżnej Feo i moim. Żadnych problemów z etykietą dworską i strojami, nosiliśmy prawie zawsze to samo; w ciągu dnia pracowano pilnie a wieczorem muzykowano, robiąc na drutach i czytając. Zima na prowincji dla dwudziestodwuletniej księżnej była bardzo spokojna, ponieważ na znaczeniu zyskiwały bardzo jej miłe i dobre cechy. Zawsze radośnie i w dobrym humorze wiele troszczyła się o biednych i chorych. Kazała przekazywać sobie różne osoby od lekarza, którym zmieniała bandaże i do końca pozostawała nawet przy umierających. Tak, jak wytrzymała też również wiernie u starej krewnej, tak ciężka była też ostatnia noc u księżnej Szlezwika – Holsztynu Pauliny zwanej „wodną księżną” (Wasserprinzeß), ponieważ jej posiadłość leżała nad Łabą (teraz jest to narodowy dom i ogród). U tej starej damy zauważyliśmy coś bardzo osobliwego. Mówi się, że starzy ludzie przed swoją śmiercią bardzo dużo myślą o swojej młodości. Ku zdziwieniu jej otoczenia, księżna Paulina w swoich ostatnich dniach mówiła ciągle po angielsku, czego nikt u niej nie słyszał. Języka angielskiego nauczyła się jeszcze jako całkiem małe dziecko przed językiem niemieckim. Księżna Luiza siedziała całymi latami niezmordowanie nad ogromną pracą, przy której nie pozwalała sobie nikomu pomagać. Był to wielki gobelin w pierwszorzędnym wykonaniu z przeznaczeniem na prezent ślubny dla księżnej Calmy, do przykrycia wysokich i szerokich dwuskrzydłowych drzwi, prawdziwe dzieło sztuki, przy którym sama wykonała każdy jeden ścieg, które gotowe jednak było dopiero o wiele później. Wiosna przyniosła gości i tak wielostronnie uzdolnione panny von Cerrini z których starsza była potem drugą damą dworu u naszej księżnej. Książę wrócił z wielkiej podróży do Indii, z której przywiózł wagon kolejowy pełen interesujących rzeczy i dla nas piękne prezenty. Na jego przywitanie „dworski poeta” napisał wodewil i wyćwiczył nas a ponieważ nie można było wyszukać żadnego tenora, musiałam przejąć partię tenorową – a więc niżej śpiewać oktawę, jak rejestr sopranu – i wielu dziwiło się, że kobiecy głos mógł mieć tak niskie tony. Ale księżna Luiza i panna Cerrini komponowały także bardzo dobrze i skomponowały między innymi małą balladę, do której powód dało mi pewne zdarzenie w sąsiedztwie. Według pewnego, starego przekazu, ród von Eckardsberg rozwijać się będzie dopóty, dopóki kwitnąć będzie stara, wielka lipa przed ich zamkiem. Gdy ostatnia reprezentantka rodu wyszła za mąż, przyszła wichura, przewróciła lipę i wielka gałąź strąciła na ziemię tarczę herbową znad portalu. Dwie rosyjskie księżne, które wówczas przebywały w Przemkowie, tak zainteresowała ta sprawa, że drogą okrężną, ponieważ nie znały języka niemieckiego, przetłumaczyły tą balladę na swój ojczysty język z języka francuskiego. Stary cesarz położył swą zmęczona głowę na wieczny spoczynek, jego syn i następca został uwolniony od strasznego cierpienia. Wszyscy pogrążyli się w wielkim smutku. Jak chodzące memento mori przechadzałyśmy się z woalkami z krepy, aż do kolan, z tyłu do brzegu sukni, które nosiłyśmy także w domu na przykład w czasie przyjęć żałobnych. Byliśmy tutaj rzeczywiście smutni; ale niekiedy musieliśmy nosić głęboką żałobę dworską po kimś, kogo nigdy nie widzieliśmy i czyja to śmierć może także nigdzie nie robiła bolesnej luki. Jednym z powodów, dlaczego nosi się żałobę, jest prośba o pobłażliwość, o wybaczenie, że nie można być wesołym z kimś; tutaj oznaczała ona wyłącznie uczczenie zmarłego. Przy jednej z takich sposobności, gdy beztrosko robiłyśmy sobie przejażdżkę wzdłuż Łaby i rozmawiałyśmy całkiem wesoło w powozie w orszaku, nagle panna von G. zasunęła zasłony na oknach. „Ludzie mogą pomyśleć, że jesteśmy ucieszeni spadkobiercy”, powiedziała, „a to jest przecież tak powszechne”. Poza żałobą dworską nie powinniśmy nosić jej nigdy poza jednym dniem, czego nie wiedziałam. Jak w Anglii, także tutaj był zwyczaj strojenia się na wyjście do kościoła. W pewną niedzielę ubrałam ciemnoczerwoną suknię z jedwabiu z właśnie takim kapeluszem, wyszłam na zewnątrz i widzę damy chodzące ubrane całkowicie na czarno. „Co to ma znaczyć?”, spytałam. „Niedziela zmarłych”, było odpowiedzią z pełnym zarzutów spojrzeniem na moją suknię. U nas w Hanowerze był tylko Dzień Zaduszny dla katolików. Ewangelicy wówczas jeszcze nie obchodzili powszechnego dnia pamięci dla wszystkich zmarłych. Co czynić? Przebranie się nie wchodziło w rachubę, ponieważ już także zjawili się państwo. W kościele wszyscy ubrani byli na czarno, wszystkie spojrzenia zdziwione spoczęły na mnie, która do tego musiała jeszcze siedzieć na królewskich, kościelnych krzesłach. Ach te ubrania! Na czas żałoby, że wszystkimi jej rodzajami, aż do półżałoby, przygotowałam sobie specjalny kufer, który zabierałam ze sobą wszędzie, z kapeluszami, rękawiczkami, wachlarzami i wszystkim tym, co należy do wyposażenia żałobnego. Gdy raz pojechaliśmy na trzy dni do Drezna, panna von Roeder, która była człowiekiem o usposobieniu porywczym, nie wzięła ze sobą nic czarnego. Po drodze zobaczyliśmy, że wszędzie flagi opuszczone były do połowy masztu. „Kto umarł?”, zawołała na następnego zawiadowcę stacji. „Król Wirtembergii”. Upadła, jakby była unicestwiona. Oczy urzędnika spoczęły na niej pełne współczucia. „Czy ona była jego krewną, czy może skrycie go kochała?”, pomyślał chyba sobie. I teraz biedna panna Roeder musiała na łeb na szyje sprawić sobie wszystko nowe – nawet kosztowną, wieczorową suknię, ponieważ przedłożono zaproszenie saksońskiej pary królewskiej – co ona w domu doszczętnie wszystko posiadała; podczas, gdy ja potrzebowałam otworzyć tylko mój kufer. Pierwszą jasną chwilą, po wszystkich tych smutnych dniach roku 1888 były narodziny księcia Oskara, pierwszego, który przyszedł jako syn cesarza na świat i który był również pięknym dzieckiem, jak książę Fritz. Z wielką pompą i całym historycznym ceremoniałem świętowano jego chrzest, który odbył się w poczdamskim zamku miejskim; w sypialni Fryderyka Wielkiego, urządzonej jako kaplica, ten piękny i godny, uroczysty akt i następnie wielki szpaler dworskiego zgiełku według stanu i rangi, wśród galowych ubiorów, długich dworskich trenów sukni – tren chrześniaka trzymany był przez trzy damy dworu cesarzowej – i głębokich ukłonów, stworzył się obraz tak prosty i głęboki, że wydawał się pochodzić z zupełnie innego świata. W starej, historycznej kołysce, w której leżał wpierw Fryderyk Wielki i która używana była jeszcze tylko przy takiej okazji, bogato rzeźbionej, z potężnym orłem u głów, przez którego szpony i mocne skrzydła musiała być strzeżona pieczołowicie główka dziecka, drzemał spokojnie chrześniak, nie domyślając się całego tego splendoru, który go otaczał. Z tyłu za kołyską wyprostowani i dumni stali jego trzej starsi bracia i przy kołysce, w prostej, białej, jedwabnej sukni siedziała cesarzowa, nie, siedziała tam matka, wierna, troskliwa matka, której głębokie, święte szczęście, które było jej podarowane świeciło jej z oczu i gorąca wdzięczność dla tego, który ją tak bogato obdarzył. Ciągło ją także znów do cichej, śląskiej, małej ojczyzny. „Tak się cieszę na wizytę w Przemkowie”, pisała ta dostojna pani w liście do domu z czternastego września 1888 roku, „że obawiam się tylko, że jeszcze wyniknie coś w międzyczasie”. Podróż zaplanowana była na następny miesiąc i na szczęście w międzyczasie nic nie wynikło. W Przemkowie wszystko znajdowało się w gorączkowym, radosnym poruszeniu; także osoby najuboższe czuły, ze przynależą do tego i cesarzowa nie będzie się wstydzić żadnego, była to przecież ich ukochana księżna, którzy widzieli ją jak dorastała i która miała serce dla nich wszystkich. Nie tylko zamek, także najmniejsza chata przystroiły się dla niej. Pilnie trenowano z zaprzęgiem sześciu koni, czy okrzyki hura nie spłoszą rasowych koni. I w końcu nastąpił ten wielki dzień. Z daleka nadciągali tutaj ludzie, głowa przy głowie stał uroczysty tłum. Na taras zamkowy, poza państwem przybyły także najwyższe władze. Naprzeciw mnie i pewnej damy stali ewangeliccy i katoliccy księża, jak Dawid i Goliat, zgodnie obok siebie. Goliat miał całkiem nieprawdopodobnie duże uszy, jak na ludzi i nie mógł przez to słyszeć, biedny człowiek. Teraz wysunęło mu się cos białego z ucha: był to koniuszek długiego, zwiniętego paska waty. I wysuwał się coraz więcej i więcej, jak zwisał tak długi, jak jeden z siedmiu uroczystych loków polskich Żydów. Z godnością poruszał go lekki wiatr w górę i w dół, podczas gdy pastor trzymał uroczyście ręce położone jedna na drugiej w o wiele za dużych białych rękawiczkach. Wówczas jego kolega zauważył niezwykłą ozdobę głowy jego konfratra, stanął na czubkach palców u nóg i wskazującym palcem dłoni ubraną w skórzaną rękawiczkę, wsunął niekończący się pasek waty z powrotem do ucha. Komizmu tego widoku nie można sobie wyobrazić. We dwie trzęsłyśmy się od tłumionego śmiechu. Wówczas na nieszczęście nadszedł nasz książę z kilkoma panami, których nam przedstawiał. Nie byłyśmy w stanie wypowiedzieć chociażby jedno słowo. Rozgniewany książę oddalił się od nas. „Do dzisiaj byłem dumny z naszych dam dworu” wyjaśnił nam wieczorem. „Dzisiaj się was wstydziłem”. Okrzyki hura słychać było coraz bliżej, pojazdy toczyły się przez most parkowy, pawie skrzecząc wzlatywały w powietrze, radosne wołanie, które szczególnie tyczyło się trzech cesarskich książąt i w końcu były tutaj! Miłym wspomnieniem z tej wizyty naszej cesarzowej jest wielkie zdjęcie, które zostało zrobione państwu i nam w jednym z następnych dni i zawsze cieszy mnie to, że stoję na nim obok hrabiny Keller, o której mam wysokie mniemanie. Zanim rok 1888 dobiegł końca, miał przynieść mi jeszcze coś niedobrego. Z końcem listopada do Przemkowa przybyła księżna Saksonii Matylda ze świtą. Dużo jeździliśmy na łyżwach i nasze księżne życzyły sobie, żebym pokazała dla ich gościa jazdę po łuku. Dołożyłam więc wszelkich starań do tego, żeby się porządnie rozpędzić; ale w tym samym momencie potknęłam się o wielkiego, bawiącego się psa księcia, który był jeszcze młodym zwierzakiem, którego bardzo lubiłam, tak ze z całym impetem uderzyłam plecami o lód i doznałam wstrząśnienia rdzenia kręgowego, z czym miałam potem długo do czynienia i co w pierwszym rzędzie przykuło mnie na kilka tygodni do łóżka. Święta Bożego Narodzenia miały być spędzone u ich cesarskich mości w Poczdamie, ale księżna Luiza i księżna Feo nie dały się przekonać do wyjazdu. Nie pomagało żadne tłumaczenie, jak dobrze miałabym pod kontrolą kasztelanki. Prosiłam, płakałam, groziłam, że zerwę się z łóżka i ucieknę: one, te dwie ze złotymi sercami, pozostały w pustym zamku, podczas gdy inni wesoło świętowali razem Boże Narodzenie, przyszła tylko znajoma dama, głównie dlatego, żeby towarzyszyć im w czasie wychodzenia z zamku, ponieważ pani księżna nie powinna pokazywać się sama na ulicy. I ku mojemu przerażeniu w wieczór wigilijny zjawiła się księżna Feo w powiewnej sukience z rozpuszczonymi włosami, jak anioł bożonarodzeniowy z płonącą choinką w ręku. Wystarczyłby przeciąg i stanęłaby w płomieniach.

Zamek Królewski w Berlinie.

Dnia 11 stycznia 1889 roku, gdy bawiłam w odwiedzinach w swoim domu, otrzymałam z Berlina depesze o następującej treści: „Zaręczyłam się wczoraj z księciem Prus Fryderykiem Leopoldem”. Chociaż minął Sylwester, uważałam to za swawolny kawał naszej księżnej Luizy i chciałam odpowiedzieć: „Kto w to uwierzył”. Ta namiętna Szlezwik – Holsztynianka, która nie mogła zapomnieć przeszłości miałaby poślubić pruskiego księcia!! Zaniechałam jednak tego i to było dobre; ponieważ rzecz miała się tak. Trzy bite godziny musiał stać powóz księcia na podwórcu zamkowym w Berlinie, aż twierdza skapitulowała i przyzwolenie zostało zdobyte. 24 czerwca tego roku odbyły się w Berlinie zaślubiny, na które zaproszono wielką ilość osobistości książęcych, które zostały zakwaterowane w różnych zamkach w Berlinie i Poczdamie. Same cesarskie moście mieszkały w Nowym Pałacu w Poczdamie, nasi państwo w Zamku Królewskim w Berlinie, to znaczy z wyjątkiem dostojnej panny młodej, która została przyjęta przez swój nowy dwór i służbę honorową, które wysłał jej naprzeciw cesarz dopiero na granicy Śląska, żeby według zwyczaju wysiąść w zamku Bellevue. Księcia, który także bardzo dobrze wyglądał, poznałam i doceniłam wkrótce po zaślubinach, podczas wizyty u naszych państwa, gdzie był bardzo otwarty i naturalny i żałowałam go, gdy mówił o tym, jak bardzo chciał zostać lekarzem, co u jego ojca, dzielnego ale niezłomnego księcia – żołnierza Fryderyka Karola, było wykluczone z realizacji. Jeszcze bardziej jednak żałowałam go, dowiedziałam się z różnych stron o tym, jakie miał on ponure dzieciństwo, przez nieszczęśliwe małżeństwo rodziców, w którym ciągle blisko było rozwodu. Gdy zgadzał się w jednym, to bał się, że w drugim się popsuje i drżał przed surowym ojcem. Jako mały chłopiec lubił bawić się sikawką do podlewania kwiatów. Zostało mu to zakazane ale pewnego razu nie mógł się oprzeć pokusie. Napełnił ją wodą i jak w oka mgnieniu nadszedł na to książę Fryderyk Karol, dziecko jakby z rozwagi ze strachu skierowało na niego sikawkę, nacisnęło spust i ojciec cały był mokry z góry na dół. Nowożytny psycholog napisał o tym, że wesoły, naturalny rozwój nie jest możliwy u dziecka, które albo żyje w ciągłym strachu albo w atmosferze kłótni lub gwałtownych scen. Te dwie rzeczy występowały tutaj razem. Dla młodego księcia trudna także była głuchota pani księżnej. To, co ciche, strachliwe dziecko chętnie szeptało całkiem cicho matce do ucha, szczególnie, gdy jego małe serce przepełnione było odczuciami, to nigdy ono tego nie wykrzyczało, bo któż wie, kto podsłuchuje. „Jestem tak zadowolona”, powiedziała mi w dniu wesela pewna starsza dama dworu pani księżnej, żony Fryderyka Karola, „że nasz książę teraz po raz pierwszy w swoim życiu doświadczy, co to jest szczęście i miłość”. I nasza księżna kochała go. Jaki masywny stał tam wielki, królewski zamek, tryskając siłą z tym samym odważnym rozmachem jego ornamentów, jak posąg na koniu jego współzałożyciela, wielkiego księcia elektora, który stoi przed zamkiem i który jak się wydaje nadzoruje wszystko swoim bystrym wzrokiem. O potędze i przepychu mówi także bogaty portal, mówi rozległy podwórzec zamkowy z jego piękną architekturą kolumnową, mówią wielkie, wysokie komnaty, podczas gdy park i woda i mosty naokoło niego przydają całości jeszcze coś szczególnie feudalnego. Najbardziej podobała mi się zawsze skromna, pochodząca ze średniowiecza część, która obejmując jak bluszcz jakby rozmarzona przylega do dumnego brata z okresu baroku. Dla księżnej Feo i dla mnie wyznaczono komnaty jego królewskiej mości. Za pokój mieszkalny dostałam gabinet do pracy cesarza i miałam całkiem osobliwe odczucie mogąc siedzieć przy biurku, przy którym napisanych zostało tak wiele ważnych pism i przy którym podejmowano decyzje, co do życia i śmierci ludzi. Na biurku leżała dla mnie powszechna karta wstępu do królewskiej opery i teatru; ale nie mogłam jej nigdy wykorzystać ponieważ całkowicie absorbowały mnie obowiązki i nieszczęsne kłopoty z toaletą a na odbywającą się wieczorem operę, na której obecni byli tylko zaproszeni goście w uroczystych strojach nie potrzeba było żadnych kart wstępu. Ubraną na sobie miałam seledynową, jedwabną suknię o swoistym zabarwieniu, którą książę przywiózł mi z Indii. Jak najczęściej bywa przy takich okazjach, przedstawiane były pojedyncze części różnych oper, co urażało mnie zawsze, jako nieartystyczne, mimo doskonałego wykonania. Podczas jednego baletu nagle na scenie zapaliło się wielkie, jasne światło, orkiestra zabrzmiała jakby wydając nagły okrzyk, kurtyna opadła, żeby po chwili znów się podnieść, ale jak szybko rozprzestrzeniający się ogień podawana była z loży do loży wiadomość: na skutek zwarcia młoda tancerka, która bujała się na metalowym drążku doznała godnego pożałowania oparzenia pleców. Dostojna para nowożeńców wyjaśniła jednak natychmiast, że na stałe zatroszczą się biedaczką w razie, gdyby okazała się niezdolna do służby. Następczyni tronu księżna Cecylia opisała niedawno bardzo plastycznie w swojej historii życia, wszystkie uroczystości podczas jej własnych zaślubin. Poza kilkoma wyjątkami wszystko przebiegało dokładnie tak, jak przy ślubie naszej księżnej. Mowa, którą jako odpowiedź na pozdrowienie nadburmistrza musiała wygłosić przy Bramie Brandenburskiej, jako wejściu do właściwego Berlina, wypróbowała u nas w Przemkowie i trzymaliśmy dzielnie za nią kciuki, gdy wystrzały z moździerzy oznajmiły, że nadszedł na to ten wielki moment. Wykonała to też bardzo dobrze. Wśród bicia dzwonów i salw armatnich, muzyki i wiwatów, historyczny, wspaniały powóz panny młodej z ośmiokonnym zaprzęgiem zajechał przed zamek. Wszędzie roiło się od flag i kwiatów, szczególnie róż, które właśnie w okresie kwitnienia występują w całej swej obfitości i rozmaitości, kolorowych, galowych mundurów, splendoru i radości. Odbyło się powitanie panny młodej przez ich królewskie mości, potem pozdrowienie wszystkich książęcych gości w Sali Rycerskiej, potem w Elektorskiej Komnacie podpisanie majątkowych układów małżeńskich. Ślub jak zawsze miał być we wspaniałej kaplicy zamkowej, której wysoka kopuła górowała nad całym wysokim budynkiem. Jaką wytworną panną młodą była nasza księżna, wysoka, szczupła, prosto trzymająca się z pruską, książęcą koroną, którą włożyła jej na głowę cesarzowa, o blond włosach, prawdziwa Germanka! (Korona ta noszona była tylko przez panny młode rodu królewskiego w ich dniu ślubu i w przeciwnym razie spoczywała w skarbie koronnym). Kosztowne treny sukni poza jej obiema nowymi damami dworu nosiły także dwie przyjaciółki. Z uwagi na jej młodość, księżna Feo nie miała głębokiego dekoltu, także nie miała trenu sukni a ja ubrana byłam tak jak ona, księżna w powiewnej bieli, ja w sukni z jedwabnymi koronkami koloru kości słoniowej. Wspaniale śpiewał chór katedralny. Piękne było kazanie pierwszego nadwornego kaznodziei Kögla. Przy słowach „ta ” i wymianie obrączek, rozległy się zwyczajowe wystrzały z moździerzy i podczas gratulacji osobistości książęcych udałam się z księżną Feo do Białej Sali, żeby z wysokiego balkonu, na którym miała zwyczaj siedzieć cesarzowa podczas rozpoczęcia obrad parlamentu Rzeszy i przy podobnych uroczystościach być obecnym przy wielkim przemarszu dworskim. Pośrodku jednej z podłużnych ścian pod baldachimem tronowym siedziały ich królewskie mości z młodą parą, na prawo i na lewo osobistości książęce. I teraz przy dźwiękach orkiestry według rangi i stanu kroczyli goście jeden za drugim przez salę, damy pozwoliły rozwinąć się ich trenom sukni, które w innym wypadku noszą one na pętelce z wstążki przez ramię, panowie w wielkich mundurach. Było wśród nich kilku cudzoziemskich posłów z całego cywilizowanego świata ze swoimi żonami. Każdy zatrzymywał się przed tronem i kłaniał się głęboko, damy powoli, aż kolano niemal dotykało ziemi i potem znów podnoszono się powoli, co wykonać z gracją i godnością przy tych długich trenach sukni wcale nie było łatwo i na pewno przedtem trenowane było pilnie w domu. Niektóre z dam nie potrafiły znów całkowicie się wyprostować, inne kiwały się lekko w jedną i drugą stronę. „To niewdzięczny zawód”, pomyślał niejeden. Może! Materialnych korzyści zapewne nie przynosił, ale przyjemne było to całkowicie cielesne i duchowe panowanie nad sobą i ta pewność w tych najlepszych towarzyskich formach, która wymagana była na dworze. Najpierw prześladował mnie w myślach cały ten przepych przy tak powszechnej biedzie i nędzy, które widziałam; ale później stało się dla mnie jasne, że poprzez takie święto wiele pieniędzy trafi do ludzi, tak, że cieszyli się z niego tak samo krawcy i krawcowe, sklepy i dostawcy wszelkiego rodzaju, jak i większość zaproszonych gości. Ogólnie na pewno jest lepiej darować pracę, niż jałmużnę. W Przemkowie zawsze panowała wielka radość, gdy bawili tutaj nasi państwo, szczególnie po dłuższej nieobecności. Było tak, jakby nie tylko zamek, ale ta cała, mała miejscowość budziła się ze snu śpiącej królewny. W sklepach i wszędzie pilnie pracowano. Księżna Feo nie brała udziału w uczcie weselnej. Jadłyśmy szybko w specjalnej komnacie a następnie księżna wypoczęła trochę, żeby być świeżą przy znanym tańcu z pochodniami, który chcieli także oglądać troje książęta. Znaleźliśmy ją już na balkonie w Białej Sali, na którym uczestniczyliśmy w przemarszu dworskim w towarzystwie jej wojskowego wychowawcy, pana von F. Goście z wyjątkiem osób pochodzenia książęcego zebrani byli na dole. Wówczas zbliżył się orszak weselny pod przewodnictwem wielkiego marszałka nadwornego, z oznaką jego godności, czyli laską marszałkowską. „Tata! Tata!”, radował się książę Adalbert, gdy wśród tych wszystkich obcych ludzi rozpoznał ojca. Cesarz uśmiechnął się i skinął na niego. Wówczas mały książę schylił się za jednym zamachem tak głęboko z rozłożonymi rękami przez balustradę, że stracił równowagę i gdyby nie przytomność umysłu pana von F., który złapał go jeszcze szybko za nogi, to spadłby on głową na dół ze znacznej wysokości. Byliśmy tak wystraszeni, że przez chwilę nie mogliśmy ogarnąć nic z tego, co się odbywało na dole. Nie wiem, czy ich cesarskie mości, doświadczyli tego, jak łatwo mogło dojść do nieszczęścia. Zobaczyłam co się dzieje na dole dopiero, jak wielki marszałek nadworny na czele dwunastu ministrów z białą, woskową pochodnią w ręku, skłonił się głęboko przed nowożeńcami, żeby krocząc z przodu przed nimi poprowadzić ich wkoło przez salę, podobnie, jak przy polonezie, podczas gdy rozbrzmiewała przyjemna muzyka. Tak jak wtedy, gdy wiatr wieje na zasianym polu, tak schylali się zaproszeni goście, którzy stali w zwartych szeregach. Następnie panna młoda z cesarzem i pan młody z cesarzową zrobili tą samą rundę pod przewodnictwem wielkiego marszałka nadwornego i stopniowo tak samo z wszystkimi książęcymi damami i panami, którzy siedzieli po prawej i lewej stronie tronu. Ministrowie w międzyczasie oddali swoje pochodnie dla dwunastu wytwornych, ubranych na czerwono paziów i w ogóle było to chyba ostatni raz, że uczestniczyli w tańcu z pochodniami. Zastrajkowali i sądzili pewnie, że na swoich ministerialnych stanowiskach mają wystarczająco roboty i niesienie pochodni chcieli przekazać innym. Paziowie ze swoimi pochodniami towarzyszyli na koniec naszej księżnej do tak zwanej komnaty nowożeńców w zamku, dokąd zostałam wezwana, żeby iść z nimi. Tam cesarzowa ściągnęła jej koronę i odbył się pod przewodnictwem jej wielkiej ochmistrzyni dworu rozdział jej podwiązki. W dawnych czasach cięło się prawdziwe podwiązki panny młodej na kawałki i jako pamiątkę podarowywało niektórym gościom. Teraz otrzymałyśmy kawałki na długość ręki białej, jedwabnej podwiązki z własnoręcznym podpisem księżnej wraz z datą w złocie. Długo była potem jeszcze cesarzowa i cały szereg krewnych u naszej księżnej i śmiertelnie zmęczeni opadaliśmy potem chyba wszyscy na naszych łóżkach. Następnego dnia miało się odbyć uroczyste pójście do kościoła nowożeńców, który to zwyczaj później także zniesiono. Gdy w weselny poranek byłam ledwo żywa ze zmęczenia, pewna panna oświadczyła mi: „Ich królewskie mości pojechali już o szóstej rano do Poczdamu, żeby przypilnować małych książąt przed kościołem”. Od razu wówczas wyskoczyłam z łóżka na dwie nogi. Zawsze od nowa i później jeszcze zawsze coraz bardziej dziwiłam się jak całkiem inaczej jak dawniej, zachowywała się większość ludzi wobec państwa i jak wszystko wydawało się być dla cesarza ufarbowane. Jak on miał otrzymać właściwy obraz wszystkiego? I do dzisiaj jeszcze pozostało dla mnie niezrozumiałe, że nawet w stosunku do młodej księżnej mądrzy mężczyźni na poważnych stanowiskach nie ukazywali dobrowolnie całej prawdy, także, gdy przedtem, kto wie, jak się chwalili, że „będą mówić jej wysokości dokładnie swoje zdanie”. „Czego pani chce, człowiek jest słaby”, odpowiedział mi jeden z nich, któremu to zarzuciłam. Ale wspaniali ludzie trafiali się poza tymi trzema damami także na dworze. Jako wspaniały przykład często chwalonej prostoty starych brandenburskich rodzin szlacheckich ukazywał się tutaj sędziwy feldmarszałek von Pape z żoną i córką i do tego odnosiło się u nich wrażenie głębokiej bogobojności i wierności aż do śmierci w stosunku do ich dziedzicznego domu panującego, tak jak opiewa to epos o Nibelungach. Ich jedynego syna musiała poświęcić ta para ojczyźnie, ale nie sarkali na to. Na pewno chodziła pochylona od troski, ale prosto wyprężony trzymał się stary pan, który kiedyś będzie musiał, jako ostatni ze swojego rodu, zabrać ze sobą do grobu swą tarczę herbową.

W podróżach.

Szwajcaria – Włochy – Paryż – Biarritz – Pau.

Tak, jak wcześniej starsze księżne, tak już w 1888 roku księżna Feo miała udać się na około rok do Francji, do Pau, na jej dalsze kształcenie. Zaplanowane przy tym było przenocowanie u moich rodziców w Moringen, na co wszyscy się cieszyliśmy. Ale z powodu groźby wybuchu wojny sprawa została zaniechana. Teraz księżna Amalia ofiarowała się zaraz zabrać nas ze sobą, najpierw w podróż, która prowadziła przez Szwajcarię, północne Włochy do Paryża na wielką wystawę światową i po pobycie w Biarritz nad Zatoką Biskajską do Pau. W Insbrucku wynajęty został wielki powóz z czterema końmi, całkiem osobliwy wehikuł. Jego główna część była cztero –siedzeniowa, coś w rodzaju lando (czteroosobowy powóz z opuszczaną na dwie strony budą – przyp. tłumacza), który otrzymały panny; stykała się z nim część dwu – siedzeniowa, jak wóz półkryty, który wybrała sobie księżna Amalia a najpiękniejsze miejsce było na wysokim koziołku powozu obok woźnicy; zmieniałam się na nim z księżną Feo i obustronnie sobie go zazdrościłyśmy. Tutaj w ogóle nie było potrzeby rozmawiać, można było całkowicie zanurzyć się w osobliwej przyrodzie i przysłuchiwać się wyjaśnieniom woźnicy o krajach i ludziach, o świecie zwierząt i roślin, o skałach, o historii i dziejach Engadyny (dolina podłużna górnego Innu we wschodniej Szwajcarii – przyp. tłumacza), które były całkowicie zdumiewające, szczególnie, gdy przed tym oglądało się jego grube pięści. „Wożę najczęściej uczonych ludzi” wyjaśnił „i zawsze się przysłuchuję, gdy rozmawiają a w zimie, gdy nie ma nic do roboty, staram się o książki i jeszcze raz sprawdzam to przez czytanie”. Księżna Amalia znała pół świata i dokąd się z nią udawaliśmy, poznawaliśmy ciekawych ludzi. W St. Moritz, gdzie przebywaliśmy około miesiąca w tym samym hotelu mieszkała księżna von Teck, z którą nasza księżna była spokrewniona i jej córka Mary, obecna królowa Anglii; pogodne i łaskawe damy, mieszkał także bułgarski książę Handlery z małżonką i synem, który żywił bezgraniczne uwielbienie dla księżnej Amalii i przez to także chciał ją poślubić, ona przekonała go jednak, że lepiej do niego pasować będzie dystyngowana angielska dama. Był on nieskończenie dobrodusznym dziwakiem. Pewnego razu w pałacu w Przemkowie, gdzie zamierzałam udać się w odwiedziny, wyszedł on – marszałek domu chyba by zemdlał, gdyby to zobaczył – ze swojego pokoju w koszuli nocnej i czerwonym jak ogień fezie (tureckie nakrycie głowy – przyp. tłumacza). Chciałam przemknąć obok, zatrzymał mnie jednak uprzejmie i opowiedział mi, że każdorazowo dostawał strasznego kataru, gdy tylko mył nogi i wczoraj wieczorem tak się właśnie stało. Wykonanych zostało wiele przechadzek, weszło się na lodowiec, zbierano szarotki i róże alpejskie – było wspaniale! Pewnego dnia księżna Feo i ja wędrowałyśmy w górę Innu. „Czy mogłaby pani tam przeskoczyć?”, spytała gdy dotarłyśmy do pewnego miejsca w którym Inn w głębokim jarze dziko się pienił i ja nieomal wstydzę się to wyznać – odważyłam się na skok, otrzymałam natychmiast jednak zasłużona karę; mój piękny, złoty zegarek, prezent od pani księżnej poprzez spowodowany wstrząs zleciał mi z paska i ze złotym łańcuszkiem wpadł w głębiny. Musiałam oczywiście skoczyć z powrotem, ale z tym przeżyciem wiąże się dla nas obydwu poważne zastanowienie nad nim. W naszym hotelu mieszkało także hrabiowskie małżeństwo z córką z Wenecji, z którą księżna często się bawiła. Córka, jak i matka, miały włosy wprost koloru złotego, tak złote, że Tycjan (włoski malarz – przyp. tłumacza) zawstydziłby się od takiego koloru „as wo es jar nich jibt” (że takiego w ogóle nie ma) powiedziałby nasz stary malarz pokojowy. „Punktualnie o trzeciej powinnam być znów na górze w pokoju”, powiedziała raz ta mała, „moje włosy muszą być znów zafarbowane”. Księżna Feo zrobiła wielkie oczy – w St. Moritz był też angielski lord, któremu w Indiach odstrzelono obie nogi i który od tego czasu zajmował się tym, żeby ciągle ulepszać teraz swoje protezy. Gdy tylko usłyszał o jakimś towarzyszu niedoli, który mógł sprawić sobie tylko nogę drewnianą, to podarowywał mu zaraz całkiem lekką protezę z korka z wszystkimi stawami, jakie miała noga naturalna. W wolnym czasie brałam lekcje języka włoskiego u pewnego starego księdza. Jako jedyny szkolny podręcznik miałyśmy cztery Ewangelie po włosku i ten stary ksiądz był pełen zdziwienia dla tego, jak my – księżna także czasami brała udział w nauce – jako ewangeliczki byłyśmy dobrze z nimi obeznane. Żeby ćwiczyć się we włoskim zaczęłam także rozmawiać z pewnym małym, włoskim chłopcem z którego pomocy często korzystałyśmy i nie pojmowałam wcale, dlaczego przy tym tak się czerwieni, aż dowiedziałam się, że przy swoich brakach w tym języku mówiłam do niego tak, jak gdyby był królem i w języku Dantego, co ten biedny chłopak pojmował jako szyderstwo. Gdy pewnego ranka się przebudziłyśmy, St. Moritz przybrało swą zimową szatę. Nie mogłyśmy się zdecydować, czy nie było ładniej, jak w lecie. Ale powietrze było lodowate i tak też natychmiast się spakowałyśmy, zamówiłyśmy znów „arkę Noego” z czterema końmi – miała ona także jeszcze wielki schowek na kufry – na czas jazdy ubrałyśmy na siebie po kolei wszystko to, co nosiliśmy w tych cieplejszych dniach i następnego dnia, wcześnie rano, wyruszyliśmy na południe. Jak z wysokiego, stromego muru, patrzeliśmy w dół z przełęczy Maloja na Włochy. Jak możliwe było wjechać tu na górę tak ciężkim powozem? Ale serpentyny drogi były tak rozciągnięte na długość, że poziom ten osiągało się bardzo powoli. Powietrze było coraz cieplejsze; jak cebulę, która się obiera, tak my zdejmowaliśmy okrycia jedno po drugim i wieczorem jedliśmy kolację na wolnym powietrzu pod palmami, otoczeni przez róże. Gdy przybyliśmy pociągiem do Bellagio jakiś portier z angielską nazwą hotelu na czapce otworzył gwałtownie drzwi i powiedział: „Wasza wysokość wszystko jest gotowe”. „Zamówiliśmy pokoje w Grand Hotelu w Bellagio”, wyjaśniła księżna Amalia; ale ten mężczyzna obstawał przy tym, że u nich wszystko jest do dyspozycji księżnych. Pokoje w hotelu przystrojone były kwiatami, srebrny samowar nucił swoją cichą, przyjemną piosenkę na nakrytym stoliku do herbaty i dopiero później przez moją włoską nauczycielkę dowiedziałam się o całym kontekście tej osobliwej sprawy. Zaraz po naszym przyjeździe dowiadywałam się u portiera o kogoś, kto mógłby dawać mi lekcje języka włoskiego. Wymienił mi pewną damę w mieście; pośpieszyłam do niej i umówiłyśmy się, że mam przychodzić do niej każdego ranka o szóstej. Nie była ona nauczycielką z zawodu ale miała dar nauczania i stawiała tak wielkie wymagania dla swoich uczniów – trzeba było na przykład recytować wszystkie czasowniki, których się uczyło, zarówno w ich formie przeczącej, jak i pytającej, że po dwugodzinnej nauce huczało uczniowi w głowie. Tylko przede wszystkim nie rozumiała ona żadnego słowa po niemiecku i prawie wcale po francusku, co bardzo utrudniało zrozumienie, które także nie zawsze udawało się uzyskać poprzez rysunki, ale wkrótce się udało. Portier, jak i właściciel hotelu byli całkowicie bajecznymi ludźmi, „diavoli”, jak nazwała ich moja nauczycielka. Portier – nikt nie wiedział z jakiego on kraju pochodził – rozumiał, jak twierdziła, siedemnaście języków, także orientalne, zbierał ciągle zdjęcia wszystkich, w jakiś sposób wybitnych osób, zapamiętywał je, chodził do każdego przyjeżdżającego pociągu i przechwytywał ich, tak, jak to zrobił z księżnymi. Znajdowaliśmy się jednak w hotelu pod każdym względem w dobrych rękach i księżna Amalia wypłaciła dla Grand Hotelu rekompensatę i zostaliśmy. Właściciel był synem pewnej niemieckiej praczki z Lüneburga, swoją karierę zrobił w hotelu, który należał do pana Duca Melzi, zaczynając jako posługacz i własną pracą wybijając się na starszego kelnera. Pan Duca niezadowolony z rosnącego deficytu hotelu chciał go sprzedać, ale kelner poprosił go, żeby przekazał mu zakład w dzierżawę, która panu Duca wydawała się nieprawdopodobnie wysoka i płacił regularnie dzierżawę i przez stopniowe raty kupił teraz hotel z zachwycająco wysoko położoną willą Serbeloni. Pracował dzień i noc jak niewolnik, podsłuchiwał życzenia każdego gościa, jadał przy stole gońców i pokojówek, było im tak dobrze, że oni, rozumie się, nagabywali swoich gości, żeby z powrotem przybyli do ich hotelu. Poznałam tam także rodzinę Duca przy wizycie kondolencyjnej, którą złożyły jej księżne. Ich zamężna córka przewróciła się w łodzi motorowej ze swoimi znajomymi podczas nagłego sztormu na jeziorze Como; dopiero po kilku dniach została ocalona i przywieziona do ich willi i jakże wstrząsające musiało być, jak jej małe dzieciaczki rzuciły się na nią i pokryły ją całuskami: „Mamma, mamma mia” Czym więcej wiedziałam o tych dobrych Włochach, tym więcej narzucało mi się przekonanie, że nie można móc wyobrazić sobie żadnych bardziej miłych ludzi, dziecięco radosnych, o gorącym sercu, zdolnych do zachwytu dla rzeczy wielkich i pięknych, jakimi oni byli. Tą należącą do księcia Meiningen, położoną po tamtej stronie jeziora willę Carlotta, oglądaliśmy z innymi podróżnymi. Nagle ogrodnik z olbrzymim bukietem najpiękniejszych kwiatów podszedł do księżnej Amalii. Rozpoznał ją. Czarujący był wieczór w świetle księżyca pomiędzy wszystkimi tymi wielkimi, białymi, marmurowymi posągami na dachu katedry mediolańskiej z konturami zaśnieżonych szczytów Alp jako tłem, miłe przedstawiało się jezioro Maggiore ze swoimi chociaż trochę sztucznymi wyspami. W Savoyen mieliśmy wręcz bajkowe przeżycie na łonie przyrody. Po tym, jak już wiele piękna widzieliśmy w Chamonix i całej okolicy, z powodu swojego, powszechnie znanego widoku na Mont Blanc mieliśmy wejść na Mont Brèvent. Wcześnie rano nasza mała kompania ruszyła w drogę, częściowo pieszo a częściowo na mułach. Świeciło słońce, ale czym wyżej wchodziliśmy, tym powietrze stawało się coraz bardziej mgliste i gdy przybyliśmy na szczyt, mgła stała się tak gęsta, że ledwie można było dostrzec wyciągniętą rękę. Zawiedzeni właśnie chcieliśmy udać się w drogę powrotną, gdy nagle z góry na dół powstała we mgle luka i jak przez rękę jakiegoś ducha, podobną jakby do zasłony, przeciągnięta została z prawej strony na lewą i po środku, tam w śnieżnej bieli, kontrastowała z ciemnym niebem olbrzymia góra, błyszcząc się lśniła dookoła od promieni słonecznych. Wisiał nad nią nieruchomo, spoczywając swoimi mocnymi skrzydłami w powietrzu, samotny orzeł. Nie ośmielano się oddychać, wszyscy stali tam bez ruchu. Trwało to może minutę i powoli zasunęła się znów zasłona przed tym wstrząsająco wspaniałym widokiem. „Mais, c’est beau à se mettre a genoux!” („Rzucająco na kolana piękny”) krzyknął młody książę Handjery. Milcząc, przeżywając to cudowne zdarzenie, przeszliśmy kawał drogi powrotnej, aż starszy książę za jednym zamachem przeniósł nas z powrotem do szarzyzny dnia powszedniego, gdy wyjaśnił nam, że swojego syna, który studiuje na Sorbonie zawsze odprowadza na wykłady i zabiera go później z powrotem, „żeby się nie zepsuł”; podczas gdy młody książę nie robił w stosunku do nas żadnej tajemnicy, że późnym wieczorem, gdy sen kładł się na troskliwych, ojcowskich oczach, wychodził przez okno z powodu zamkniętych drzwi domu, żeby zabawić się z innymi studentami przez kilka godzin. Paryż pod niejednym względem robił wrażenie sali następnego dnia po balu. Przez olbrzymi natłok przyjezdnych w czasie wielkiej, międzynarodowej wystawy przez całe lato hotele pełne były ludzi, dorożkarze i tak dalej byli u kresu swoich sił, także poprzez nieoczekiwanie wysoki popyt często występował niedobór artykułów żywnościowych. Całymi dniami na naszym kominku stała do połowy wypita szklanka mleka. Nie kwaśniało i nie zmieniało smaku. Ktoś twierdził, że chodziło tutaj o jakiś preparat z kociego móżdżka, jaki w tym czasie niejednokrotnie był używany, gdy nie wystarczało mleka. Księżna Feo źle się czuła. Dałam kelnerowi sowity napiwek i poprosiłam go, żeby ugotował zwykłą zupę – wodę, na którą dałam mu przepis. Zaszło coś niemożliwego. Godność kucharza nie zezwala, wyjaśnił kelner, na podanie gościowi tego hotelu tego rodzaju bezsmakowej potrawy. I gdybym nie kupiła spirytusowej maszynki do gotowania i sama nie żywiła księżnej, to ona na pewno tak szybko nie pokonałaby swojej niedyspozycji. Paryż jest prześlicznym miastem. Przede wszystkim przejażdżki w Bois de Bologne (Lasek Buloński), zbiory i wystawa, oferowały całe mnóstwo interesujących rzeczy. Do najbardziej interesujących należała popołudniowa herbatka u M. Eiffla, w jego małym salonie wysoko na górze na wieży Eiffla. Stał w nim także fortepian, na którym dzień wcześniej grał Gounod (kompozytor francuski – przyp. tłumacza).Po nagłym, krótkotrwałym deszczu cały Paryż leżał pod nami wspaniale oświetlony, ciężko zwisała flaga na maszcie. Kolor niebieski w trójbarwnej fiadze francuskiej wyglądał, jak czarny. Następnego dnia przeczytaliśmy w gazecie – chyba w Figaro – że niewątpliwie byłoby dobrze, gdyby Republika okazywała cześć książęcym gościom, którzy przebywali w Paryżu, ale gdy w chwili w której siostry niemieckiej cesarzowej zjawiły się na wieży Eiffla, należałoby powiesić tam niemiecką flagę, to znaczyłoby przebrać miarę w uprzejmości. Rodzina księcia Handjery mieszkała w Paryżu w ładnej willi. Leżała całkiem osobliwie, co jest częste we francuskich miastach: dość wąska, nieprzyjemna, stara ulica, idzie się przez budynek frontowy, dochodzi się do szerokiego folwarku z plantacją i na niej następnie znajdują się dworskie budynki, w środku miasta a jednak chronione od kurzu i hałasu. Księżna Amalia znała dobrze niemieckiego posła hrabiego Münster i kto wie, kogo jeszcze. Do Biarritz nad Zatoką Biskajską jechaliśmy przez Bordeaux i przez „tereny”, na których bagnistej ziemi ludzie chodzili na wysokich, przypiętych szczudłach. Gdy rozległe morze ma zawsze coś majestatycznego, to w tej części zatoki robiło wrażenie wprost demoniczne, gdy wyjąc głośno, jak straszny potwór, szumiało podczas przypływu grzmiąc o wysokie skały. Biada statkowi, który ośmieliłby się przypłynąć na to niegościnne wybrzeże, zostałby roztrzaskany. Nawet wielkie parowce, które przepływały w dali przy tej zatoce, widać było jak się kołyszą. Zabronione było kąpać się inaczej w morzu, jak tylko w obecności mocnych ramion „baigneur” kąpielowego, których było tutaj całe mnóstwo i nawet wówczas miało się czasami kłopot z utrzymaniem się na nogach. Ale kąpiel była wspaniała; trzeba było tylko zaraz zanurzyć się, żeby uniknąć mocnego napływu krwi do głowy. Kabiny dla mężczyzn leżały po jednej stronie a dla kobiet po drugiej stronie plaży i trzeba było iść całkiem spory kawałek do wody w płaszczu kąpielowym, który później brał „baigneur”. Ku złości swojego męża pewna angielska dama ciągle pomijała zanurzanie się. Pewnego dnia, gdy przyszedł ze swej kabiny, zobaczył ją, jak właśnie szła do wody w jej pięknym kostiumie kąpielowym z „baigneur” i znów się nie zanurzała. Wówczas ogarnęła go wściekłość. Kilkoma susami dogonił ją, chwycił i zanurzył pod wodę, jeden raz, dwa razy, trzy razy. Gdy wypływała, rozpaczliwie wołała o pomoc. Jej głos brzmiał mu obco. Spojrzał na nią. To była nieznajoma, która z kolei myślała, że to jakiś wariat chce ją utopić. Jego żona stała przed kabinami dla kobiet i konała ze śmiechu i gdy oboje będą jeszcze żyć, to żeby mu dokuczyć, opowie chyba jeszcze dzisiaj w towarzystwie o jego bohaterskim czynie nad Zatoką Baskijską. Najpierw myślałam, że w naszym hotelu poza nami mieszkali tylko Żydzi. Wszyscy byli jednak Hiszpanami. Biarritz miało trzy sezony: angielski, francuski i hiszpański. Przybyliśmy tutaj właśnie w tym ostatnim sezonie. Na obiedzie i kolacji na stołach stały wielkie karafki z czerwonym winem („Vin du pays”). Nie było ono wliczane do rachunku. Było jednak także niesmaczne. Rzuciło mi się w ogóle w oczy, jak mało smaczne były wina także w znakomitych rodzinach nawet podczas eleganckich obiadów tutaj na południu Francji. „Najlepsze wino jest eksportowane” wyjaśniono mi, „szczególnie na północ Niemiec”. Wśród kandyzowanych owoców były też „colimaçons”. Nie miałam już tego w pamięci, co to mogło być. „Ślimaki winniczki wyciągnięte z muszelek”, podawał słownik. Wzdrygałam się na to, kandyzowane ślimaki! Duże ślimaki dostawaliśmy w muszelkach i zaklejone ciastem. One i inne potrawy z żabich udek smakowały bardzo dobrze. Na plaży bawiły się urocze, najczęściej bardzo wystrojone dzieci. Księżna Feo wyszukała sobie najładniejsze z nich i spytała jego opiekunki, czy mogłaby je namalować. Zgodziła się przymilnie i spróbowała przytrzymać dziecko możliwie w podanej pozycji. Po chwili nie mogła go chyba z ciekawości dłużej przytrzymywać. Wstała i popatrzyła malarce przez ramię. „To ma być moje dziecko?”, krzyknęła wściekle, złapała je za rękę i odeszła stamtąd jak jakaś bogini Erynia (boginka kary i pomsty za zbrodnie – przyp. tłumacza). Moja piętnastoletnia księżna nie była jeszcze żadną artystką, także dla większej części artystów jest o wiele trudniej wydobyć podobieństwo przy ładnej twarzy dziecięcej, jak przy takiej, u której życie wyryło różne linie pomiędzy oczami i ustami, których można się wówczas trzymać. Malarzem dzieci trzeba się urodzić. W pociągu i w parostatkach księżna szkicowała wielu towarzyszy podróży, gdy nic nie zauważali a ja wyciągałam potajemnie z torebki kartkę z włoskimi czasownikami nieregularnymi i wierszami i uczyłam się, aż mnie pewnego dnia przyłapała na tym księżna Amalia i powiedziała, że teraz już wie, dlaczego od jakiegoś czasu byłam „tak mało zajmująca”. Z Biarritz zwiedziliśmy żeński klasztor trapistów nad brzegiem morza. Tylko przeorysza mogła obcować z przyjezdnymi i w ogóle rozmawiać. Z ust pozostałych zakonnic, poza spowiedzią u księdza, nie mogło wyjść żadne inne słowo jak tylko „memento mori” (Pamiętaj o śmierci!) Wyłączone z każdej ludzkiej wspólnoty żyły one w pojedynczych, małych celach, które wychodziły na dwór. Nie były ogrzewane i oprócz drewnianej pryczy do spania zawierały tylko potrzebny sprzęt do tego, żeby z daleka stąd przynosić w koszyku ziemię i na tym odludnym brzegu morskim hodować każda dla siebie skromne warzywa (głównie gorzko smakującą kapustę morską) dzięki której mizernie utrzymywały się przy życiu. Większość zakonnic umierała też już po kilku latach. W kościele, w którym się modliły przez dzień i noc, mogły widzieć tylko księdza, ale nie wzajemnie. Przechadzały się z głęboko opuszczoną głową, tak że nie można było zobaczyć ich twarzy pod wielkim czepkiem. Ale, gdy nagle skręciłyśmy za rogiem, natknęłyśmy się na pewną nowicjuszkę ze słodką dziecięcą twarzą, która spoglądała w niebo. Wystraszona opuściła głowę. Przybyła tutaj, ażeby ofiarować swoje gorące, młode życie jako pokutę za grzech jej ojca mordercy. Byłyśmy wstrząśnięte. Całkiem inne wrażenie zrobił klasztor „Reparatrices”, który widziałyśmy w Pau. Wstęp miały tutaj tylko zamożne damy. Dzień i noc klęczały one koło ołtarza w błękitnych, jedwabnych sukniach z trenem i długich o jednakowym kolorze welonach, zmieniając się od czasu do czasu i prosiły o wybaczenie za wszystkie grzechy, które czynione były na całym świecie i o polepszenie życia dla wszystkich. Modlitwa była ich jedynym zajęciem, która wykonywana w ciągłym skupieniu, cięższa była od najtrudniejszej pracy. Pau było wspaniale położonym miastem. Przed willą, którą zamieszkiwała księżna Amalia, niedaleko od zamku z jego sławnym tarasem, rozciągał się w półkręgu cały łańcuch Pirenejów ze swoimi pokrytymi śniegiem górami i lodowcami. Miasto leżało u ich podnóży w dolinie. Willa także w zimie cała pokryta była różami i różyczkami i innymi kwitnącymi roślinami pnącymi. Księżna Amalia przybyła do Pau z siostrą, którą lekarze ze względu na słabe zdrowie wysłali na południe i tam stopniowo się osiedliła. Wielu ludzi odwiedzało Pau ze względu na jego słońce i ze względu na jego bezwietrzną pogodę, która z rzadka tylko przerywana była, gdy przez kilka dni wiał na tą stronę pustynny wiatr z Afryki (zwany tutaj „Vent d’Espagne”), który był bardzo gorący, obezwładniający, prawie nie do zniesienia. Wówczas umierali co bardziej słabowici chorzy a zdrowi znużeni powłóczyli nogami. Zdradzieckie było także zimowe słońce. W środku pokoju, siedząc przed kominkiem, księżna Feo i ja doznałyśmy oparzenia słonecznego, gdy pozwoliliśmy świecić słońcu na nasze plecy – Pau tworzyło międzynarodowe miejsce zbiórki dla wielkiego świata i dla osobników o wątpliwej reputacji. „Do Pau przybywają ci”, powiedział mi ktoś, „którzy chcą zapomnieć i którzy chcą być zapomniani”. Widziało się często wychodzących z domu gry starców, jeszcze młodych co do wieku, drżące, młode postacie. W Pau, tak jak w Paryżu, żyła cała kolonia dystyngowanych Polaków, najczęściej wysokie o blond włosach i niebieskich oczach postacie (książę Jan Zamojski potomek króla polskiego Jana Sobieskiego był olbrzymem). Tak, jak kiedyś Żydzi nad wodami Babilonu smucili się z upadłej wielkości ich ojczyzny i czekali na to, że ona znów powstanie, żeby znów do niej wrócić. Poza tym jednak byli ludźmi bardzo żwawymi i wesołymi. Księżna Amalie tworzyła centrum tego całego, dystyngowanego towarzystwa i musiałyśmy jej towarzyszyć na jednym balu, na którym we trójkę byłyśmy jedynymi nie Polakami. Zdumiewającym wyczynem był taniec z mieczami, który uroczo wykonało kilku panów w narodowych mundurach pomiędzy ostrymi, długimi, wyciągniętymi i trzymanymi blisko razem mieczami. Wielu przyjezdnych, szczególnie Anglików przyciągało wielkie pole golfowe, które rozciągało się na dużym terenie, jak pętla przez łąki i las. Gdy pewnego dnia ładna lady Agnes wyszła jako zwyciężczyni z wielkich zawodów, mężczyźni wyjęli drzwi w herbaciarni, posadzili ją na nich i nieśli ją tak w tryumfie, podczas gdy jej matka płakała z radości. Brak nam niestety właściwego zrozumienia dla wielkości chwili. – Do kręgu księżnej Amalii należała także była królowa Neapolu ze swoją czarującą córką. Łaskawie przystosowały się do jej z pozoru skąpych warunków. „Niestety muszę już iść”, powiedziała ta ostatnia szczerze w towarzystwie młodych dziewcząt, „muszę uczesać matkę, która chce dzisiaj wieczorem wyjść”. I gdy niektóre z nich myślały, czy nie mogłaby ona o to sama się zatroszczyć, ta pokojówka krzyknęła z oburzenia: „Żeby królowa miała sama się obsługiwać”. Często byłam już wdzięczna, że rodzice po egzaminach nauczycielskich kazali mi uczyć się jako krawcowa i modniarka. Przez zmiany można często oszczędzić na nowych strojach. Jak miała mi zresztą wystarczyć moja pensja i jak wypadało trochę zaoszczędzić, gdy także książę, jak na weselu księżnej Luizy, od czasu do czasu wspaniałomyślnie mówił: „Proszę wysłać wszystkie swoje rachunki do mojego dyrektora generalnego”. Państwo i damy dworu byli przygotowani na wszelkie wypadki, ja nie. I gdy przy weselu księżnej Calmy w Przemkowie nagle zostało określone, że podczas ślubu mamy nosić dłuższe treny sukni, wówczas modystka musiała tam nawet odczepić ozdoby z kapeluszy w oknie wystawowym a ja pracowałam przez całą noc do czasu, aż mój tren był wystarczająco długi. A pewnego razu w Poczdamie w Nowym Pałacu musiałam na moim białym stroju umieścić długi kawał wąskiej, czarnej, aksamitnej wstążki, żeby strój nosił charakter półżałoby. W Pau księżne zaproszone były teraz na wesele u pewnej dystyngowanej, francuskiej rodziny. O godzinie dziesiątej w kościele katolickim miał odbyć się ślub z następującym po nim drugim śniadaniem. Niemożliwością wydawało się kupić w mieście odpowiedni kapelusz do mojej jedwabnej sukienki w kolorze bzu. Jeszcze dzień przed weselem nie miałam żadnego takiego kapelusza. Wówczas wzrok mój padł na krzak bzu w ogrodzie księżnej, dokładnie w kolorze mojej sukienki. Poczekałam, aż nocna rosa trochę odświeży kwiaty i przyniosłam ich pełne naręcze. Teraz do tiulowej formy kapelusza przyszyłam kwiatek przy kwiatku, aż cała forma była nią gęsto pokryta, potem na to z kolei przyszła duża szarfa z białego tiulu jedwabnego z właśnie takimi powiązanymi wstążkami i gdy skończyłam tą lichą robotę przyjechał powóz. „W moim życiu nie widziałam jeszcze tak naturalnie wyglądającego bzu”, powiedziała pewna francuska dama przy śniadaniu, „i ten pachnie dokładnie tak, jak ten prawdziwy”. Mało nie udusiła się ze śmiechu, gdy opowiedziałam jej na to historię powstania tego kapelusza. – Najbardziej podobało mi się kilka zreformowanych, francuskich rodzin, przeważnie także ze szlachty, które miały swoje posiadłości ziemskie w pobliżu Pau. Stary pastor Cadier jeszcze za Napoleona III z powodu swojej ewangelickiej wiary, długi czas musiał usychać w więzieniu, aż Republika go stamtąd oswobodziła. Teraz miał inny wiatr. Młodemu profesorowi z gimnazjum, który księżną Feo uczył francuskiej literatury, zagrożono zwolnieniem, gdy jeszcze raz w swojej klasie użyje słowa Bóg. A przed tysiącem dzieci w Paryżu minister oświaty powiedział: „Za granicą zarzucają nam, że wypieramy się Boga. Jak można się kogoś wypierać, kogo wcale nie ma?”. Zawsze myślę, że przez Francję przetoczyło się dlatego tak wiele nędzy w czasie wojny 1870 – 1871, żeby wielu przez nędze mogło znów znaleźć drogę do Boga. Lekcje z malowania księżna Feo otrzymywała u jednej francuskiej malarki, która ją dobrze wspomogła w technice malowania. Pracowałam także u niej i pobierałam lekcje języka hiszpańskiego i dawniejszego oficera. Pewnego dnia byłyśmy na bardzo pięknym koncercie włoskiego wiolonczelisty z Rzymu. Po koncercie spytałam go, czy nie zechciałby przyjść do mnie, porozmawiać ze mną i poprawić moja wymowę po włosku. Przyszedł, był jednak bardzo drogi i jako namiętny socjalista często pobudzał się podczas wygłaszania przemówień w ten sposób, że goście, których księżna Amalia przyjmowała w swoim salonie, wystraszeni nastawiali swoich uszu. „To tylko nauczyciel panny Wagemann, który zawsze tak krzyczy”, uspokajała ich. – Bardzo dziwna wydawała mi się rozmowa, którą prowadziłam z deputowanym parlamentu, księciem von Breteuil, który nader zadziwiająco dobrze znał Niemcy i wszystkie niemieckie stosunki. „Gdyby cesarz dał wolną rękę Bismarckowi”, powiedział, „to mielibyście teraz dokładnie tak krwawą rewolucję, jaką mieliśmy w 1789 roku. Wszyscy byli do tego przygotowani w najdrobniejszych szczegółach, rosyjscy nihiliści, irlandzcy wolnomyśliciele, niemieccy i francuscy socjaliści, wszyscy współpracowali. W Paryżu była centrala całego ruchu. Dlatego, że cesarz stanął po stronie robotników, załagodził sprawę. Najlepsi spośród socjalistów ustąpili. Cesarz chce tego, co my chcemy, po co jeszcze rewolucja? Niech pani powie. A inni sami nie chcieli ryzykować uderzenia”. Dokładnie to samo powiedział nam pastor Bonzon, który w Paryżu odwiedzał więzienia i znał różnych prowodyrów. Bogata we wspaniałe przeżycia była podróż, którą odbyliśmy częściowo na koniach przez część Pirenejów pod przewodnictwem irlandzkiego hrabiego Russela, który do tego czasu miał napisać najlepszą o nich książkę. Po gorzkich rozczarowaniach jeszcze jako młody mężczyzna, unikał ludzi i jako pustelnik urządził się w pewnej skalistej jaskini w Pirenejach, aż pewnego dnia usłyszał hałas podobny do grzmotu i przed jego wejściem do jaskini zapadła ciemna jak smoła noc: lawina! Na szczęście ludzie w dolinie usłyszeli ją, przybyli z łopatami i motykami i uwolnili go. Teraz wybrał inną jaskinię poza obszarem lawin i ten ortodoksyjny katolik wciągnął na górę na linach księdza ubranego w kompletnym ornacie, który musiał tę jaskinię poświęcić. Nie wiem już przez ile lat on żył tam spokojnie ale potem wydarzyło się coś całkiem strasznego. Obsunął się nad nim lodowiec i przykrył swoją lodową masą całą jaskinię w której leżał on teraz pogrzebany. Dopiero po jakimś czasie ludziom w dolinie przypomniało się, że dawno go już nie widzieli. Odkryli tego przyczynę, wysadzili lód i z trudem uratowali go od śmierci. Przekonało go to, że jego życie nie było miłe żadnemu Bogu. Wrócił z powrotem do ludzi i napisał swoją książkę. Jakże on znał i kochał przyrodę. Mógł także opowiedzieć wiele osobliwości o ludziach w tych górach. Moją uwagę przykuli najbardziej Baskowie, ten najstarszy lud Europy, dobrze wyrośnięci, duzi ludzie o niebieskich oczach i ciemnych włosach jak Irlandczycy i dumnej postawy. Władczy ludzie, którym dobrze pasował zuchwale noszony „baskijski beret”. Książę Clairmont – Tonnerre namawiał mnie, żebym nauczyła się ich języka z powodu na piękne, stare, jeszcze nie przetłumaczone poematy. Wyraziłam gotowość, gdyby on w zamian chciał nauczyć się narzecza dolnoniemieckiego. Nikt nie wie, jak w ustach Francuza śmiesznie brzmi słowo „Reuter”. Przez jakiś czas oboje byliśmy bardzo pilni ale później książę oświadczył, że narzecze dolnoniemieckie jest za trudne i to samo powiedziałam ja o języku baskijskim. Gramatyka miała zupełnie inne warunki niż pozostałe języki. Trzeba było całkowicie zmienić sposób myślenia, ponieważ czasowniki były odmieniane przez przypadki a rzeczowniki koniugowane. „Ja stół” znaczyło na przykład „Jestem właścicielem tego stołu”. Nieszczęściem w przyrodzie był cyrk lodowcowy Gavarni na który mogliśmy spoglądać z bezpiecznego miejsca. W promieniach południowego słońca, to tu, to tam, uwalniały się lawiny, które grzmiąc schodziły w głębiny z wodospadami, które spadały na dół z wysokości czterystu metrów. Śmierć i nieszczęście mogły przynieść całym miejscowościom. Do Lourdes przybył właśnie wielki pochód dwóch tysięcy pielgrzymów. Usłyszeliśmy język niemiecki. „Wszyscy jesteśmy Niemcami z Prus Wschodnich” wyjaśnił starszy mężczyzna. Była tam też para rodziców ze swoim fizycznie źle rozwiniętym synem. Suchotnicza czerwień widniała na jego wychudzonej twarzy. Sprzedali swoją jedyną krowę, żeby ich jedynak mógł tutaj wyzdrowieć. Ścisnęło nam się serce. Pewna znajoma księżnej Amalii, młoda Węgierka, przybyła do Lourdes całkiem sparaliżowana i po zwyczajowym, trzykrotnym zanurzeniu w zimnej wodzie cudownej studni nagle znów mogła chodzić i pielgrzymowała do wielkiego kościoła odpustowego, żeby zawieźć tam z wdzięcznością swoje kule, tam, gdzie już wiele innych było wieszanych, podczas gdy tłum radośnie wykrzykiwał „Un miracle! Un miracle!” (Cud! Cud!) a oczy wszystkich nieszczęśników błyszczały nadzieją. „Priez, mes enfants, priez!”, krzycząc powtarzał ciągle z fantastyczną ekspresją ksiądz i usta wszystkich poruszały się odmawiając różaniec. Poranek noworoczny przyniósł dla Pau coś niezwykłego, porządną śnieżycę. Księżna Feo i ja tupałyśmy w śniegu z wesołością dookoła. Normalnie, te tak ożywione ulice w dni Nowego Roku – jeden biegł do drugiego, żeby życzyć szczęścia i przynosić „etrennes” (noworoczne prezenty w miejsce naszych prezentów na gwiazdkę) – były jak wymarłe. Nikt nie odważał się wychodzić na dwór w niesamowity śnieg, który chociaż dość wysoki, nie był uprzątany. Leżał spokojnie, aż słońce go stopiło. Ale na krzakach i porośniętych roślinami domach, wyglądały z pod niego śmiejąc się kwiaty. Tej zimy w Pau panowała wręcz mordercza grypa. Wymierały całe rodziny. Na szczęście poza mną w gospodarstwie księżnej nikt na nią nie zachorował, ja jednak byłam bardzo chora. Przed księżnymi uparcie trzymałam zamknięte moje drzwi z czym całkowicie zgadzał się angielski lekarz, który przychodził codziennie. Pokojówki, które miały mnie doglądać, bały się chyba zarażenia i byłoby ze mną kiepsko, gdyby służący, którego chorych siostrzeńców często odwiedzałam, nie wziął sobie mojej sytuacji do serca i gdyby nie przyszli krewni moich chorych, zaniepokojeni tym, że nie daję więcej o sobie znać i nie przynieśliby mi różnych rzeczy. Nigdzie nie pracowałam z większą radością i mogę chyba powiedzieć z większymi sukcesami wśród chorych (chirurgicznie), jak tutaj. Wszystko jednak było zasługą doktora Sprengela. Donosiłam mu o moich przypadkach i otrzymywałam jego instrukcje wraz z opisem opatrunków i lekarstw. Zadziwiało nas ciągle od nowa, jak surowe były te romańskie ludy na południu wobec zwierząt i niejednokrotnie także wobec biednych i chorych. Dlatego zbierało się od nich także imponujące podzięki. Byliśmy już jedenaście miesięcy poza stronami ojczystymi. „Nasyciłam się już wiecznie błękitnym niebem i ciągle śmiejącym się słońcem” wyjaśniła księżna Feo. „Tęsknię za burzą i ciężkimi, ciemnymi chmurami”. Obie byłyśmy chore z tęsknoty za ojczyzną i z głośną radością powitałyśmy to, co mówiła depesza od cesarzowej, że powinniśmy natychmiast wyjechać i przybyć do Berlina na chrzest małego księcia, którego urodziła żona księcia Fryderyka Leopolda. Nauczycielka malarstwa księżnej Feo przyniosła jeszcze jej album i prosiła o jej podpis. Księżna napisała w nim kilka wersów w narzeczu dolnoniemieckim. Po krótkim czasie znów przyszła malarka i powiedziała, że jeden francuski lingwista, któremu właśnie pokazała jej album, powiedział, że zna wszystkie języki germańskie, ale co tam było napisane, nie wiedział. Jej zależało oczywiście na tym, żeby to wiedzieć. W niedzielę Zielonych Świątek o godzinie piątej przybyliśmy do Paryża i z moją siostrą Elsą, która przybyła do Paryża na dalsze swoje kształcenie, poszłyśmy na mszę niemiecką, która odprawiana była wówczas w mało godnej okolicy, w pewnej oficynie w pobliżu La Madeleine (Świątynia Sławy – przyp. tłumacza). Panował skwar i damy wachlarzowały się żwawo. Ale, gdy pastor Frisius, długoletni duchowny powiedział: „W Palestynie było jeszcze o wiele goręcej a ludzie wytrzymali przy Jezusie, żeby słuchać uważnie jego słów”, zatrzymały się nagle wszystkie wachlarze. Obiad zjedliśmy z moją siostrą u Handjery i następnego dnia podróż potoczyła się dalej. „Proszę dać pierwszemu niemieckiemu konduktorowi, który do nas przyjdzie, porządny napiwek”, powiedziała księżna Feo, gdy zbliżaliśmy się do granicy. Uczyniłam to z sukcesem, ponieważ nazwał ją „Wasza królewska mość”. Promieniejąc pozdrowiła matkę i całe książęce rodzeństwo w Berlinie i Poczdamie i wszystkich znajomych i szczyciła się szczęściem cioci. Chrzest był uroczysty i odbył się z całym zwyczajowym ceremoniałem. Przeżyliśmy uroczyste dni. W jednym z nich została odbyta cudna przejażdżka na parowcu Alexandra na wyspę pawi.

Poczdam, Zamek Miejski i Nowy Pałac.

Nie można wyobrazić sobie nic bardziej zachwycającego, niż dziesięcioro wnuków naszej księżnej: pięciu wspaniałych cesarskich książąt, z których następca tronu był w wieku ośmiu lat, pełen życia i te cztery księżne z Grünholz, córki księżnej Calmy, z których najstarsza była dopiero w wieku lat czterech, o drobnej budowie i delikatnej skórze, wszyscy dziewięcioro kwitnący o blond włosach i niebieskich oczach, weseli i dobrze wychowani i jako ostatni ten chrześniak, z wielkimi, ciemnoniebieskimi oczami, ciemnymi włosami, różowej skórze i doskonałej budowie ciała. Nigdy nie widziałam piękniejszego dziecka, jak księżna Wiktoria Małgorzata. Niestety później stała się tęższa. Przy przejażdżce parowcem, gdzie poza tymi dziesięcioma było jeszcze dwoje innych książęcych dzieci, cesarzowa ciągle liczyła, czy jeszcze ciągle ta cała dwunastka dzieci jest przy niej. To małe towarzystwo jadło na pokładzie. Cesarzowa sama nalewała im picia i zaopatrywała ich w ciastka i czyniła to w nie dający się opisać uroczy i pełen wdzięku sposób. Z dorosłych było około trzydziestu pięciu osób. Księżna Luiza ze swoim macierzyńskim szczęściem wyglądała uderzająco ładnie. Tym razem pani księżna, panna von Roeder, księżna Feo i ja byłyśmy zakwaterowane w Zamku Miejskim w Poczdamie. Nad tą pochodzącą z czasów Fryderyka Wilhelma I, prostą i w stylu klasycystycznym budowlą, Fryderyk Wielki rozpostarł potem blask i okazałość rokoka. „Okazuj wierność i uczciwość”, wołały w ruch uliczny, co kwadrans niezmordowanie przypominając, kuranty pobliskiej wieży kościelnej. Uroczyście rozbrzmiewało w ciszy nocy, co godzinę „Chwal Pana, potężnego króla chwały”. Zamek nie wykazywał parku lub chociażby tylko ogrodu ale jak należało się dla króla żołnierzy wielki plac ćwiczeń. Pewnego razu zaoferował nam dzięki różnorodnie pięknym mundurom galowym widok o wspaniałych kolorach, gdy na cześć następcy tronu, obecnego króla Włoch, odbywała się wielka parada, którą mogliśmy oglądać z naszych okien. Przy innej paradzie w której uczestniczyliśmy w Berlinie, cesarzowa przy dźwiękach marsza dobromierskiego, zaprezentowała konno jej regiment, w tegoż mundurze (kirasjerów królowej, których przełożoną była obecna królowa Prus). Podczas naszego pobytu w Zamku Miejskim jej cesarska mość przyszła także do mojego pokoju i wypytała się, czy mam wszystko, czego potrzebuję. „Czy ma pani także mydło?”, spytała. Następnym razem z księżną Feo mieszkałam w Nowym Pałacu, który, mimo, że był wspaniały i uroczysty, jak Zamek Królewski w Berlinie, wykazywał jednak całkiem inny charakter. Tam odgradzający się w sobie, tutaj dzięki przedłużonemu frontowi, zapraszający słońce, powietrze i światło. Łagodna czerwień całej budowli wznosi się łagodnie w zieleni pięknego parku a we wnętrzach pałacu wszędzie pogodnie nastrajają pełne wdzięku formy rokoka na ścianach, sufitach, drzwiach i oknach, na meblach, obrazach i tak dalej. Księżna Feo i ja zajmowałyśmy na parterze oprócz większych komnat małe pokoje i oczy nie były zmęczone śledząc powabne wicie się srebrnych roślin, które niemal wyczerpująca fantazja artysty lekko rzuciła na obciągnięte różowym jedwabiem ściany. Srebrne i różowe było także łóżko i meble. Wielką rozkosz sprawiały tutaj, tak jak w innych zamkach, malowidła; rzeźby i wszelakie przedmioty sztuki i rzemiosła artystycznego. Wspaniały był także widok, gdy przy ładnej pogodzie z zamkiem, jako tłem, jadano na wielkim tarasie. Mężczyźni wystrojeni do obiadu i wokoło letnia wspaniałość. Gdyby tylko nie było tych chmar komarów, które wyprawiały prawdziwe orgie szczególnie na szyi i ramionach i żeby ich ukłucia nie wywoływały takiego swędzenia. Pozornie znoszono to ze stoickim spokojem i przy tym wyobrażano sobie zawsze to, jakim dobrodziejstwem byłoby być teraz tylko przez chwilę samemu w swoim pokoju. Każdy z książąt miał swój własny, mały ogródek w których pilnie pracowano i uprawiano rozmaitości, które potem po cenach rynkowych sprzedawano dla kuchni i to tak, jak na jesień zbieranie kasztanów dla dzikiej zwierzyny, przynosiło im pieniądze na ich prezenty bożonarodzeniowe i obdarowywanie biednych dzieci, które po to przychodziły do zamku. Ich wojskowym wychowawcą był pan von Falkenheyn, który później w połowie lat dziewięćdziesiątych wrócił do wojska, rozstał się z nim jako generał dywizji, potem był wielkim ochmistrzem dworu ich królewskich mości i opuścił tę posadę, żeby objąć wysokie stanowisko w dowództwie. Jego odpowiedzialność i tych dwóch nauczycieli, którzy na przemian dozorowali książęta także w ich wolnym czasie, była duża. W żaden sposób nie mogli być oni rozpieszczeni lub zniewieściali, mieli wspinać się, skakać i ryzykować i cesarz pozostawał całkiem spokojny, gdy ognisty kucyk, którego podarował sułtan księciu Wilhelmowi, przypędził bez swojego młodego pana podczas, gdy cesarzowa pobladła – ale jakże łatwo mogło przydarzyć się nieszczęście! Całkowicie wspaniale świeży i energiczny i zawsze panem sytuacji był niemiecki nauczyciel, ówczesny kandydat teologii (kandydat na stanowisko duchownego po zdaniu egzaminów państwowych – przyp. tłumacza) Keßler. Natomiast francuski nauczyciel M. Girardin, także kandydat teologii przez swoją dobroduszność miał często ciężko. W „dni niemieckie” pan Keßler stał na górze w piaskowym zamku, lichej konstrukcji książąt i dowodził nimi, którzy z potem na twarzach nosili wodę do fosy zamkowej, której pulchny grunt ciągle więcej wypijał. W „dni francuskie” dowodzili książęta i pan M. Girardin taszczył wodę. Gdy bawiono się w wóz z końmi, to pan Keßler siedział chociaż niewygodnie, to jednak jako woźnica w małym wozie a książęta byli końmi, podczas gdy u pana M. Girardin siedzieli jak na tronie w wozie a on jak biedny koń musiał ciągnąć ich po piachu. Gdy zagadnęłam go o to, powiedział: „Co pani chce, czasami zapomina się, że nie jest się już dzieckiem”. Księżna Feo zawsze witana była z wielką radością, gdy pojawiała się w ogrodzie książąt i każdy chciał mieć ją dla siebie. Niekiedy ubrani na gotowo na obiad przechodziliśmy tam jeszcze szybko, gdy był czas. Pewnego razu włożyłam przy tym mozolnie nową parę długich, bardzo drogich rękawiczek ze skóry glansowanej. Wówczas szybko przybiegł książę August Wilhelm, który był całkiem szczególnie dobroduszną, ludzką istotą, wyrwał pęczek rzodkiewki ze swojego ogródka i powiedział lekko sepleniąc, jak niejedne dziecko: „Te rzodkiewki hrabino Wagemann musi pani zjeść i umyć i posolić”. Jego dziecięce serce nie wiedziało jeszcze nic o różnicach stanu, podczas, gdy były one na pewno jasne dla następcy tronu w jego wieku. Chwyciłam brudne rzodkiewki ostrożnie dwoma palcami i ukryłam je za krzakiem, gdy nie patrzył. Ale on szukał ich tak długo, aż je znalazł i był tak smutny, że nie chciałam ich wziąć ze sobą, tak, że musiałam zaryzykować swoje rękawiczki. Innym razem, gdy szłam sama przez taras, wyrwał się z rąk swojej piastunki, podbiegł do mnie i spytał: „Hrabino Wagemann, czy szuka pani dzieci?” (Dziećmi była jego ciotka Feo i trzech starszych braci). Dzieci są u jej cesarskiej mości”. Żeby książęta, co do ich pozycji było bardzo ważne, mówili płynnie po francusku a także po angielsku, mieli angielską wychowawczynię do której jednak chodzili tylko na obiady i z którą często spacerowali. Wiele się o to spierano, czy dzieci powinno się tak wcześnie uczyć języków obcych, czy nie. Osobiście byłam za tym, jeżeli tyczyło się to normalnie zdolnego, zdrowego dziecka. Małe dzieci uczyły się szczególnie łatwo i sprawiało im to przyjemność. Gdy moja najmłodsza siostra była w wieku dwóch lat, zaczęłam rozmawiać z nią po angielsku. Po sześciu tygodniach mogła w tym języku wyrazić wszystko, co umiała powiedzieć po niemiecku i osobliwą rzeczą było to, że sama mówiła ze mną tylko po angielsku, nigdy z innymi ludźmi. Przy większych dzieciach najczęściej robiłam tak, że opowiadałam im jakąś historię w ich ojczystym języku i skoro tylko była interesująca przechodziłam na język obcy, mówiąc całkiem prostymi zdaniami i według możności używałam takich samych słów. Dla dzieci był to jakiś rodzaj sportu rozwikłać to, co to wszystko znaczy i tak bawiąc się przyswajali sobie cały zasób słów, nie zauważając, że się uczą. Tak samo bawiło ich, próbowanie samemu swoich sił w mówieniu. Wcześnie wyuczone języki obce, które, aby tak powiedzieć, w pierwszym rzędzie przyleciały do kogoś, mówi się najczęściej z większą naturalnością i swobodą, niż te, które później nauczy się z książek. Muszą być przy tym jednak spełnione dwa warunki: Uczący się sam wymawia je czysto i prawidłowo i po drugie, że jest się w stanie nie dać wyjść maluchom z wprawy, ponieważ zaskakująco szybko się uczą, to również szybko a może nawet jeszcze szybciej także zapominają. Tego rodzaju metody każdy nauczyciel musi jednak sam wypróbować i dokładnie dopasować do swoich uczniów w przeciwnym razie nic z tego nie będzie. Niektórzy sądzą też, że z nauką języka obcego cierpi język ojczysty. Ja zauważyłam u dzieci nie wprost bez talentu wręcz rzecz przeciwną. Zajmowanie się obcymi idiomami wydaje się wzbudzać ich zrozumienie dla własnego języka i dawać większą jasność i różnorodność wyrażania ich myśli. Miss G. na życzenie ich cesarskich mości, jak i innych wychowawców, była surowa dla książąt. Podczas jednego obiadu, podczas którego się im przypatrywaliśmy, książę Fritz stroskany oglądał swój talerz: „Miss G. czy muszę jeść groch'?”, spytał (oczywiście po angielsku) krzywo na niego spoglądając. Na jej „tak” nastąpiło głębokie westchnienie. „Czy muszę zjeść cały groch?”. Znów padła odpowiedź „tak” i nastąpiło jeszcze głębsze westchnienie; ale groch został zjedzony. Także w tej sprawie jest bardzo podzielony pogląd, czy powinno zmuszać się dzieci, żeby jadły to, czego nie chcą. Osobiście jako dziecko miałam niechęć do jednej potrawy a była to kapusta kiszona. Jej porządną porcja, taka, jaką lubiłam jeść z innych warzyw, oczekiwała na mnie o godzinie czwartej po południu, gdy nie zjadłam jej na obiad i potem znów wieczorem z zapowiedzią, że jeżeli nie zostanie w dalszym ciągu zjedzona, powita mnie także następnego dnia. Ta perspektywa i porządny głód spowodowały, że ją zjadłam i od tego czasu chętnie jadam kapustę kiszoną. Niekiedy wmawia się sobie samemu, że się czegoś nie lubi. Wielkim błędem jest, gdy przed dziećmi w ogóle wiele rozmawiamy o jedzeniu i jak to, czy tamto smakuje. Jemy, żeby żyć i jemy, żeby być zdrowym i sprawnym, ani za dużo, ani za mało. Gdy w chłodnej porze zimowej mało podkładam do pieca, wszyscy szczękają z zimna, gdy palę za dużo, piec pęka. Właśnie regularność w codziennej dawce jedzenia jest przy zdrowym dziecku ważnym warunkiem dla właściwej budowy jego ciała. I nawet przy najbardziej wystawnym stole bardzo wybredne dziecko może być niedożywione. Co trafia na stół, to jest jedzone i Bogu za to dzięki! Wychodzi to na pożytek dziecku. Życie angielskiej wychowawczyni było tutaj wprost tak samotne, jak żyli zazwyczaj amerykańscy milionerzy w większości domów. Nie zaliczana ani do rodziny, ani do służby wydawała się być jak wygnaniec. W czasie mojego pobytu w Nowym Jorku wydarzyło się coś bardzo smutnego. Wigilia Bożego Narodzenia ogólnie po tamtej stronie oceanu poza Amerykanami niemieckiego pochodzenia nie jest zbytnio obchodzona ale prawdziwemu Niemcowi, gdzie by on tylko przebywał, porusza serce. Pewna znana rodzina milionerów już od kilku lat miała niemiecką wychowawczynię. Dobrze zarabiała, w domu na górze zajmowała ładne pokoje, była nienaganna, także sute były jej posiłki, które były serwowane do jej pokoju mieszkalnego, także wszyscy nastawieni byli do niej przyjacielsko, miała także wiele rozrywek; ale była sama, zawsze sama wyjąwszy momenty, kiedy wykonywała swoje nieliczne obowiązki. I na wigilię znów siedziała sama jak jeden palec. Na dole biesiadowała służba przy zawsze dobrze zastawionym stole, na pierwszym piętrze rodzina a ona była sama. Wówczas w jej duszę swoimi czarnymi skrzydłami uderzyła melancholia. Ręce same otworzyły okno i rzuciła się przez nie w dół na ulicę. – Innych znów taka sytuacja czyniłaby rozgoryczonymi, chociaż każdemu wolno jest porzucić jakąś posadę na której czuje się nieszczęśliwy. Andersen w jednej ze swoich bajek opowiada o diable, który przygotował lustro w którym wszystko piękne i wielkie ukazywało się zniekształcone i gdy nawet chciał to lustro przytrzymać przed kochanym Bogiem, roztrzaskało się ono w pył na miliony kawałeczków, które latały w około w powietrzu. I komu z ludzi dostał się taki pyłek do oka, ten odtąd całe dobro widział zeszpecone, każdy mały defekt urody przez ułomność przesadny i wokół nic, jak tylko brzydota. Dokładnie tak jak ten odprysk z diabelskiego lustra działa rozgoryczenie. Tak samo, jak nie ma ludzi całkowicie złych w najbardziej nikczemnej osobie znajdzie się jeszcze jakąś godną miłości cechę, gdy tylko przypatrzy się jej wystarczająco dokładnie – tak samo nie ma ludzi całkowicie doskonałych. U osób najszlachetniejszych ci, którzy są zawsze przy nich, odkryją jeszcze małe błędy i słabości – inaczej nie byliby ludźmi i najbardziej zrównoważeni będą choć raz mieć chwilę depresji przez ciąg przeciwności i przykrości różnego typu. Ale są ludzie, którzy chcą zła i ludzie, którzy chcą dobra i o to chodzi. W roku 1918 pewien znajomy wysłał mi właśnie wydaną w Berlinie książkę. Książka miała traktować o zapiskach pewnej damy dworu cesarzowej. Zdecydowanie chciałam poddać to w wątpliwość. Bowiem chociaż dostojna pani poza jej trzema najbliższymi damami dworu miała jeszcze inne młodsze z których wkrótce kilka wyszło za mąż, to jednak na pewno żadna się wśród nich nie znajdowała, która na tyle byłaby podła, żeby w momencie, gdy nawiedziło państwa nieszczęście, którego chleb jadły przez „dziewięć lat”, opublikować w Niemczech tą książkę. Prędzej mogłabym sobie wyobrazić, że jakaś cudzoziemka zapaliła się poprzez swoje rozgoryczenie do tego, żeby zebrać zewsząd wszelkie informacje, które mogłyby mówić niekorzystnie o cesarzu, cesarzowej i ich dworze. Wypowiedzi będą włożone w usta państwa, które według mojego głębokiego przekonania, są jeżeli nie wręcz wymyślone, to mocno wypaczone i jakże ta „dama dworu” może ośmielać się, pomawiać cesarza o wszelkie małostkowe i niskie pobudki działania, gdy nikt nie może nikomu zajrzeć do serca, jak tylko sam Bóg. Łatwo jest strofować i chyba niejeden pomyślał, że to, czy tamto mogłoby być lepiej i inaczej zrobione, nie znając jednak trudności i nie obejmując wzrokiem całego stanu rzeczy. Nikt poza tym, kto to przeżył, nie przeczuwa, jaka tyrania wywierana jest na dwory poprzez etykietę a zresztą nie można się bez niej obejść. Czy na przykład w przeciwnym razie przy każdej uroczystości nie byłoby sporu o miejsca honorowe? Dzięki regułom etykiety, każdy wie co ma robić i czego oczekiwać. Oczywiście nie było zabawne dla księżnej Luizy, gdy przy wszystkich uroczystościach dworskich przez pewien czas miała za towarzysza przy stole, swojego brata księcia Ernesta Günthera, chociaż pewna ilość młodych książąt bawiła w Berlinie a z którym wystarczająco mogła chyba porozmawiać w domu; ale tak wynikało z listy. Mimo to mogły być trudności szczególnie z osobistościami książęcymi z zagranicy i przedstawicielami obcych potęg. Tak królowa Anglii Wiktoria oczekiwała, że książę małżonek będzie miał swoje miejsce wśród koronowanych głów, on otrzymał jednak je tylko jako książę Saksonii – Koburga – Gotha, jako młodszy syn, pewnego niemieckiego domu książęcego, czym królowa miała ponoć być tak obrażona, że już nigdy więcej nie przybyła do Berlina. Na dworze pruskim dochodziła do tego jeszcze silna tradycja. Tutaj słowo swoje mieli umarli a żyjący słuchali ich uważnie z pełnym szacunkiem i według tego postępowali. Co generacje wcześniejsze urządziły, to stawało się regułą. I opierając się na etykiecie i tradycji wielki mistrz ceremonii wymachiwał swoją buławą nad wszystkimi, nawet nad cesarzem i cesarzową, którzy się pod nią uginali. U Hohenzollernów jeszcze coś dochodziło do tego. Regent był jednocześnie także patriarchą swojej całej rozmaicie rozgałęzionej rodziny, czuł się za każdego z osobna odpowiedzialny i uprawniony interweniować tam, gdzie zdawało mu się, że jest coś na opak. Całkiem zdumiewające było to, jak ówczesna żona księcia Wilhelma wczuwała się w to wszystko, jak z wszystkimi była w zgodzie i jednak pozostawała panią w swoim domu. Od swojego wejścia w rodzinę królewską, stanęła wobec przestrzegania tych reguł – tak, jak wbite było to jej do pamięci przez jej uwielbianego ojca i wypełniania zwykłych obowiązków starych królewskich mości i całej dostojnej rodziny i było to należycie doceniane przez starych państwa, tak że stosunek ten, aż do ich śmierci kształtował się pozytywnie. Wówczas żyła jeszcze stara cesarzowa Augusta. Lubiła ona język francuski i cały ceremoniał. Była tam późniejsza cesarzowa żona Fryderyka, u której z kolei wszystko było angielskie; teściowa i jej matka wywierały oczywiście pewien wpływ na młode małżeństwo; ale ten był i pozostał pomimo wszystko niemiecki, rdzennie niemiecki. Tak, jak cesarza Maximiliana nazywano ostatnim rycerzem, tak cesarzowa Augusta Wiktoria będzie chyba kiedyś określana jako ostatnia niemiecka pani, typowo niemiecka pani na tronie, jaką nasi poeci opiewali, która chętnie słucha, „gdy mądrzy mężczyźni mówią”. Międzynarodówka dzisiejszego świata kobiet, sprawy związane ze sportem, śmiałość w ubieraniu i byciu, pragnienie pokazania się w życiu publicznym, zawsze pozostawały dla niej obce, także często była temu przeciwna. Do końca była niemiecką kobieta starej daty. Nie mniej rdzennie niemiecka w całym swoim jestestwie była jej siostra księżna Luiza; ale choć bynajmniej było między nimi osiem lat różnicy, to młodsza należała już jednak do nowego pokolenia. Lubiła sport i wolność a ograniczanie się ze wszystkich stron i bycie spętanym przez etykietę dworską ciążyły jej. Są istoty, które nie znoszą żadnego przymusu, jeżeli od dzieciństwa nie były trzymane mocną ręką, te jednak mocno ulegają miłości i w tym leży oczywiście znów niebezpieczeństwo. Nie do opisania wycierpiała księżna i jej małżonek, niedawno zmarły książę Fryderyk Leopold przez nędznych plotkarzy, którzy umieli obrócić wszystko w złe. Czuje się dokładnie, jak pracują w skryciu i nie można ich schwytać i nie można się wytłumaczyć. A jakie plotki! Jakie głupstwa pletli ci ludzie, jak nieszczęśliwe było to małżeństwo i jakie łatki przypinali księciu i księżnej! Czyż nawet w najszczęśliwszych małżeństwach nie przytrafiają się nieraz różnice zdań? I gdy dane osoby są wrodzonymi, żywymi uosobieniami, to dyskusje między nimi wyglądają tak samo, chociaż obydwoje są w głębi duszy dobrzy i jedno bez drugiego nie może się obejść. U zwykłych śmiertelników taki spór rozwiewa się najczęściej jak na wietrze, nikt więcej o tym nie myśli; ale jak wielu nastawia uszu, gdy rzecz tyczy się osób pochodzenia książęcego, żeby pochwycić każde słowo i żeby często do tego jeszcze wynosić z tego nieporozumienia i półprawdy. Przechodzi to później z ust do ust i rośnie lawinowo. W końcu wychodzi z tego potworna historia i trafia do gazet. „Co by powiedziała pani”, spytała mnie pani księżna, „gdyby pani przeczytała, że z rozpaczy nad moim nieszczęśliwym małżeństwem podczas jazdy na łyżwach na jeziorze, chciałam odebrać sobie życie?” – „Myślałam o tym”, odpowiedziałam jej, „jak pewna młoda, odważna księżna w Przemkowie krzyknęła do mnie, gdy ostrzegałam przed uginającym się jeszcze lodem: „Jeżeli pani się boi, niech pani zostanie” i zdziwiłam się, że pod waszą królewską wysokością nie tak dawno już raz lód się załamał”. „A widzi pani”, ciągnęła dalej księżna i zaprowadziła mnie do swojej pięknej sypialni w Klein – Glienicke i wskazała na wodę pod jej oknem, „gdybym chciała się utopić, to tutaj miałabym dużo wygodniej ale (i jej oczy zabłysły), gdy targnie się ktoś na pani mieszczańską cześć, to sędzia postara się dla was postawić oszczercę przed prawem ale nie jest to powszechne, żeby można nas obrzucać błotem”. Od 1918 roku szczególnie o cesarzu napisano i powiedziano wiele złego, także przez tych, którzy kiedyś byli z nim w bliskich stosunkach a jeden z nich chwali się nawet „że w opublikowaniu takich rzeczy jest nawet coś szlachetnego”. Tak, szlachetne byłoby mieć odwagę doprawdy, dopóki można jeszcze coś wykorzystać, nawet z ryzykiem utraty swojego poważanego stanowiska. Gdy lew trafiony śmiertelnie leży na ziemi, nie jest wtedy odwagą i wspaniałomyślnością napadanie na niego. Zachodzi tylko przy tym pytanie, czy mogą uchodzić za wiarygodnych świadków ci, którzy to robią? Jak często osobistości książęce nieświadomie robili sobie śmiertelnych wrogów przez to, że dążącym do zaszczytów ludziom nie spełniali ich często przekraczających miarę pragnień do orderów, stanowisk, zaszczytów, zaproszeń itd., jak często też przez niezłośliwie pomyślany żart. Te złośliwe publikacje mają chyba jeszcze inny powód. Gdy ktoś opowiada prosto według najlepszej wiary, to co przeżył, to wówczas wielkiej publiczności wydaje się to nudne; pochłaniane są jednak książki, które przynoszą skandaliczne historie, także, gdy są całkowicie wyssane z palca lub, gdy przynajmniej zawierają wszelakie tajemnicze wzmianki o podłych i zdrożnych stosunkach. Moja siostra słyszała kiedyś w pewnym towarzystwie w Paryżu jak Zola opowiadał: „Czym bardziej chcę, żeby książka wyszła, tym więcej brudnych rąk muszę w nią wsadzić”. Niestety wydaje się, że także w Niemczech wielu, którzy piszą, stosuje się do tej recepty. W przeciwieństwie do tych wszystkich przykrych spraw wyłania mi się zdarzenie z Nowego Pałacu. Cesarzowa wysłała po mnie, żeby coś ze mną omówić. W momencie, gdy przybyłam, usłyszałam, jak hrabina Brockdorff wykrzykuje w swój żywy sposób: „Wasza królewska mość nie powinna tego czynić, to nie jest uzasadnione”. Chętnie wycofałabym się szybko ale lokaj przy otworzeniu drzwi wymienił moje nazwisko i tak musiałam zostać, aż cesarzowa mnie odprawi. Może rozchodziło się też tylko o jakąś drobnostkę. Cesarzowa wydawała się też nie być obrażona na te słowa krytyki jej poddanej, spoglądała przed siebie w zamyśleniu, jakby się zastanawiała. Zaszczytne to było dla niej i zaszczytne dla hrabiny, która łatwo mogła popaść w niełaskę. Kto jest w służbie króla wszystkich królów i we wszystkich sytuacjach życiowych w pierwszym rzędzie dostaje od niego instrukcje, ten nie może być nigdy hipokrytą lub pochlebcą. Nie troszcząc się o pochwałę lub naganę, usiłował on będzie wypełniać tylko swoje obowiązki i przez to najwierniej służyć swojemu ziemskiemu królowi i swojej ojczyźnie. I gdyby książęta mieli więcej takich sług, wiele spraw wyglądałoby inaczej i inaczej by się potoczyło.

Znów w Dreźnie.

W wieku szesnastu lat księżna Feo przygotowana została przez radcę konsystorialnego Dibeliusa w Dreźnie do swojej konfirmacji (bierzmowanie u protestantów – przyp. tłumacza), którą przyjęła bardzo poważnie. Piękna uroczystość na którą przybyły królewskie mości z Berlina, wiele innych osobistości książęcych i wielu poddanych, odbyła się w Kościele Świętego Krzyża. Saksońska dynastia królewska, jak i wielu innych katolików z osób zaproszonych na krótko przed uroczystością musiało odmówić wzięcia w niej udziału na rozkaz papieża. Po mszy świętej wezwana zostałam do cesarzowej. Rozmawiała ze mną bardzo łaskawie i podarowała mi złotą broszkę, którą kazała wykonać według swoich wskazówek. Utrzymana ona była w kolorach Szlezwika – Holsztynu i dwie artystyczne litery F (Feodora) tworzyły literę V (Victoria) z koroną cesarską nad nią. Miałam nosić tą broszkę „z myślą o obu siostrach”. Chociaż księżna Feo zdrowotnie bardzo doszła do sił, uważałam jednak zawsze za wskazaną pewną ostrożność. Pani księżna uznawała to jak zawsze za przesadę i niepotrzebne. Tak więc zostało postanowione pozostawić decyzję tajnemu radcy Fiedlerowi, przybocznemu lekarzowi króla Saksonii, który leczył kiedyś księżną, jako dziecko. Czy rozmawiałby jak dworzanin? „Czy ta kwitnąca młoda kobieta, to księżna Teodora?” zawołał przy wchodzeniu. „To nie zaczyna się dla mnie korzystnie, dobry tajny radco”, powiedziała pani księżna i opowiedziała mu o naszej ciągłej walce. „Miła wasza wysokość”, odparł, „księżna tak korzystnie się rozwinęła, co nie uważałem nigdy, że będzie możliwe; w tym wypadku ani pani ani ja nie potrzebujemy się wtrącać”. Gdy zbliżyły się osiemnaste urodziny księżnej Feo, zaczęły się także dla niej obowiązki życia towarzyskiego. Początkiem był tak zwany raut, który wydała nasza księżna w Dreźnie. Kto wymyślił ten okropny rodzaj życia towarzyskiego, ten według mnie powinien być ukarany; ponieważ także w jego ojczyźnie Anglii i Ameryce rzadko widziałam ludzi, na których działałby on interesująco lub rozweselająco: całe mnóstwo kosztownych kwiatów we wszystkich pomieszczeniach, orkiestra, śpiewy i recytacje solo, bufet z napojami orzeźwiającymi i mnóstwo ludzi, którzy się tłoczą, żeby pozdrowić każdego członka rodziny, z których każdy według możności przyjmuje w specjalnym pomieszczeniu. Można co nieco zjeść w bufecie, przy czym panowie obsługują damy i czasami wkładają na talerz to, co wcale do siebie jedno z drugim nie pasuje – na przykład jakąś słodką potrawę z majonezem na niej – żeby następnie znów uciec na inny raut, koncerty itd. Sądzę, że rauty sprowadzone zostały do Niemiec przez dwór badeński i tak, jak mi to opowiadano, wówczas żadna osoba z dworzan nie wiedziała, co trzeba było rozumieć pod słowem raut, gdy do tego wydano zaproszenia, aż ktoś, komu udzielono informacji, wyjaśnił, że raut to późny obiad. Stosownie do tego oszczędne gospodynie w miejsce normalnego obiadu przygotowały lekkie śniadanie i w szczególności zaproszeni mężczyźni odmówili podawanych napoi orzeźwiających u swoich państwa, żeby być dobrze głodnym, przy głównym posiłku. I czekano i czekano, chociaż określony czas trwania rautu był już przekroczony; musiał się przecież w końcu zacząć obiad! Zamiast tego wszystkich wyraźnie odprawiono i żonaci rzucili się w swoich domach na pozostałości jedzenia w spiżarni, podczas, gdy osoby stanu wolnego, próbowały zaspokoić swój męczący głód w jakichś nocnych kawiarniach. Przygotowanie księżnej Feo do rautu polegało na tym, że musiała wyuczyć się na pamięć długiej listy z nazwiskami wraz z różnymi małymi adnotacjami, które miały jej ułatwić nawiązanie rozmowy z każdym, kto był jej przedstawiany. Tylko nie dopuścić do wystąpienia krótkiej chwili zakłopotania, tylko każdemu zaraz coś powiedzieć i choćby na początek tylko uwaga o pogodzie! Prosiła mnie, ażeby się nie przysłuchiwać, ponieważ onieśmielało ją to ale po wyrazie twarzy osób do których przemawia widziałam, że dobrze wykonuje swoją robotę. Jak opowiadał mi pewien pan, podała mu rękę i powiedziała: „Czyż nieprawda panie profesorze, znamy się tak dobrze, że nie muszę wobec pana uganiać się za jakimś dobrym pomysłem, co by tu panu powiedzieć?”, odebrał to za pochlebstwo. Żeby mieć honor móc podać jej „pierwszą piłkę”, poprosiła panią von Warburg z domu von Bonin, Szlezwik – Holsztyniankę, u której także cesarzowa i jej inne dostojne siostry najpierw tańczyły. Księżna Feo była nadzwyczaj fascynującym stworzeniem. Dobrze wyrośnięta, jak całe jej rodzeństwo, nie była jednakże podobna do żadnego z nich, nawet także do matki, po której miała tylko brązowe oczy i włosy – ku jej zmartwieniu: ona wolałaby być niebieskooką, o blond włosach, rodowitą mieszkanką północnych Niemiec. Twarz miała wąską, prosty nos dobrze uformowany, skórę delikatną. Szczególnie piękne były małe, wyraziste ręce i przede wszystkim stopy na których stała dumnie, które były tak rzadko występującymi klasycznymi stopami, jakie ukazywały greckie posągi za najlepszych czasów (gdy drugi palec u stopy jest najdłuższy) i którego każdy, kto nie mógł się nim wykazać, udawał, że ma, nosząc spiczaste buty, co później najczęściej musiał odcierpieć poprzez odciski na stopach. – Co tyczy się jej wnętrza, to rozwijała się w niej coraz bardziej także rzadka cnota: sprawiedliwość. Mówią, że na tysiąc dobrotliwych ludzi, zaledwie jeden jest sprawiedliwy, ktoś, kto nie ulega wpływowi poprzez uprzedzenie lub sympatię, czy antypatię, uznaje on każdego, obojętnie kim by on nie był. Mogłabym podać tego kilka ładnych przykładów ale mogłabym za bardzo odbiec od rzeczy. Ponieważ widziałam, że jej proste człowieczeństwo jest zagrożone, uważałam to za mój obowiązek ostrzegać ją przed pochlebcami a także trudno mi było wzbudzić w jej czystej duszy nieufność. „O, pani jest okrutna”, powiedziała ze łzami w oczach. W pewien sposób moje ostrzeżenie, także się nie przydało, ponieważ osoby przebiegłe wiedziały wkrótce, że to uspokajało księżną, gdy mówili jej śmiało kilka grubiaństw, żeby później przez to móc lepiej się jej przypochlebiać. Ale często jednak obserwowałam, jak odrzucała głowę do tyłu i traktowała z góry tych, którzy mówili jej piękności. Pewne słowo wypowiedziane przez cesarzową, choć w żartobliwym tonie, dało mi dużo do myślenia. „Panna Wagemann jest sumieniem Feo”, powiedziała: „zamiast sama powziąć postanowienie, mówi zawsze: chcę spytać panny Wagemann”.

Rozstanie się i ponowne spotkanie.

Wychowanie księżnej Feo dobiegło końca, musiała teraz się usamodzielnić, to było dla mnie zrozumiałe. Musiałam zatem odejść. Pani księżna była oburzona, gdy jej to wyłożyłam i prosiłam o odprawienie mnie ze służby. Nigdy inaczej nie myślała, jak tylko, że zostanę u nich do końca moich dni. Księżna Feo powiedziała do mojej siostry, że czuła się tak, jakby się ziemia pod nią zawaliła. Ale pozostałam nieugięta. Widziałam swoją drogę przede mną i musiałam nią podążać. „Dziecię”, powiedziałam do niej, „jako kto mianowicie miałabym zostać? Waszą damą dworu nie mogłabym przecież być?”. „Pani powinna być ciągle moją wychowawczynią” – „Jako taka”, zauważyłam, „nie milczałabym, gdyby pani coś robiła, czego nie uważałabym za słuszne. Dziewięć razy może nie miałaby pani nic przeciwko temu ale za dziesiątym razem pomyślałaby pani: ta stara guwernantka ma wiecznie coś do zarzucenia. Musimy się rozdzielić, żeby pozostać wewnętrznie połączone”. To było jednak ciężkie rozstanie. Zanim jednak odeszłam, odebrałam od księżnej Feo dwa przyrzeczenia. Niejednokrotnie zaobserwowano pozorną sprzeczność, że z wielką miłością do zwierząt łączy się nieodparta chęć, żeby na nie polować. W okolicach Przemkowa księżna z Żagania była tak zręczną łowczynią, że czasami podczas polowań na kozice, sama upolowała więcej zdobyczy, niż niejeden z myśliwych. Obawiałam się, że jej przykład mógłby działać na księżną Feo zaraźliwie, która miała namiętne zainteresowanie łowiectwem. Tak też kazałam jej przyrzec, że nigdy nie skieruje morderczej broni przeciwko żywej zwierzynie, ponieważ było to nieładne dla kobiety. I po drugie, że nigdy nie będzie kontynuowała czytania książki, lecz natychmiast ją zamknie, gdy tylko się zorientuje, że jest to rzeczywiście zła książka. Później prosiła mnie, o zwolnienie z tego przyrzeczenia. „Nie mogę”, odpowiedziałam, „jestem zbyt zadowolona, że mam to przyrzeczenie i po mojej śmierci jest pani także jeszcze zobowiązana tym przyrzeczeniem. Mój ojciec odebrał ode mnie takie samo przyrzeczenie względem książek i ostrzegł mnie przed tym, żeby nie marnować cennego czasu, który już nigdy nie wróci, na czytanie sensacyjnych, bezwartościowych lektur. Także nikt nie powinien mnie ściemniać, że nikczemne wyobrażenia, które przenikają przez nasza duszę nie pozostawiają w niej choćby odrobiny brudu”. Czy dobrze uczyniłam? Nie wiem tego. My ludzie nie możemy nic, jak tylko postępować z najlepszym przekonaniem i prosić, że wyższa opatrzność poprowadzi ku wszystkiemu najlepszemu to, czego nie dopilnowaliśmy. Żeby łatwiej mogła pokonać rozstanie księżna Feo miała najpierw na pewien czas wyjechać do Berlina. Stamtąd pisała mi hrabina Brockdorff, że na pewno usłyszałabym z radością, że cesarz wypowiedział się, że zdumiony był tym, jak gruntownie i wszechstronnie była wykształcona jego szwagierka. Rzeczywiście bardzo się ucieszyłam i uspokoiłam, ponieważ moje nauczanie w przeciwieństwie do jasnej i systematycznej nauki w szkołach było przecież przeważnie tylko łataniną, gdzie ja, szczególnie w podróżach, mogłam nawiązać do tego, co widzieliśmy i przeżyliśmy i gdzie tak wiele czasu pochłaniała nauka języków obcych. Proponowano mi dwie posady wychowawczyń w domach książęcych ale nie mogłam się na nie zdecydować. Tak, takiej posady jaką miałam, nigdy już nie otrzymałam a inna byłaby dla mnie za ciężka. Wśród gości państwa, którzy zawsze witani byli z radością, znajdował się dowcipny i rycerski książę Hohenlohe Hermann, brat naszej pani księżnej i dawniejszy namiestnik Elsaß Lotaryngii, ze swoją miłą rodziną, księżną Leopoldyną, z domu księżną Badenii, księciem Ernestem, który był znany przez swoją kolonialną i polityczną działalność i księżnymi Elizą i Teodorą. Książę zaofiarował mi najłaskawiej posadę przełożonej w szpitalu i w tym samym czasie zaproponowano mi z Berlina kierowanie dużą kolonią wakacyjną; ale do obydwu posad należało posiadać poza doświadczeniem także wyraźny talent kupiecki i od obu ofert musiałam odstąpić. Tak też tymczasem wróciłam do domu rodziców. Ale już czekało na mnie nowe zadanie. Mój ulubiony brat Paweł, oficer linii lotniczych Hamburg – Ameryka i rezerwista marynarki wojennej, który swoim szybkim parowcem co miesiąc przebywał tydzień czasu w Nowym Jorku, prosił mnie: „Przyjedź do mnie i stwórz mi tu dom, którego tak boleśnie potrzebuję! Nie chcę przesiadywać w knajpach a nie mogę tego uniknąć bez domu, gdy zaproszą mnie znów na okręty wojenne”. Po wszystkim, co słyszałam o Ameryce, bałam się jej i ludzi tam mieszkających; ale nie mogłam odmówić prośbie mojego brata; tak więc spakowałam swoje walizki po tym, jak już byłam znów na długich odwiedzinach u państwa w Dreźnie. Rozstanie z moimi najbliższymi z ojczyzną i z moim lasem było bolesne. Czy znów ich zobaczę? Także rodzice byli wzruszeni. „Właśnie było tak, jakbym prowadził pogrzeb”, powiedział woźnica, który przywiózł mnie o północy na dworzec. Gdy obejrzałam się, dokładnie nad moim ojcowskim domem, znajdowała się jasno świecąca gwiazda i w ufności do Boga poszłam bez obaw swoją drogą. Któż z nas przeczuwał, że już po dziewięciu miesiącach znów będę tutaj – jako wizyta z amerykańskimi uczniami – że każdego lata (poza jednym) będę w Niemczech, że jakże ciężko po dziewięciu latach wyrwę się z „kraju nieograniczonych możliwości”, od mojej pracy i od tak wielu wspaniale i idealnie ukierunkowanych ludzi, gdy moja dobra, chora na serce matka, będzie potrzebowała opieki. Przecież Ameryka jest czymś wielkim, o czym można by wiele mówić. Było wspaniale, że przez tą częstą, miejscami tygodniową i miesięczną bytność w Niemczech z moją rodziną, jak i zarówno także z państwem u których często przebywałam jako gość, mogłam dalej być związana uczuciowo. Patrzenie sobie prosto w oczy jest przecież jeszcze czymś innym, niż najbardziej ożywiona korespondencja, szczególnie, gdy długo się nie widzimy. Pierwszy raz, gdy nie mogłam opuścić moich Amerykanów, prosiła mnie księżna Feo, czy nie chciałabym, gdy tylko przybędziemy do Anglii, przesłać kablem depeszę z wiadomością, kiedy statek zawinie do Hamburga, ponieważ chciałaby tam przybyć, żeby mnie przywitać. Przybyła właśnie do zamku Wilhelmshöhe koło Kassel z panią księżną, gdy moja depesza dotarła do niej przy obiedzie. „niestety jutro rano muszę już znów wyjechać Dona”, wyjaśniła cesarzowej i pani księżna zawołała: „Chcę być dobra, ale też chcę ją zobaczyć”. I tak, ku mojej radości w hotelu, do którego zajechaliśmy, spotkałam obie książęce damy z panną von Roeder. „Czy jest ktoś taki w całej Ameryce”, powiedziała zdziwiona pewna Amerykanka, „kto zrobiłby to dla swojej dawnej wychowawczyni”. Z Hamburga państwo udali się następnie do pięknego Gravenstein, dokąd podążyłam za nimi chętnie. Po moim odejściu księżna Feo znalazła się pod różnymi wpływami. Przez szereg lat była pod urokiem Bayreuth i zaprzyjaźniła się bardzo z Cosimą i Zygfrydem Wagner i Janem Wolzogen. Z tamtego czasu pochodzi jeden z jej obrazów, który należy do moich ulubionych, głowa „latającego holendra” z przerytymi bólem rysami, zatytułowanego „Trwale utracone zdrowie”. Gdy pokazywałam wielką fotografię obrazu, którą wysłała mi do Nowego Jorku, tamtejszemu handlarzowi dzieł sztuki, ten wykrzyknął: „To wykluczone, że kobieta, a przede wszystkim młoda dama mogła stworzyć coś tak pełnego energii”. Wielkim zmartwieniem było dla jej starego nauczyciela, malarza Henryka Hofmanna, że ona ciągle coraz bardziej porzucała jego drogi i jego idealny świat skończonej piękności i skierowała się ku realności. Ale, gdy osiągnie się najwyższy cel w jakimś kierunku, młodemu artyście, który nie chce być naśladowcą, lecz samodzielnym twórcą, nie pozostaje przecież nic innego, jak dążyć do tego, żeby wyrazić to, co w swoistej cesze w nim żyje. Może pozostanie to dla większości niezrozumiałym i niewesołym bełkotem; ale to przecież uczciwy wyraz samo uznania i samo doznania. W tym szukaniu i dążeniu dla księżnej Feo wielkiej wagi było to, że Fritz Mackensen został jej nauczycielem i że przez niego miała także kontakt z innymi uczniami szkoły Warpswede. Wspaniałe dni i tygodnie przeżyła na gościnnym i duchowo oddziaływującym dworze Mecklenburga – Szwerinu w Gelbensande i innych rezydencjach starych i młodych wielkoksiążęcych państwa. Przywiązała się do o tylko pięć lat starszej księżnej Elżbiety, późniejszej wielkiej księżnej Oldenburga, z którą łączyło ją wiele artystycznych zainteresowań i której oryginalność ją pociągała. Panna von K., jej wychowawczyni i późniejsza dama dworu, opowiadała bardzo zabawnie o początku jej aktywności na dworze meklemburskim. Księżna Elżbieta wspięła się na wysoką szafę i nie ruszając się nie schodziła na dół i pluła, jak lama, gdy miała być stamtąd zabrana. Nasza dobra pani księżna w czasie, gdy przebywałam w Ameryce, po krótkiej chorobie wróciła do domu, podczas, gdy przedtem jeszcze zabrałam ze sobą bardzo miłe wrażenia z wizyty u państwa w Dreźnie. Moja sypialnia, która w międzyczasie była używana do czego innego, musiała być znów urządzona dokładnie tak, jak wcześniej, żebym mogła czuć się znów jak w domu. W ogóle miało się wrażenie: gdy nas nie było, nasze miejsce pozostawało puste. To, że nie mogłam dotrzymać mojej obietnicy bycia przy niej w jej godzinie śmierci, bardzo mnie bolało.

Dobro koronne Bornstedt.

Cesarz i cesarzowa troszczyli się o księżną Feo w tkliwy sposób. Cesarz w dobrze koronnym Bornstedt, gdzie cesarz Fryderyk żył jako następca tronu, kazał przebudować dla niej budynek, który ozdobiony i urządzony został pod kierunkiem księżnej Feo. Wybierała wszystko sama nawet do kuchni i spiżarni. Cesarzowa posyłała codziennie wspaniałe kwiaty. Był to zachwycający dom i należało przejść tylko przez park, żeby dostać się do Nowego Pałacu. W międzyczasie urodził się także książę Joachim i po tym, jak parze cesarskiej darowano na każdy „dzień powszedni” syna, przyszła na świat teraz także „na niedzielę” córka i radość była wielka, chociaż ówczesny książę Wilhelm powiedział mi raz: „Sądzę, że mogę wychowywać tylko chłopców”. Pozostały zaufane stosunki pomiędzy księżną Feo a jej siostrzeńcami i siostrzenicami i o każdej porze dnia przybywali do niej w gościnę. Z tymi z Grünholz i urodzonymi tam jeszcze w Klein – Glienicke trzema wspaniałymi książętami było ich wszystkich łącznie w całości teraz siedemnaście i gdy się zaręczyli, pożenili i powychodziły za mąż, krąg ten stawał się coraz większy. Ale w Bornstedt radośnie witani byli nie tylko państwo ale także wielu starych przyjaciół i znakomitych osobistości, malarzy i poetów. Wśród tych ostatnich księżną interesowali szczególnie Frenssen i Sohnrey. Pisali oni o tym, co malowali przedstawiciele szkoły Warpswede, o prostym człowieku i jego życiu, o rzeczywistości i o kraju północno niemieckim i zapachu jego ziemi, o ojczyźnie i teraz księżna była w swoim żywiole. Do tych, którzy mieli decydujący wpływ na jej poetycką twórczość należy Adolf Bartels, do którego, jako Szlezwik – Holsztyńczyka czuła się spokrewniona z natury i pod którego ocenę przedstawiała chętnie swoje utwory. Zasługą profesora jest także, że nie osiadła na nich gruba warstwa kurzu zapomnienia. Nie wykazywała zainteresowania według możności dla uroczystości dworskich. „To jest zawsze to samo” mówiła. Zjawiała się na nich tylko nieraz od czasu do czasu, gdy cesarzowa życzyła sobie tego stanowczo. Dlatego w dworskich kręgach Berlina była mało znana i nie umiano znaleźć żadnego innego wyjaśnienia dla odsunięcia się od świata księżnej, jak tłumacząc to wielką chorowitością lub nieszczęśliwą miłością. Dzięki Bogu oba wytłumaczenia były nieprawdziwe. Chorowita była tylko w swoich ostatnich latach życia po tyfusie, po którym już nigdy całkowicie nie doszła do siebie a dla nieszczęśliwej miłości miała za zdrowe i dumne usposobienie. Tak, jak się wówczas przedstawiały sprawy, to księżna także nigdy nie zdecydowałaby się na małżeństwo odpowiadające jej stanowi, wcale nie z powodu dumy; była ona jej całkowicie obca, lecz ponieważ z własnej obserwacji wiedziała, jakie nawet zgubne skutki miały takie związki i że przy tym mogło zginąć szczęście ludzkie. Gdy księżna wychodziła za mąż, za nierównego sobie urodzeniem, to wówczas istniały dwie możliwości: albo zachowywała swój tytuł i swoje miejsce w hierarchii, do czego miała prawo; tak uczyniła księżna Szlezwika – Holsztynu Henryka, ciotka mojej księżnej, która poślubiła tajnego radcę Esmarch. Gdy to małżeństwo przybywało na uroczystość na dwór berliński, to księżna wjeżdżała sama przez portal przeznaczony dla osobistości książęcych, tajny radca natomiast przez inny i już razem się nie spotykali. A poza tym były także sytuacje, które musiały być przykre dla wybitnych chirurgów. Albo książęca dama zrezygnuje z wszystkich przywilejów. I gdy niedola nawiedziła cesarską rodzinę, wówczas zrozumiałam, jak dobrze pomyślał w jej sprawie Bóg, że zabrał ją przed tym wszystkim. Przez jej głębokie współczucie każdy czyjś ból, byłby jej bólem i ona umarłaby z całego tego bólu. I tak oszczędzone jej także zostało często ciężkie przejście przez ciemną bramę śmierci, cicho miała posuwać się ku światłu w które wierzyła i którego poszukiwała całą duszą.