Historia Przemkowa

Przemków 1999

Tytuł oryginału:

Die Geschichte Primkenaus

Primkenau 1923

Źródła ilustracji: Eugeniusz Cipura

Opracowanie graficzne: Eugeniusz Cipura

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana jako źródło danych, przekazywana w jakiejkolwiek elektronicznej, mechanicznej, fotograficznej lub innej formie zapisu bez pisemnej zgody posiadacza praw.

© Copyright by Eugeniusz Cipura

Druk i oprawa Eugeniusz Cipura

r">Przemków 1999

„Historia domu jest historią jego mieszkańców,

historia jego mieszkańców jest historią czasu,

w którym oni żyli i żyją,

historia czasów jest historią ludzkości“ -

WILHELM RAABE.

Przedmowa

Napisanie historii Przemkowa przy bardzo skąpej ilości istniejących dowodów rzeczowych nie było rzeczą łatwą. Obie już istniejące kroniki o Przemkowie Schulza i Jentscha przedstawiają historię miasta tylko w skąpej formie. Kronika Schulza jest bardzo niekompletnym, suchym wyliczeniem wydarzeń, natomiast „Historia miasta i ewangelickiej gminy kościelnej Przemkowa“ autorstwa Jentscha ogranicza się do dokładniejszego przedstawienia stosunków kościelnych. Potrzeba szczegółowego opracowania historii stron rodzinnych, pomyślanego głównie jako materiał pomocniczy dla szkół w nauce krajoznawstwa była więc przedłożona. Przy opracowywaniu tej historii zostały wykorzystane wszystkie źródła lokalne. Tak więc zostały przestudiowane lokalne archiwa (miejskie, kościelne, dworskie i cechów rzemieślniczych) i zapożyczone z nich zostało wiele rzeczy najważniejszych. Posiadaczom tychże archiwów należą się w tym miejscu szczególne podziękowania za gotowość udostępniania tychże archiwów opracowującemu tę historię. W pracy tej uwzględniono także kroniki miast sąsiednich: Głogowa, Legnicy, Bolesławca i w szczególności Szprotawy, które przedstawiały rozmaite uzupełnienia brakującego materiału. Dużo impulsów dały mi także wspomnienia starszych, żyjących jeszcze Przemkowian, którym również w tym miejscu należą się podziękowania. Szczególne słowa podzięki należą się również panu inżynierowi Hellmannowi z Przemkowa, który zajął się fachowym opracowaniem rozdziału o przemkowskiej hucie. Wyrazy podziękowania dłużny jestem także w końcu profesorowi, doktorowi Schwarzowi z Przemkowa za różne cenne rady i zachęty do napisania tejże pracy. Ponieważ oddanie do druku "Historii Przemkowa" nastąpiło w roku 1923, a więc w czasie ciężkiej sytuacji gospodarczej, musiano przeto zrezygnować z pierwotnego planu wydania dzieła w formie książki ze względu na wysokie koszty, a do tego dochodził jeszcze mały lokalny krąg czytelniczy. Tym bardziej godne podzięki było zrozumienie okazane przez wydawnictwo "Tygodnika Przemkowskiego" i umożliwienie ukazywania się kolejnych odcinków tego dzieła w prasie lokalnej w formie dodatku. Drukowanie dzieła zostało teraz ukończone po prawie trzech latach druku. Te traktujące o historii dodatki będą na pewno starannie zbierane przez ludzi do ich późniejszego oprawienia. Wydawnictwo wydało tylko okazyjnie około 60 egzemplarzy w postaci książki. Oby ta „Historia Przemkowa“ była skromnym przyczynkiem do pieczy nad naszymi stronami rodzinnymi! Przemków, Nowy Rok 1923 i dzień świętego Michała 1925 rok. Autor.

Od tłumacza.

Przekład Historii Przemkowa nie był zadaniem łatwym. Szczególnie zamieszczone w książce Autora wierne przedruki starych dokumentów z XVII i XVIII wieku sprawiły mi, jako tłumaczowi amatorowi, duże kłopoty. Pragnę więc w tym miejscu przyznać, że niniejszy przekład nie byłby w ogóle możliwy, gdyby nie cenna pomoc jakiej udzieliła mi pani Gabriela Eisermann z Offenbach am Main. Dzięki jej pomocy udało mi się w końcu doprowadzić to tłumaczenie do końca, choć być może niejedni znajdą w tym przekładzie pewne błędy czy niejasności. Ja ze swej strony, jako tłumacz i historyk amator, starałem się wykonać swoją pracę jak najlepiej. Jak każdy tłumacz musiałem znaleźć optymalny kompromis między wiernością treści a wiernością formie. Do tego przekładu pozwoliłem sobie dodać z mojego bogatego zbioru liczne fotografie związane z historią miasta, czym chciałem przekład ten wzbogacić, pozwalając Czytelnikowi bardziej wczuć się w atmosferę dawnego Przemkowa i żyjących tam wówczas ludzi. Dla większej przejrzystości tej pracy na końcu książki dodałem również indeks nazwisk większości osób występujących w książce, jak również niemieckie odpowiedniki do polskich nazw miejscowości. Niestety nie wszystkie nazwy zdołałem przełożyć na język polski i w tekście występują one w nazewnictwie niemieckim. W końcowej części książki znajduje się również tablica genealogiczna książąt von Schleswig - Holstein z Przemkowa. Pragnę również nadmienić, że książka ta wychodzi w minimalnym nakładzie, gdyż wszelkie prace przy jej przygotowaniu i wykonaniu musiałem z przyczyn ekonomicznych wykonać sam i przez to być może książka ta nie jest wykonana do końca w sposób profesjonalny, za co w tym miejscu serdecznie przepraszam. Na koniec chciałbym życzyć wszystkim tym Czytelnikom, którzy dotrą do tego przekładu, miłej lektury i zachowania w pamięci najważniejszych wydarzeń z przepięknych kart historii Przemkowa, mojego rodzinnego i ukochanego miasta. Eugeniusz Cipura.

Literatura źródłowa.

1. Schulz, „Chronik der Stadt Primkenau aus den Jahren 1280 bis 1874“. (Bardzo niekompletne, przynoszące dużo szczegółów, ale pomijające główne rozdziały, suche wyliczenie wydarzeń; dosłowny przedruk przechowywanych w tutejszym archiwum miejskim odręcznych zapisów). 2. Jentsch, „Geschichte der Stadt und Evangelischen Kirchgemeinde Primkenau“. (Praca uwzględniająca przede wszystkim stosunki kościelne). 3. Dokumenty rzeczowe z archiwów lokalnych: kościelnego, miejskiego i cechów rzemieślniczych. 4. Archiwum rodowe książąt von Schleswig - Holstein z Przemkowa. (Nadbitka z : „Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sprottau“. Kodeks Dyplomatyczny Śląska, tom 31). 5. Lindner, „Dreigräben“. (Ukazało się w „Grüneberger Hauskalender 1924“. Przedruki w czasopiśmie „Schlesien“, Zeszyt 2, 1924). 6. Dietrich, „Das Sprottebruch“. (Ukazało się w „Sprottauer Jahrbuch 1925“). 7. Seidel, „Die Urbarmachung des Sprottebruchs“. (Ukazało się w „Der Heimatbote - Volkskalender für die nördlichen Kreise Niederschlesiens“ , Drukarnia Głogowska, Rocznik 1, 1922). 8. Gollmer, „Die Primkenauer Waldbrandkatastrophe am 15. August 1904“. 9. Skobel, „Dokumenty źródłowe wieży kościoła katolickiego w Przemkowie“. 10. Skobel, „Najstarsi właściciele majątku ziemskiego Przemkowa“. 11. Relacja jubileuszowa Dolnośląskiej Gazety Głogowskiej z 11 października 1903 roku o książęcym rodzie z Przemkowa. 12. Kronika ewangelickiej i katolickiej szkoły w Przemkowie. 13. Kroniki miejskie ze Szprotawy, Głogowa, Bolesławca i Legnicy. 14. Dr Gürich, „die Eiszeit in Schlesien“. (Z „Bunte Bilder aus dem Schlesierlande“, Tom I wydany przez Schlesischen Pestalozzi-Verein). 15. Langenhan, „Streifzüge in Schlesiens Urgeschichte“.

Nasze strony w czasach prehistorycznych.

Powstanie ziemi rodzimej.

Przemków leży na krańcu prastarego dorzecza do którego należy Nizina Szprotawska ze swoim krajobrazem bagiennym. Wszędzie można zastać, jak i w całych dolnych Niemczech, ślady epoki lodowcowej. W pierwszej, lub głównej epoce lodowcowej, przed stu tysiącami lat, cała północna Europa aż do Tamizy, Gór Harcu, Sudetów i Karpat była pogrzebana pod ogromnym lądolodem, który przesuwał się ze Skandynawii przez północno - wschodnią Europę. Ten lądolód przyniósł tutaj ze Skandynawii ogromną masę większych kamieni i żwiru zwaną rumowiskiem morenowym i przykrył całe północne Niemcy aż do Karkonoszy tą luźną, bogatą w kamienie masą ziemi, po części na ogromną grubość (do 200 metrów wysokości). Ta masa ziemi z kamieniami zwana jest w geologii diluvium (starsze nanosy rzeczne). Z takich diluvialnych mas ziemi powstały wyżej położone obszary na południe, zachód i południowy - wschód od Przemkowa, aż do obszaru Chocianowa, Studzianki i szprotawskiego lasu wysokopiennego (porównaj piaski i żwiry naszych lasów, masę kamieni polnych z naszych pól i sporadycznie występujące głazy narzutowe!). Po pierwszej epoce lodowcowej lądolód cofnął się na północ na skutek ocieplenia się klimatu, podczas gdy na południowym krańcu stopniał. Utworzyły się przy tym ogromne masy wody z roztopów (prarzeki), które prawie wszędzie przedzierały się przez dawne moreny denne pomiędzy śląskimi górami i cofającym się brzegiem lodowca, otaczały te moreny i nawarstwiały piaskiem i żwirem (porównaj strome brzegi naszych żwirowni). Szczególnie białe są te masy piasku w innym miejscu, na pagórkach Krępy. Ten biały piasek składa się z białego łupka kwarcowego. Ten piasek kwarcowy związany gliną towarzyszy zazwyczaj pokładom węgla brunatnego i kamiennego; w takiej czystości nie występuje on w innej orogenezie. Według pewnego geologa, który badał tutejszą okolicę, nasuwa się przypuszczenie, że skandynawskie Diluvium, które osadziło się tutaj w czasie wielkiego zlodowacenia, rozłożyło w naszej okolicy bogatą w ziarenka kwarcu formację węgla brunatnego. Wody z roztopów mogły ten drobny biały piasek i glinę wymyć i zmieszać z diluvium - w niektórych miejscach pozostawić także niewymieszany. W ten sposób tłumaczy się białe piaszczyste pagórki w okolicach Krępy i pokłady iłu, które we wczesnych czasach dały warunki dla ożywionego przemysłu ceramicznego w Przemkowie. Krępicka glina według przeprowadzonych badań wyżej wspomnianego geologa, była wysokowartościowa (glinka porcelanowa i glina ogniotrwała). Być może leży jeszcze w głębi tych białych mas ziemi jakaś nierozłożona część dawniej istniejącej formacji węgla brunatnego (porównaj okolicę Nowego Miasteczka). Miejscami znajdują się u nas w diluvium wielkie pokłady iłu np. na południe od Przemkowa przy cegielniach. Te pokłady gliny są określane przez uczonych jako formacja zwietrzelinowa, która powstała w czasie, gdy w następującym po drugim zlodowaceniu okresie, który w całych dolnych Niemczech nosił charakter suchy i stepowy, wiały z nie-zmiennego kierunku wichry, które przywiewały luźną glinę i składowały ją u nas warstwami w wodzie. Rosyjscy geolodzy skłaniają się do poglądu, że glina nagromadziła się nie przez suche wiatry lecz przez wichury śnieżne. Powstanie jej można by było wówczas przenieść na czas drugiego zlodowacenia, które objęło tylko północne Niemcy do południowej części Berlina i Polskę. Prarzeki mogły przeszkadzać równomiernemu nawarstwianiu się gliny w wodzie i nanosiły ją raczej do oddzielnych pokładów iłu. Na skraju gór i wyżej położonych obszarach śląskiej równiny, gdzie woda z prarzek nie mogła nic zdziałać, glina ta (less) została rozłożona bardziej równomiernie i przez to spowodowała większą żyzność tych terenów (porównaj obszar wzniesień głogowskich i równinę legnicką). Niżej położone obszary naszej okolicy na wschodzie, północnym wschodzie i północy od Przemkowa, w gruncie rzeczy Nizina Szprotawska ze swoimi bagnami należą do allurium, formacji ziemi powstałej dopiero w młodszym okresie ze zbutwiałego materiału pochodzenia roślinnego (młodsze nanosy rzeczne). Ale także tutaj na niżu znajdują się jeszcze diluwialne moreny denne pierwszego okresu epoki lodowcowej, potężne, grube na 20 - 30 metrów warstwy marglistej kolo rowej gliny (u nas najczęściej zielonkawej) zwanej iłem, które wszędzie na Śląsku wypełniają niższe części równiny i który przez odwierty został wykazany także w naszych Bagnach Szprotawskich w okolicy Adelaidenau. W geologii ta spoczywająca na niżu, częstokroć kamienna, olbrzymia warstwa gliny, nazywana jest marglem narzutowym (przysuniętym z północy). Przez działalność wody z roztopów po pierwszej epoce lodowcowej te moreny denne zostały następnie nawarstwione z piaskiem i żwirem. Dzięki temu utworzyły się potem w młodszym okresie aluwialne nawierzchnie bagien. U nas jak i na nizinach pozostałych śląskich równin możemy więc rozróżnić: 1. wszędzie na niżu ogromne, pochodzące ze Skandynawii diluwialne masy kamienne pierwszej lub głównej epoki lodowcowej (piasek, żwir, kamienie polne, ił na bagnach), 2. wielokrotnie przerabiane i przykrywane pokłady gliny : a. przez masy ziemi powstałe przez działalność wody z roztopów (tzw. międzylodowcowe sedymentacje) np. warstwowymi piaskami i żwirami w okresie pomiędzy pierwszą i drugą epoką lodowcową, b. nawiane przez wichury pyłowe lub śnieżne podczas lub po drugiej epoce lodowcowej, 3. w okolicach bagien aluwialne formacje nawierzchniowe z okresu młodszego. Początek powstania naszej całej okolicy jest ubogi w wapno, co jest jednym z głównych powodów skąpej żyzności ziemi. W czasach prehistorycznych całe bagna musiały być porośnięte ogromnymi lasami dębowymi, które musiały być powalane dzięki płodnym zjawiskom przyrody, być może potężnym huraganom. Podczas robót na bagnach znaj-dowano liczne pnie dębowe o wielkiej grubości i długości, które wszystkie były na pewnej wysokości od korzeni przełamane w poprzek. Musiały to uczynić potężne siły. Takie drewno, które w tych bagnach stało się prawie czarne i nadzwyczaj twarde, cieszyło się ogromnym popytem przy wytwarzaniu stylowych mebli. O epoce zlodowacenia na naszym terenie przypominają wykopaliska, które prowadzono w latach 1827 i 1828 w okolicy Witkowa, na północ od Szprotawy. Przy wykopaliskach w marglu i ziemi gliniastej wśród muszli morskich natrafiono na skamieniałe szczątki mamutów. Znalezisko te jest przechowywane w muzeum we Wrocławiu.

Ludzkie ślady w czasach prehistorycznych.

Kamienna siekiera z Wysokiej.

Człowiek, którego ślady sięgają epoki lodowcowej mógł zasiedlić naszą okolicę, w której brakowało dużych rzek, właściwie stosunkowo późno. Czy istniały ludzkie osady już w prehistorycznej epoce kamienia w dorzeczu rzeki Szprotawy? Do tej pory znajdowano tylko sporadycznie znaleziska mogące potwierdzić to przypuszczenie. W lecie 1920 roku podczas kopania torfu w torfowisku pomiędzy Wysoką a Łąkocinami, które to torfowisko przynależy do doliny pokrytej łąkami rzeki Szprotawy, znaleziono kamienną siekierę, której wytworzenie Wrocławskie Muzeum Archeologiczne określiło, że przypada na młodszą epokę kamienną (3000 lat p.n.e.). Siekiera ta jest nadzwyczaj duża i stanowi typ siekiery, który był zazwyczaj używany jako sprzęt rolniczy. Tutaj prawdopodobnie służyła za broń, ponieważ nie jest prawie zużyta i została znaleziona w torfie. Na pewno obszar ten był wcześniej jeziorem, na którego brzegu mogli już mieszkać w budowlach na palach lub w pieczarach podziemnych położonych na urwiskach pobliskich piaszczystych wzniesień samotni ludzie, będący rybakami lub myśliwymi. Pływali oni w czółnach po jeziorze, żeby upolować ryby, w które uderzali siekierą. Mogło złamać się przy tym toporzysko i siekiera zatonęła. Przy braku takich znalezisk ze starszego okresu prehistorycznego w przemkowskiej okolicy ta kamienna siekiera z Wysokiej, która jest przechowywana w Śląskim Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu ma szczególne znaczenie. Wierna kopia tej siekiery znajduje się w przemkowskim zamku. Pojedynczych znalezisk z młodszej epoki kamiennej w naszym okręgu dokonywano tylko jeszcze koło Rudzin i Małomic.

Znaleziska urn.

O tym, że pierwotni ludzie z upodobaniem zamieszkiwali nad wodą świadczy także cały szereg znalezisk urn z późniejszego okresu prehistorycznego w dorzeczu rzeki Szprotawy i Bobru w naszym powiecie. Bliskość lasu z okazją do częstych polowań i bogactwo wód w dolinach rzek ze swoją obfitością ryb, dawały sposobność wyżywienia się prehistorycznemu człowiekowi także w naszym okręgu. Piaszczyste pagórki pobliskiego dziewiczego lasu niedaleko od wody gwarantowały chronione od wilgoci położenie siedzib. Tak więc jest pewne, że w obszarze rzeki Szprotawy i Bobru, północnej połowie powiatu, już wcześnie stale zamieszkiwali ludzie - prawdopodobnie już na wsiach. Już około roku 1800 przy budowie domów w obszarze miasta Szprotawy dokonano licznych znalezisk urn. Pewna liczba dobrze zachowanych urn jest przechowywana w szprotawskim gimnazjum. W czasach późniejszych groby z urnami znaleziono także koło Leszna Górnego, Mückendorf, Nowej Koperni, Klein Polkwitz, Bobrzan, Witkowa, Siecieborzyc, Długich, Gościszowic, Niegosławic, Rudzin, Nowej Jabłonej, Suchej Dolnej i po tamtej stronie granicy powiatu koło Wengeln na Górze Hexenberg. Obrys występowania grobów z urnami w naszej okolicy wskazuje z całą pewnością na to, że ich wytwórcami i mieszkańcami tych terenów byli Słowianie z czasów prehistorycznych. Pogański zwyczaj palenia zwłok, przy którym używano urn do przechowania resztek spalonych kości lub innych dodatków ogarnia okres czasu co najmniej dwóch tysiącleci. Dopiero z wprowadzeniem chrześcijaństwa na Śląsku około roku 966 zniesiono ten zwyczaj. Tak więc według wszelkiego prawdopodobieństwa już w czasach przed narodzeniem Chrystusa w naszych dorzeczach rzek stale zamieszkiwali ludzie. Prawdopodobnie te ludzkie osady były tylko małymi, nędznymi wioskami rybackimi w wielkim lesie z małymi pokrytymi sitowiem lepiankami, lecz nawet jeszcze około roku 1000 przemkowska okolica była na pewno jako obszar gęsto porośnięty dziewiczym lasem, aż do założenia Przemkowa i do niego należących wiosek, całkowicie niezamieszkana, ponieważ dotychczas nigdzie nie natrafiono na urny z terenu Przemkowa.

Nasza okolica w I tysiącleciu po narodzeniu Chrystusa.

Z czasów słowiańskich.

Wygląd kraju.

W pierwszym tysiącleciu naszego wieku nasz Śląsk wzdłuż i wszerz był pokryty olbrzymim lasem. Było więcej jak dziś drzew liściastych (porównaj wielki dąb koło Piotrowic, który jest świadkiem tamtych czasów). Przeważające drzewa iglaste były już prawie wymarłym obecnie cisem1. Las był bogaty w zarośla i prawie nieprzenikliwy. Rozległe krajobrazy bagienne rozpościerały się przy śląskich rzekach, także przy rzece Szprotawie i Bobrze. W lasach mieszkały wilki, dziki, łosie, sporadycznie także chyba niedźwiedzie. Nad brzegami rzek swoje budowle wznosiły bobry (bobry = rzeka Bóbr). 1 Niektóre stare cisy stoją jeszcze nad stromymi brzegami Kwisy koło zapory wodnej w Leśnej niedaleko zamku Czocha. Najstarszy cis Śląska znajduje się w Henrykowie koło Lubania.

Osadnictwo.

Od IV do XIII wieku Śląsk zamieszkały był przez Słowian, którzy w wędrówce ludów przedarli się ze wschodu, aż do Łaby i Sali. Na naszych terenach mieszkali Polacy, a dalej na zachód w Łużycach Wenedowie. Bóbr i Kwisa tworzyły granicę pomiędzy tymi narodami. Słowianie w bardzo małym stopniu karczowali las. Używali oni częstokroć gęstych lasów dziewiczych jako swoich wałów ochronnych. Ich osady, biedne wioski myśliwskie lub rybackie, z małymi krytymi sitowiem lepiankami lub szałasami zakładali oni na polanach przy biegu rzek. Pierwotne słowiańskie zakładanie wiosek, które były budowane na planie okręgu ze splątaną siecią dróg (okolnica) jest jeszcze dzisiaj wyraźnie rozpoznawalne w wioskach, które już istniały przed założeniem niemieckim, np. Małomice, Leszno Dolne, Rudziny, Stara Jabłona (wszystkie położone w okolicy Bobru lub Szprotawy). Jak się zdaje większość tych wiosek zachowała także swoje stare nazwy związane z ich tworzeniem. Jedną z najstarszych miejscowości naszego okręgu jest Iława. Jako gród warowny osłaniała ona na lewym brzegu Bobru używany od stuleci prastary bród Bobru i leżała nader ważnie pod względem strategicznym, bezpośrednio przy granicy Polski z Zachodem, na skraju wielkiego lasu „Gaues Diadesisi“, który rozciągał się pomiędzy dolnym Bobrem i Odrą i obejmował także naszą okolicę. Iława występuje w starych dokumentach jako Ilva, Ilavia, Vlaw. Istniała już także wtedy Szprotawa jak na to wskazują znalezione urny. Jej nazwa jest polska i oznacza „robić porządki“, a więc miejscowość, którą oczyszcza się z krzaków kolczastych i zarośli (porównaj także Głogów - miejscowość z ciernistymi krzakami, Gaworzyce - miejscowość w błocie, Dalków - miejscowość o rozległym widoku, Legnica - miejsce bagienne lub z moczarami).

Wały ochronne i pogranicze.

Wały warowne.

Słowianie używali do ochrony swoich wiosek nie tylko gęstego lasu, lecz także zakładali w pobliżu swoich osad wały w kształcie podkowy najczęściej na bagnach, na wyspach rzecznych i na wystających wzniesieniach i górach. Tam znajdowali schronienie ze swoim bydłem i pozostałym mieniem w tym pełnym niebezpieczeństw czasie. Takich wałów warownych na Śląsku można się doliczyć około 300. Na bagnach używano piaszczystych pagórków jako podwalin dla wałów warownych lub tworzono stały grunt przez wrzucanie na bagna pni drzew. Słowianie wznosili wały z ziemi, drewna lub kamieni. Często przetapiali kamienie dla lepszego ich utwierdzenia (zżużlanie) i zlepiali je gliną. W powiecie Głogowa znanych jest 12 takich wałów. Te wały warowne położone w naszej bliskości znajdują się w Popęszycach i Solnikach w powiecie Kożuchowa, dalej w Dalkowie, Jakubowie i inne w powiecie Głogowa i w Iławie niedaleko Szprotawy, jednej z ważniejszych polskich kasztelani, gdzie taka góra warowna była na pewno siedzibą kasztelana. Takie wały, czy inaczej mówiąc góry warowne są prawdziwą kopalnią dla archeologów, np. w środku znajdują się pozostałości mieszkań, które były budowane z drewnianych drążków, trzciny, trawy i gliny; poza tym znajdowane są tam także skorupy naczyń glinianych. Koło Popęszyc znaleziono różne gatunki zwęglonego zboża (żyto, proso, owies, a także groch) na wysokości 1 - 3 stóp na pół spalonym dębowym balu. Odkryto także kości zwierząt domowych częściowo ze śladami obróbki, np. wiertło, szydło, grzebień z kości. Na kilku górach warownych środkowego Śląska znaleziono nawet ludzkie szkielety, odcięte głowy, dwa czółna, przedmioty z żelaza np. piec do topienia żelaza, groty strzał, noże, ostrza lanc, siekiery, dzidy, podkowy, widelce, ostrogi, klucze. Znaleziono także monety i przedmioty do ozdoby ze srebra i złota, prawie wszystkie z odciskami arabsko orientalnymi, z czego wynika, że około roku 1000 rynek krajów wschodnich był bardziej otwarty dla ludów słowiańskich jak później. Te wały warowne z których wiele sięga najstarszych germańskich czasów i które były wielokrotnie zasiedlane nazywane będą później przez ludzi mylnie szańcami tatarskimi lub szwedzkimi. Największą ich ilość można spotkać na środkowym Śląsku, a najmniejszą na górnym Śląsku.

Trzy rowy.

Przez naszą okolicę ciągną się pozostałości ważnego wału granicznego. Jest to system trzech wałów, dotychczas widziany jako sztuczna obrona lądowa, która tworzyła granicę pomiędzy Wenedami z Łużyc a Polakami ze Śląska. Ten potrójny rząd równoległych rowów i wałów przebiegał od Krosna Odrzańskiego niedaleko od wschodniego brzegu Bobru na południe i ciągnął się w powiecie Szprotawy przez Siecieborzyce i Kartowice do strategicznie ważnej warowni granicznej w Iławie. Rowy ciągną się później dalej na południe od Bobru przy bagnistych łąkach Lubiechowa wyginając się łukiem na wschód do Sierakowa, gdzie przekraczają jeszcze raz Bóbr. Biegną one dalej na północny zachód, aż do Kuhsee na południe od Piotrowic, obok Przemkowa; skręcają tutaj pod kątem rozwartym na południowy wschód, ocierają się o polną granicę Pogorzeli i ciągną się dalej dokładnie w kierunku Grodźca, aż do bagien Grodzanowice -Wierzbowa (koło Modły). Te wały musiał kiedyś przełamać cesarz Fryderyk Barbarossa w swojej wyprawie wojennej przeciwko Polsce w 1158 roku w miejscu pomiędzy Bobrem a Odrą. W liście, który przedstawia to przebicie się, opisuje on te wały. Miały to być trzy wysokie wały oddzielone przez suche rowy; wały na szczytach miały płoty z ostrokołów. Można je opisać jeszcze z innych wypraw wojennych przeciwko Polakom, np. cesarza Henryka II w roku 1015, czy pielgrzymki cesarza Ottona III w roku 1000 do Gniezna. Płoty z ostrokołów, jeżeli w ogóle były, to w przeciągu stuleci dawno zgniły a także podwalina północnej części rowów (Krosno Odrzańskie - Iława) dzisiaj prawie całkowicie zanikła. Musiały zostać stąd usunięte przez uprawę ziemi i w większej części zostały przeorane. Natomiast południowy ciąg wałów (Lubiechów - Sieraków - Piotrowice - Grodzanowice w Borach Dolnośląskich częściowo zachował się jeszcze wspaniale, w każdym razie najlepiej na południe od Pogorzeli, gdzie różnica pomiędzy dnem rowu a wierzchołkiem wału przy trzech wałach i trzech rowach wynosi jeszcze dzisiaj 2,5 metra, przynajmniej przy wschodnich, najwyższych wałach i szerokość systemu rowów wynosi około 4,5 metra (według Matuszkiewicza, „Geschichte der Stadt Sprottau“). Znalezisk archeologicznych na wałach dokonywano tylko sporadycznie i nie dawały one pewnych dowodów i dzisiaj już ich nie ma, ponieważ wszystkie zaginęły. Były to przedmioty z brązu i żelaza, żelazne ostrogi, siekiery i jeden łańcuch. W latach dziewięćdziesiątych zeszłego stulecia przy pracach w lesie na południowy-zachód od Pogorzeli przy trzech rowach znaleziono np. strzemię z mocnego żelaznego drutu z ostrogą, podobne do strzemi używanych w Indiach; podobne strzemię, zmarły już książę Ernst Günther ze Szlezwiku-Holsztynu, przekazał tajnemu radcy Virchowowi z Berlina, które jednak niestety zaginęło. Według najnowszych badań zrezygnowano z bronionego przez Virchowa zapatrywania, że trzy wały są słowiańską fortyfikacją obronną przeciwko ludom zamieszkującym na zachodzie. Przeciwko dotychczasowemu przypuszczeniu mówi to, że rowy prawie wszędzie opadają przed wałami na wschód a nie na zachód i to, że cały system rowów w przeważającej części nie ma wyglądu fortyfikacji obronnej np. na odcinku na północ od Biernatowa system rowów i wałów jest szeroki tylko na 18 metrów i na tej przestrzeni skupiają się 4 rowy i 3 wały, co wtedy miało miejsce, gdy różnica pomiędzy dnem rowów a koroną wałów wynosiła około 1 metra. Jednak dla płotu z ostrokołów, co temu całemu słabemu systemowi dawałoby dopiero charakter obronny, na wąskich koronach wałów nie było miejsca. Mocny wał z rowami i płotem z ostrokołów byłby na pewno dużo bardziej skuteczny jak ten słaby system rowów i wałów koło Biernatowa. Przez to widzi się teraz trzy rowy i wały jako pogranicze, przecież położenie północnego zrównanego już teraz z ziemią ciągu wałów i rowów zgadza się ze starą granicą księstwa i teraźniejszą granicą okręgu (Żagań-Kożuchów). Cały ten system na pewno był wykonywany jednocześnie w różnych miejscach i nadzorowany przez kilku kierowników tej budowli na rozkaz pochodzący z jednego miejsca. Jest on przez to różny w szczegółach, co było spowodowane różną wiedzą poszczególnych kierowników budowli i będącą w dyspozycji siłą roboczą. W całym ciągu tego systemu rowów i wałów znajdują się więc wały podwójne i potrójne i od 2 do 4 rowów. Prawie zawsze wschodni wał jest najbardziej okazały i rozpościera się przed nim zawsze jeszcze rów, który przy zachodnim wale najczęściej nie występuje. Ponieważ wały prowadzą przez góry i doliny rowy te na pewno powstały tylko przez usypywanie tych wałów i nie miały na celu odprowadzania wody. W miejscach bagnistych i biegach wody rowy urywają się. Te właśnie rowy są jednak wartościowe jako pogranicze, ale jako dalszy ciąg linii obronnej przy ich drobności często niezrozumiałe. Informacje o czasie powstania tego systemu rowów i wałów są właściwie niepewne. Prawdopodobnie system ten został zbudowany dopiero, gdy istniały już po obu stronach państwa znajdujące się pod rządami książąt, mniej więcej pomiędzy 900 a 1000 rokiem, gdy marchiami wschodnimi Rzeszy Niemieckiej rządzili margrabiowie. Być może powstanie tego pogranicza przypada w czasie po podboju Łużyczan przez margrabiego Gero w 963 roku. Ponieważ podbici musieli wziąć na siebie najcięższe jarzmo niewoli i powstanie tego systemu mogło być skutkiem pańszczyzny zmuszonych do uległości Łużyczan. Zamysł dotyczący budowy tego systemu był na pewno niemiecki, ponieważ dalej na wschód nie znajduje się już takich wałów, natomiast licznie występują one na obszarach niemieckich na zachodzie. Po zostałości podobnego ale mniej rozległego wału znajdują się np. pomiędzy Rothenburgiem O.L. a Muskau. Za niemieckim charakterem takiego pogranicza przemawia także to, że prawie zawsze wschodni, względnie północny wał jest wyższy (według Hellmicha, „Die Besiedelung Schlesiens in vor- und frühgeschichtlicher Zeit “, 1923).

Przejście cesarza Ottona III przez okolicę Szprotawy w roku 1000.

W roku 1000 cesarz Otton III w czasie swojej pielgrzymki do Gniezna na grób św. Wojciecha przebył wielki szlak lądowy od dorzecza Łaby do Wielkopolski, przekraczając Bóbr w okolicach Iławy. Cesarz nadciągnął tutaj z Rzymu przez Regensburg i Miśnię. Gdy zjawił się na granicy wielkiego lasu „Gaues Diadesisi“ pośpieszył mu na spotkanie książę Bolesław Chrobry z Polski; „dawał on dużo dowodów radości w czasie goszczenia cesarza w miejscowości, która nazywała się Ilva. Doprawdy nie można uwierzyć i opisać jak książę wspaniale przyjął cesarza i jak towarzyszył mu przez swój kraj do Gniezna“. W taki sposób opisuje to arcybiskup Thietmar z Merseburga. Miejscowość Ilva jest naszą dzisiejszą Iławą. Po roku 1802 można było zobaczyć tutaj ruiny starego grodu i jeszcze po dziś dzień rozciąga się wokół wielkiego na około 2 morgi dawnego placu po zamku - obecnie zapełnionego przez budynki gospodarcze dominium Mała Iława - szeroki na 20 kroków rów napełniony wodą, który po części jednak jest już zasypany ziemią. A więc aż tutaj do Iławy, do granicy swojego kraju pospieszył książę Bolesław I Chrobry (=waleczny) z Polski nadciągającemu tutaj niemieckiemu cesarzowi w pierwszych dniach wielkiego postu roku 1000 i zgotował mu ze swoim wspaniałym dworem i licznie przybyłym, kosztownie uzbrojonym rycerstwem książęce przyjęcie. W tak samo wspaniałym orszaku towarzyszył później Bolesław Chrobry swojemu dostojnemu gościowi przez Głogów do Poznania i Gniezna. Ostatni odcinek drogi książę kazał wyłożyć kolorowym suknem, ponieważ cesarz obiecał odbyć pielgrzymkę na pieszo. Przytoczona tutaj notatka Thietmara jest najstarszą , pewną informacją o okolicy Szprotawy (według Matuszkiewicza, „Geschichte der Stadt Sprottau“).

Bitwa na Bagnach Przemkowskich w roku 1015.

W roku 1005 i 1010 niemieckie wojska kilkakrotnie przedostawali się do pogranicza trzech wałów i całkowicie pustoszyli kraj, jednak nie notując większych sukcesów. Jedną z ważniejszych takich wypraw przedsięwziął cesarz Henryk II w roku 1015, ponieważ Bolesław Chrobry z Polski wziął w posiadanie większą część Łużyc. Sprzymierzył się z Czechami, przeszedł przez górne Łużyce, które całkowicie spustoszył, by w końcu wywalczyć w pobliżu Krosna Odrzańskiego przeprawę przez Odrę i spustoszyć wszystko jak okiem sięgnąć. Po dokonaniu tego przystąpił do odwrotu kierując się na południe, ażeby wracać inną drogą jak ta, którą przybył. W odwrocie tym Niemcy dostali się w całkowicie nieznane obszary, w gęsty dziewiczy las „Gaues Diadesisi“, aż do Bagien Przemkowskich. W tej całkowicie niezamieszkanej okolicy spotkali tylko pszczelarza, którego zamordowali. Bolesław Chrobry posuwał się za swoim wrogiem z piechotą i teraz wysłał do cesarza swojego umyślnego, opata Tuni, ażeby zaproponować teraz cesarzowi na pośmiewisko pokój. Henryk zdemaskował jednak szpiega i zatrzymał przy sobie do czasu, aż z większością swego wojska opuści bagna po zbudowanych w nocy prowizorycznych mostach w kierunku na Bóbr. Jako straż tylna i osłona tego odwrotu pozostał margrabia Gero, arcybiskup Gero i palatyn Burchard z dwustoma najprzedniejszymi rycerzami. Ledwo polski szpieg wrócił do swojego obozu, gdy nagle o świcie - było to 1 września 1015 roku - całe bagna i gęste lasy rozbrzmiały trzykrotnie straszliwym okrzykiem Polaków i Niemcy zostali zasypani deszczem strzał. Pierwszy i drugi szturm dzielnie odparli, zabijając wielu atakujących. Za trzecim razem udało się jednak Polakom rozproszyć niemieckich rycerzy i potem pojedynczo pozabijać strzałami z łuków. Tylko arcybiskupowi Gero i ciężko rannemu hrabiemu Burchardowi udało się uciec i przekazać cesarzowi smutną wiadomość. Wszyscy pozostali rycerze zostali zabici lub wzięci do niewoli. Gdy cesarz usłyszał o porażce chciał wrócić sam na pole bitwy i pogrzebać poległych, wysłał jednak do Bolesława Chrobrego miśnieńskiego biskupa Eidona, żeby ten otrzymał zgodę na pochówek. Eidon taką zgodę otrzymał, pozabijanych rycerzy pogrzebał i sprowadził zwłoki margrabiego Gero i towarzyszącego mu Widreta w uroczystym orszaku do Miśni (według Matuszkiewicza, „Geschichte der Stadt Sprottau“).

Z czasów kolonizacji niemieckiej.

Ziemie, którzy nasi przodkowie stracili na skutek szturmu ludów, które doszły aż do Łaby i Sali zostawały powoli odzyskiwane dzięki niemieckiej kolonizacji ziem na wschodzie. Na Śląsku dążenia do zniemczania tych terenów wyszły od książąt piastowskich, którzy wprawdzie sami byli pochodzenia polskiego i najpierw byli pod zwierzchnictwem polskim, ciągle jednak się usamodzielniali, tak że Śląsk około roku 1200 stał się niezawisłym księstwem. Piastowie śląscy w czasie swoich podróży na Zachód zorientowali się o wyższości niemieckiej kultury w stosunku do polskiej biedy i polskiego postępowania według utartych szablonów i szukali sposobu na wystaranie się takich samych korzyści dla swojego kraju, żeby osiągnąć zamożniejszą i przez to płacącą większe podatki ludność. Tak to rozpoczęła się po roku 1200 na wielką skalę germanizacja Śląska za panowania Bolesława Wysokiego. Zaopatrzeni w pieniądze przedsiębiorcy w książęcej misji wyruszali na Zachód i sprowadzali tutaj osadników ze Szwabii, kraju Franków, Flandrii, Fryzji, Holandii, Westfalii, a później także z Prus (porównaj miasto Ząbkowice Śląskie na Śląsku, Flämischdorf koło Środy Śląskiej, Prusice, okręg Milicz i inne, tak samo nazwiska rodowe Friese, Sachse, Franke, Döring (Thüring), Hesse (Heß), Bayer (Beyer, Baier, Beier), Preuß, Wende, Böhm i inne). W ten sposób przybyli także w długim pochodzie do naszej bogatej w lasy okolicy niemieccy osadnicy, otrzymywali nakaz karczunku kawałka lasu, i wytyczyli potem prostą ulicę a po jej obu stronach zagrody. Potem za każdą taką zagrodą ciągnął się należący do tejże zagrody rolnika sięgający aż do pogranicza pas ziemi, włóka, która na Wschodzie była znacznie większa jak na gęsto zaludnionym Zachodzie (140 mórg w porównaniu z 30). Przedsiębiorca, który sprowadził osadników i kierował założeniem wiosek otrzymywał za swój trud większą część ziemi (do 1/6 całkowitej posiadłości wiosek) oraz większe prawa: urząd sołtysa, prawo wyszynku, prawo wymierzania sprawiedliwości, kuźnię, szewstwo, piekarstwo, rzeźnictwo i inne otwierania i dzierżawienia, a także zwolnienie od podatków (porównaj Dorfschulze - sołtys wiosek, nazwisko rodowe Schulze, Schulz, Scholz). Przedsiębiorca miał jednak obowiązek być posłusznym w sprawach wojskowych panującemu władcy i ściągania podatków od rolników. Osadnicy byli zwolnieni od podatków przez okres od 6 do 12 lat do czasu dorobienia się; później musieli płacić daninę dla właściciela ziemskiego i kościoła. Kościół i plebania znajdowały się pośrodku wioski. Wówczas prawie równocześnie z Przemkowem lub krótko po nim powstały leżące dookoła niego wioski: Łężce, Krępa, Buczyna, Wilkocin, Wysoka, Wengeln, Młynów, Szklarki, Piotrowice i Młynik k. Piotrowic. Do tamtego czasu nasza okolica była prawie całkowicie niezamieszkana. Wioska Biernatów powstała prawdopodobnie dopiero później (około roku 1400) jako kolonia rybackiej osady Leszna Górnego. Pewien pochodzący z Bawarii osadnik znalazł tutaj odpowiednie miejsce dla swoich barci. Ponieważ hodowla pszczół bardziej się dla niego opłacała jak połów ryb wybudował on dom pośrodku lasu obok swojej pasieki przy drodze na Chojnów, nazwany Baiers Haus (porównaj później powstanie wiosek: Studzianka i Pogorzele). Niemieckie wioski otrzymywały swoje nazwy przez charakter okolicy w której je zakładano (porównaj Buczyna, Młynów, Karpie, Nowy Dwór), lub przez założycieli (porównaj Wilkocin - Wolfersdorf = Wolframsdorf, Młynów - Lauterbach = Lothar- lub Lutterbach, Przecław, Jakubów, Niegosławice, Piotrowice). Poszczególne wioski nazywały się prawdopodobnie także według nazwiska władcy panującego np. Polkowice - Polkwitz po księciu Bolku I ze Świdnicy. Tam, gdzie istniały już starsze słowiańskie osady, które później stopniowo były zasiedlane przez niemieckich rolników, to wówczas zachowywały te wioski najczęściej stare nazwy powstałe z obrazem wiosek (okolnica). Należały do nich między innymi takie wioski: Leszno Dolne, Małomice, Rudziny, Stara Jabłona. Często rozszerzano nazwy sąsiednich polskich miejscowości macierzystych na nowe osiedla niemieckie np. Nowa Jabłona obok Stara Jabłona, Jawor obok Stary Jawor, dalej Nowe Miasteczko, Nowa Kuźnia itd. Interesujący przykład mamy także w miejscowości Iława koło Szprotawy. Około roku 1300 była tylko jedna Iława (Ylavia). Po roku 1300 ta stara miejscowość nazywała się Ylavia slavica = Polnisch Eulau (Polska Iława) dla rozróżnienia od nowego osiedla Ylavia magna = Groß-Eulau (Iława Duża), a więc niemieckie założenie tej miejscowości musiało nastąpić około roku 1300. Nowe niemieckie wioski ze swoimi rozciągniętymi ulicami i dwuszeregiem zagród chłopskich były wręcz typowe dla wiosek osadników na Śląsku np. w powiecie Szprotawy: Witków, Siecieborzyce, Długie, Mycielin, Gościszowice, Niegosławice, Piotrowice i inne. W podobny sposób powstawały także niemieckie miasta na Śląsku przy których przedsiębiorcą był najczęściej rycerz ze szlachty. Tak powstały w XIII wieku w pobliżu Przemkowa : Lwówek Śląski, Bolesławiec, Złotoryja, Nowogrodziec, Głogów, Legnica. Także kościół zrobił wiele dla szerzenia niemieckości na Śląsku przez zakładanie klasztorów mniszych i żeńskich. W ten sposób w XIII i XIV wieku na Śląsk przybyło około 150 000 niemieckich osadników. Na Dolnym Śląsku polskość jest dzisiaj prawie wyparta.

Z czasów założenia Przemkowa.

Założenie miejscowości.

Miasto Przemków swoją nazwę zawdzięcza swemu założycielowi księciu Przemkowi I (Primislaus I) z Głogowa, który w latach 1280 - 1290 był panem Żagania, Przewozu, Głogowa, Ścinawy i Szprotawy. Jego nagrobek znajduje się w kościele klasztornym w Lubiążu. Nazwa Przemków w starych dokumentach ukazuje się jako łacińska Primislavia lub Primicavia oraz niemiecki Prymkenaw lub Prymke (wieśniacy mówią jeszcze dzisiaj często Primke lub Prinken). Książę Primislaus wybudował sobie tutaj zamek myśliwski i sprowadził niemieckich osadników. Prawdopodobnie zamek ten stał na pagórku zwanym jeszcze dzisiaj „Burgberg“ (Góra Zamkowa) w południowo-zachodnim krańcu dzisiejszego parku książęcego, który od dawnych czasów nazywał się „Oberwald“ (Górny Las). To, że na tak zwanej Górze Zamkowej musiała istnieć pierwsza osada, świadczy także istnienie prastarego cmentarzyska chrześcijańskiego w znajdującej się w pobliżu okolicy Szklarek. Podanie ustne mówi także o wcześniejszym kościele w tymże miejscu. Przylegająca do Szklarek miejscowość Piotrowice, która w swojej pieczęci gminnej nosi dwa skrzyżowane klucze i która prawdopodobnie pierwotnie była połączona ze Szklarkami wydaje się to potwierdzać. Znajduje się tam także prastary świadek z dawnych czasów – około tysiącletni, stary dąb. Stoi on trochę na uboczu po lewej stronie szosy do Szprotawy. Jego obwód wynosi około 8,5 metra, wysokość 32 metry i zawiera on w sobie około 100 metrów sześciennych drewna. Drugi prastary, gruby dąb stoi w Szklarkach obok kuźni. Z tej Góry Zamkowej mógł książę kazać założyć miasto przez osiedlenie się przybywających tutaj niemieckich osadników, na w pewnej odległości na południowy wschód łagodnie wznoszącym się, częściowo otoczonym przez bagna stałym gruncie oferującym pagórki. Już w roku 1305 miejscowość jest wymieniana w dokumentach jako miasto. Miasto to zostało zbudowane na wzór niemiecki z prostokątnym rynkiem od którego wychodziły główne ulice. Wkrótce został także zbudowany kościół, który około roku 1418 musiał być przebudowany lub zbudowany od nowa, ponieważ papieski list odpustowy z soboru w Konstancji datowany na 16 października 1418 roku do tego poświęconego Najświętszej Marii Panny kościoła obiecuje dyspensę na 100 dni wszystkim tym, którzy nie szczędzili datków na budowę i urządzenie kościoła. Kościół ten jest dzisiejszym kościołem katolickim na rynku. (Według Jentscha, „Geschichte der Stadt und evangelischen Kirchgemeinde Primkenau“).

Przemków jako miasto.

W wyżej wspomnianym dokumencie z 1305 roku Przemków pojawia się jako civitas Prympkenaw, a więc jako miasto obdarzone magdeburskim prawem miejskim tak jak Szprotawa. Przemków posiadał prawo organizowania targów, ponieważ było mu podporządkowane 10 wiosek z okolicy tzn. były one zmuszone sprzedawać i kupować na przemkowskim rynku. Tymi wioskami były: Wilkocin - Wolfersdorf (Wolframsdorf), Wysoka - Weißig (Wyssoka), Wengeln, Młynów - Lauterbach (Lotharbach, Lutterbach), Szklarki, Piotrowice, Młynik k. Piotrowic. Przemków w hierarchii stał jednak niżej jak Szprotawa, ponieważ miała ona obok sądu miejskiego jeszcze sąd ziemski jako instancję odwoławczą od sądu sołtysa poszczególnych wiosek, jak też sądu zarządcy zamku z Przemkowa. Sądził on także osoby z ziemiaństwa, które nie podlegały sądowi sołtysiemu. Miastu Szprotawie podlegał więc sądownie trochę większy obszar zwany terenem miasta. Ze szprotawskiego terenu miasta po roku 1800 powstał z kilkoma zmianami powiat szprotawski. Przemków nie miał jednak nigdy jurysdykcji nad 10 wioskami należącymi do jego obszaru targowego, a więc nigdy nie posiadał sądu ziemskiego, lecz tylko sąd miejski dla swoich obywateli. Był on zresztą podporządkowany jak wszystkie wioski sądowi ziemskiemu ze Szprotawy. To postawienie miasta Przemkowa za innymi miastami posiadającymi ten tak zwany teren miasta wynikało formalnie z tego, że Przemków nie posiadał żadnych murów miejskich i zawsze był otwartym miastem prowincjonalnym. Określenia pochodzące ze starych informacji (rok 1820), takie jak: brama szprotawska, głogowska, młyńska czy cyrulika tłumaczą się prawdopodobnie tym, że z początkiem panowania pruskiego został wprowadzony także w miastach śląskich nowy podatek konsumpcyjny na używki i artykuły spożywcze zwany akcyzą. Był on pobierany przy wjeździe do miasta (na ogół przed bramą) jako miejski podatek spożywczy. W roku 1756 Przemków podniesiono do rangi takiego miasta w którym się pobiera akcyzę i zorganizowano tutaj urząd podatkowy i celny (w roku 1820 akcyzę zniesiono po wprowadzeniu podatku klasowego i nowego podatku przemysłowego). Od tego czasu nie zamykano już wieczorem bram miejskich w miastach otoczonych murami.

Przemków w czasach reformacji, kontrreformacji i Wojny Trzydziestoletniej.

Już wkrótce po roku 1521 reformacja zawitała do Przemkowa. Do roku 1637 wszystko tutaj było czysto ewangelickie i nic nie przeszkadzało religijnemu pokojowi. W głównej mierze było to zasługą dziedzica z rodu von Rechenberg, właściciela posiadłości Przemkowa. W tym czasie wielu chłopców z naszej okolicy zostało wysłanych do Lutra na studia teologiczne do Wittenbergi. Później zostali oni duchownymi na Wysokiej i Wilkocinie. Wilkocin miał wcześniej swój własny kościół, który jednak na skutek uderzenia pioruna spłonął z początkiem Wojny Trzydziestoletniej. Dziedzicowi von Rechenberg zawdzięcza się także to, że nasze miasto zostało oszczędzone przed prześladowaniem osławionego „Zbawiciela Liechtensteina“2. Na czas reformacji przypada także nabycie przez właściciela ziemskiego Przemkowa wielkich obszarów leśnych. W czasach reformacji zagrożenie ze strony Turków zmuszało cesarzy niemieckich do ponoszenia wielkich wydatków pieniężnych dla obrony przed Turkami. Popadali oni przez to w znaczne kłopoty finansowe i musieli zastawiać lub sprzedawać część dóbr koronnych w swoich ziemiach dziedzicznych, do których także od roku około 1500, po wygnaniu ostatniego księcia z linii Piastów Głogowskich, Jana II z Żagania - Głogowa należało Księstwo Głogowskie. Tak więc w roku 1596 cesarz Rudolf II von Habsburg sprzedał Steinwiese, wieś Piotrowice i „górny las królewski“ (południowo - wschodnia część powiatu, później Las Przemkowski - Primkenauer Forst) wraz z wszystkimi przyległościami za kwotę 25 461 talarów 24 grosze dla Kaspara von Rechenberg z Przemkowa. Rok później w 1597 r. miasto Szprotawa kupiło najpierw jako zastaw na 30 lat, później dziedzicznie „Dolny Las“ (Niederheide) - wraz z Nową Kopernią (zachodnia połowa królewskiego lasu, później Las Miasta Szprotawy - Sprottauer Stadtforst). W ten sposób także Szprotawa znalazła się w posiadaniu wielkiej posiadłości ziemskiej. Gdy w czasie odrębnego pokoju w Pradze w roku 1635 cesarz zastrzegł sobie prawo przeprowadzenia w swoich księstwach dziedzicznych: Głogowskim, Żagańskim, Świdnickim, Jaworskim, itd. zmiany religii, skończył się wówczas pokojowy czas wolnego praktykowania czynności religijnych. W roku 1631 posiadłości Przemkowa przeszły z rąk Kaspara von Rechenberg w inne posiadanie. Cesarz podarował posiadłości Przemkowa wraz z Piotrowicami i Wysoką dla swojego pułkownika Leona Cropello de Medices, komendanta twierdzy legnickiej. Ten Włoch był gorliwym katolikiem, w związku z czym obsadził kościół na Wysokiej księdzem katolickim i w roku 1637 odprawił pastora Crusiusa z Przemkowa, który musiał opuścić miasto razem ze swoimi ruchomościami. Na miejsce wypędzonego został postawiony ksiądz katolicki, który miał ciężkie zadanie uczynienia katolików z ewangelickich mieszkańców Przemkowa. Gdy w roku 1639 w okolice Głogowa wkroczyli Szwedzi, katolicki ksiądz rzucił się do ucieczki i Przemkowianie zachęceni obecnością wojsk szwedzkich próbowali znów wprowadzić nabożeństwa ewangelickie. Pastor z Leśnej wygłosił tutaj kazanie próbne; do obsadzenia go w kościele w Przemkowie jednak nie doszło. To, że wówczas ewangelickich Przemkowian nie dotknęło nic gorszego miasto zawdzięcza szwedzkiej opiece; ponieważ miasto wystarało się na dłuższy czas o szwedzką opiekę wojskową, każdy obywatel miasta musiał płacić określoną sumę pieniędzy za ochronę. Ponieważ miasto było tak zabezpieczone znalazł tutaj schronienie także duchowny z sąsiednich Sieroszowic, którego gmina poszła w rozsypkę, gdyż w wioskach, które nie zapewniły sobie opieki wojsk szwedzkich istniała groźba wojny i szalała zaraza. W stodole, w ogrodzie, gdzie później został zbudowany kościół ewangelicki odprawiał on nabożeństwa i załatwiał akty urzędowe. W roku 1642 na polecenie szwedzkiego generała przyznano znów kościół na rynku ewangelikom z Przemkowa. Z jednej strony szwedzka opieka była zbawienna, a z drugiej strony też smutna, ponieważ w roku 1642 Szwedzi podpalili większą część miasta „dla zapewnienia sobie zwycięstwa, przy mającym tutaj miejsce zajściu“; w pobliżu miasta musiała więc odbyć się jakaś potyczka. O czasie „potopu“ szwedzkiego przypominają jeszcze mosty szwedzkie między Hutą Henryki a Rudzinami a także pewna legenda mówiąca, że w tutejszej okolicy zatopił się w bagnistym gruncie mały, szwedzki oddział wojskowy jazdy konnej. Później znajdowano tam jeszcze przy robotach na bagnach części rynsztunku i szkielety ludzi i koni. Dalszą pamiątką czasów Wojny Trzydziestoletniej jest pewien stary pomnik w lesie niedaleko od Krzywczyc, przy drodze Piotrowice - Krzywczyce, w języku ludowym zwany - Garnmännel. W tymże miejscu pewien handlarz przędzy, który swoje towary sprzedawał dla wojska, miał być ponoć napadnięty, obrabowany i zabity przez rabusiów. W czasie pierwszego ucisku przez katolickich panów ewangelicy z Przemkowa znajdowali schronienie w tak zwanym „ogrodzie różanym“ - Rosengarten. W gęstej kryjówce w lesie, przy drodze do Biernatowa pod gołym niebem odprawiali oni nabożeństwa. W roku 1911 w tamtej okolicy przy uprawie leśnej znaleziono mały kielich ołtarzowy, cyborium3 ze srebra i całkowicie podarte na strzępy ubranie zakładane przez pastora do mszy, które to rzeczy w każdym razie były tam ukrywane podczas Wojny Trzydziestoletniej, ażeby mieć je zawsze szybko pod ręką w czasie odprawianych leśnych mszy świętych; znalezione przedmioty przechowywane były następnie w zamku przemkowskim. (Według ustaleń strony katolickiej były to katolickie naczynia obrzędowe: 2 dzbanuszki mszalne i 1 łódeczka kadzidłowa - dopisek autora w erracie książki). Jeszcze inne miejsce schronienia mieli Przemkowianie, a mianowicie na bagnach w tzw. "Garnhorst". W czasie tych groźnych dni Wojny Trzydziestoletniej zginęły także w zagadkowy sposób dzwony przemkowskiego kościoła. Przypuszcza się, że zostały one w czasach zarazy zakopane gdzieś w tutejszej okolicy, ponieważ panował przesąd, że zaraza wówczas ustąpi. Bardziej wiarygodne jest jednak wyjaśnienie, że zgodnie ze starym prawem wojennym, zdobywca jakiejś miejscowości posiadał prawo do dzwonów i mógł kazać przetopić je na armaty (istniał wtedy zawód ludwisarza); także przemkowskie dzwony mógł spotkać ten los. Po Wojnie Trzydziestoletniej na cesarskich ziemiach dziedzicznych na Śląsku zaczęła się kontrreformacja. W roku 1653 i 1654 następowała konfiskata ewangelickich kościołów. W międzyczasie posiadłości Przemkowa przeszły w posiadanie Głogowskiego Kolegium Jezuitów (1653 - 69). Katolicka komisja redukcyjna (Schlüssel-Kommission) jeżdżąc od parafii do parafii wzięła w posiadanie około 1100 ewangelickich kościołów na Śląsku. Wśród tych kościołów znalazły się także kościoły z Przemkowa i Wysokiej. Dnia 9.02.1654 roku po południu o godzinie 15 zjawiła się cesarska komisja redukcyjna w Przemkowie. Mieszkańcy pośpiesznie wyszli na ulice „widząc nadjeżdżający mały obcy pojazd. W ociężale poruszającym się podróżnym powozie siedziało dwóch dystyngowanych mężczyzn. Jeden mężczyzna wyglądał na uczonego, drugi natomiast nosił szaty duchownego kościoła katolickiego, którego oczy spoglądały ponuro. Pod jego spojrzeniem milkły gadające dzieci. Powozowi towarzyszyła pewna liczba ciężkozbrojnych jeźdźców. Dookoła widać było zmartwione ludzkie twarze, ponieważ każdy wiedział, co oznaczało ich przybycie“ (według relacji z Małomic). Powóz udał się najpierw do zamku, gdzie komisja trochę wytchnęła od panującego na dworze zimna. Następnie skarżącym się członkom gminy pokazano pismo, według którego podróżni ci, a mianowicie Maximilian Adam baron von Montani, który był pełnomocnikiem cesarskim oraz George Frommholt proboszcz katedralny z Głogowa, który był pełnomocnikiem biskupa z Wrocławia mieli nakaz wzięcia w posiadanie przemkowskiego kościoła i oddanie go kościołowi katolickiemu. Mieszkańcy gminy lamentując zebrali się wokół kościoła; ich duchowny ukrył się, ażeby osobiście nie dokonywać przekazania kościoła. Nie mogąc go znaleźć komisja zażądała, ażeby ktoś z obecnych zamknął kościół i oddał im klucz. Nikt nie chciał się na to zgodzić, aż pewien młody człowiek zgodził się na to za zapłatą. Wkrótce po tym wydarzeniu człowiek ten zniknął. Jego zwłoki znaleziono na wiosnę na bagnach, na granicy z Gaworzycami, gdzie popełnił on samobójstwo. Został on pochowany na polach koło Łężc. Tutejszy duchowny, pastor Mühlmann został wygnany. Ewangeliccy Przemkowianie musieli znów szukać schronienia w „ogrodzie różanym“ i innych kryjówkach; nie mieli żadnego pastora, ale mieli przecież biblię. Od czasu do czasu przybywał także do nich wędrowny pastor, duchowny, który opuszczone (przez pastorów) gminy umacniał kazaniem i sakramentem w gęstwinach leśnych, podczas czego wystawione musiały być straże. Biada jednak wędrownemu pastorowi, gdyby wpadł w ręce siepaczy! Pomimo jednak wszelkich starań wierni z Przemkowa i Wysokiej w gruncie rzeczy pozostali ewangelikami. Jeszcze z końcem XVIII wieku obydwie katolickie gminy kościelne liczyły tylko 80 dusz. Przy gwałtownych usiłowaniach nawrócenia dla wielu nie pozostawało nic innego, jak tylko ucieczka. Szczególnie zawzięto się na młodzież. Gdy jakiś ewangelik chciał zebrać młodzież do szkoły, zaraz temu przeszkadzano. Początkowo wielu rodziców z konieczności wysyłało swoje dzieci do szkoły katolickiej, jak nakazywano, gdy jednak prowadzono ich na mszę i chciano przyzwyczaić ich do nabożeństwa katolickiego, rodzice byli zmuszeni także z tego zrezygnować i lepiej dać wyrastać dzieciom w ciemnocie, bez nauki. Wierni ewangeliccy z konieczności chodzili na mszę do Chocianowa, później z pomocą przyszedł im dom boży w Pogorzeliskach wybudowany jako kościół schronienie. W tej położonej tak jak i Chocianów w księstwie legnickim miejscowości, której nie można było zarzucić prześladowań religijnych, para szlachetnych braci, panów von Stosch, którzy byli właścicielami Chocianowa i Pogorzelisk, pozwoliła dla swoich współwyznawców z okolic Głogowa, dla złagodzenia ich kłopotów, na wybudowanie przestronnego kościoła. Na pewno nie często buduje się tak szybko kościół, jak to miało miejsce w tym wypadku. Na wiosnę 1656 roku książę legnicki dał zezwolenie na budowę kościoła, a we wrześniu tego roku można już było ten kościół poświęcić. Kościół ten jako kościół - schronienie jest jedyny w swoim rodzaju. Pierwotnie miejsce budowy stanowiła stodoła, która częściowo została anektowana do budowanego kościoła. Jeszcze dzisiaj część tego kościoła nazywa się sąsiekiem4 i nosi także jeszcze cechy charakterystyczne dla stodoły. Ponieważ kościół nie wystarczał dla wszystkich znajdujących tutaj schronienie, chociaż był tak przestronnie zbudowany, po środku sufitu musiano zrobić wielki otwór rezonansowy, ażeby przez ten otwór głos pastora mógł dochodzić do wszystkich przysłuchujących się wiernych. Otwór ten musiały przykrywać ażurowe, artystycznie rzeźbione liście i gałęzie, wykonanego z drewna drzewa palmowego, wznoszącego się z podłogi kościoła. Na palmie tej umieszczony był krzyż. Sufit i kulisy były bogato pomalowane; przeważnie były to symboliczne obrazy z Biblii przeplatające się z sentencjami. Był to kościół, który prawie niezmieniony ostał się jeszcze do dzisiaj, w którym ewangelicy z Przemkowa w swoim kłopocie umacniali się w słowie bożym i sakramencie (w niektórych latach było ponad 11 000 przystępujących do komunii św.), ich dzieci były chrzczone i zawierane były ich małżeństwa (wykazują to tamtejsze księgi kościelne z lat 1656 - 1740). Do tego kościoła przyjeżdżało także z daleka wielu chorych, ażeby przyjąć komunię św.; działo się tak też dlatego, że było surowo zabronione wzywanie ewangelickiego duchownego do chorego lub umierającego. Tutaj teraz chodzili na mszę nie zważając na ponowne zakazy ewangelicy z Przemkowa i okręgu Szprotawy. Większa część dzieci z ewangelickich rodzin chodziła też tutaj do szkoły i na katechizację. Przybywający tutaj gromadnie ewangelicy, którzy musieli wyruszać pieszo lub jadąc wozami często już o godzinie drugiej w nocy z soboty na niedzielę, przy przekraczaniu granicy księstwa za Wengeln śpiewali starą luterańską pieśń „W Bogu obrona nasza“. Gdy król Szwecji Karol XII, któremu ewangelicy ze Śląska zawdzięczają zwrot 121 kościołów i wybudowanie 6 kościołów łaski, w czasie Wojny Północnej (1700 r.-1721 r.) przechodził przez Śląsk, w Szprotawie (lub Bytomiu Odrzańskim) powstał osobliwy ruch, który stał się następnie potężny w całej prowincji, a mianowicie ruch „modlących się dzieci“ (betenden Kinder). Ruch ten naśladował z pełnym zachwytem nabożeństwa polowe Szwedów. Także u nas dwa razy dziennie zbierały się wielkie gromady dzieci pod gołym niebem, gdzie dzisiaj stoi kościół ewangelicki. Śpiewali oni pieśń Lutra „O Boże popatrz z nieba na lud swój“ i klęcząc prosili o wybawienie ich z biedy, o kościół, pastora i szkołę. Kronika donosi, że oni „biciem w końcu zostali wypędzeni“, ponieważ ruch ten wkrótce przerodził się w dziecięcą zabawę i dlatego został zabroniony przez władze. Przemków przeżył w tamtych czasach jeszcze więcej nieszczęść. Zaledwie miasto zostało odbudowano po podpaleniu przez wojska Szwedzkie w roku 1642, to znów w roku 1681 całkowicie spłonęło (poza 4 chałupami) a w roku 1719 uderzenie pioruna w wieżę dzisiejszego kościoła katolickiego wyrządziło nowe spustoszenia (według Jentscha, „Geschichte der Stadt und evangelischen Kirchgemeinde Primkenau“).

Wygląd miasta około roku 1650.

O tym jakie wrażenie sprawiało nasze miasto w i po Wojnie Trzydziestoletniej mówi kilka informacji zawartych w starej, zachowanej jeszcze księdze gruntowej (wieczystej). Zawiera ona kontrakty kupna domów od roku 1636 do roku około 1750. Miasto rozciągało się tylko na najbliższą okolicę placu targowego, który wówczas zwany był „Ring“ (Rynek). Mieszkańcy miasta byli drobnymi rolnikami i rzemieślnikami. Tak więc w mieście było kilka jatek, kramów szewskich i piekarskich, z czego jeden z ciastkami. Wymienia się także dwa wiatraki i warsztat garncarski („Töpperey“) jak również gospodę. Wysokim poważaniem cieszyli się mieszczanie, którzy posiadali majątek ziemski z browarem („Gut und Brewhoff“). Miasto od roku 1387 posiadało mianowicie prawo do warzenia piwa. Posiadłości ziemskie tych tak zwanych „posiadających majątek ziemski“ (Begüterten) według głogowskiego systemu płatniczego miały wartość od 600 do 800 marek, podczas gdy dobra innych miały tylko nieznaczną wartość, np. dom pewnej wdowy miał wartość tylko 25 marek. Bardzo skromne musiały być domy katedralne położone w pobliżu kościoła („auf dem Thumb“), które wszystkie warte były poniżej 100 marek. Wcześniej w różnych miejscowościach kościół główny określany był jako kościół katedralny - „Dom“. (Autor w erracie na końcu książki podaje: „auf dem Thumb“ jest prawdopodobnie skrótem od „w dominium“. Domy znajdowały się w każdym razie na targu na bydło „Viehmarkt“, gdzie wcześniej był dworski folwark. Porównując mowę starszych ludzi, mówią oni, że mieszkali w dominium = targu na bydło. Położona na targu na bydło kuźnia w języku ludowym nazywana jest jeszcze dzisiaj „kuźnią dworską“. Według kroniki Schulza na stronie 16 czytamy, że mieszczanie najemcy lub mieszkający w dominium płacili rocznie 28 srebrnych groszy, jako zluzowanie od pracy pańszczyźnianej wykonywanej ręcznie i sprzężajnie dla dworu pańskiego. Według dokumentów znalezionych w wieży kościoła katolickiego z 1793 roku w mieście było 9 mieszczan posiadających majątek ziemski i uprawnionych do warzenia piwa, 54 mieszczan uprawnionych do warzenia piwa, 44 mieszczan mieszkających w dominium lub najemców, 20 mieszczan zwanych „Hausbürger“, czyli bez posiadłości ziemskiej i przywilejów i 10 mieszczan zwanych „Botenhausbürger“, czyli prawdopodobnie bez posiadłości ziemskiej i bez przywilejów, ale z obowiązkiem kursowania jako posłańcy dla dworu pańskiego). Na także u nas panujące nędzne warunki życiowe w czasie Wojny Trzydziestoletniej wiele światła rzuca dokument z roku 1643 dotyczący kupna pewnego domu, którego właściciel prawdopodobnie zmarł a jego spadkobiercy zaginęli. Dom już przez około 10 lat stał opuszczony i mocno podupadł. Ponieważ groził zawaleniem się, kupił go ówczesny sędzia dworu za kwotę 30 marek, ażeby go odrestaurować i później za odszkodowanie odstąpić dla ewentualnie zgłaszających się spadkobierców. Domy były budowane z muru pruskiego z gliny (zesztukowane i zlepione - "gestückt und geklebt") i posiadały dachy gontowe lub ze słomy. W domach na rynku nad parterem górowało poddasze tak dalece, że musiało być podparte drewnianymi słupami i przez to wokół rynku powstało przejście ocienione (podcień). W czasie od roku 1600 aż do lat po roku 1700 przypada także powstanie wioski Studzianka. Niestety nie można ustalić dokładniejszej daty jej założenia. W żadnym razie założenie tej miejscowości nie mogło odbyć się przed rokiem 1600, ponieważ początek wioski był należącym do posiadłości Przemkowa majątkiem rodowym (wolna posiadłość dziedziczna), kupnem przez dziedzica Przemkowa wielkiego obszaru leśnego górnego lasu królewskiego, na którego brzegu leży Studzianka, które jednak nastąpiło dopiero w roku 1596. Istnieją różne domysły jeżeli chodzi o pochodzenie nazwy miejscowości. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie daje profesor uniwersytecki, tajny radca doktor Siebs, kierownik germańskiego seminarium we Wrocławiu. Według niego nazwa oznacza "Arm-Mägde-Brunnen" (Studnia biednej dziewczyny). Na to wydaje się także wskazywać zgodne ze zwyczajami miejscowymi gwarowe wymawianie nazwy miejscowości. Wieśniacy mówią jeszcze dzisiaj „Mädeburn“. Także możliwe do przyjęcia jest tłumaczenie nazwy jako „Brunnen auf armer Mahd“ (studnia na ubogim pastwisku). Tłumaczenie nazwy jako Armeebrunnen, ponieważ jedna z jeszcze teraz dających dowód studni w miejscowości miała służyć w czasach Wojny Trzydziestoletniej za miejsce pobierania wody dla przeciągającej w pobliżu armii, jest pomimo napisania w pewnej starej kościelnej księdze nazwy tej miejscowości jako „Armeeborn“ naukowo całkowicie nieuzasadnione, tak samo jak wyjaśnienie nazwy jako „Brünne“ (pancerz), ponieważ miejscowość leżeć miałaby w pobliżu „wału ochronnego“ trzech rowów. Studzianka w roku 1760 posiadała 8, a w roku 1835 - 26 chałupników. Podczas wielkiego pożaru lasu w roku 1904 cała wioska spłonęła a następnie znów została odbudowana ze środków państwowych.

Przemków w czasach Fryderyka Wielkiego.

Wyzwolenie ewangelików z prześladowania religijnego.

Około końca roku 1740 Fryderyk Wielki wkroczył na Śląsk rozpoczynając pierwszą wojnę śląską o pozyskanie zatrzymanego nieprawnie przez Habsburgów Śląska. Ustał teraz też wnet ucisk Ślązaków wyznania ewangelickiego. Także dla ewangelików z Przemkowa wybiła teraz godzina wybawienia z biedy. Na rozporządzenie Fryderyka Wielkiego w kwaterze głównej Leopolda von Dessau w Ruszowicach pod Głogowem zjawiło się dwunastu ordynowanych w Berlinie dla Śląska kandydatów teologii, skąd losowo rozdzieleni zostali do najbardziej udręczonych ewangelickich gmin. Z tej liczby „dwunastu śląskich apostołów“ teraz także Przemków po 87 letnim osieroceniu otrzymał znów ewangelickiego duchownego w osobie magistra Kegla z Quedlinburga. Przybył on do Przemkowa w dniu 25 stycznia 1741 roku. Teraz Przemkowianie mieli znów swoją mszę świętą, choć na razie tylko na Rynku. W czasie pokoju po pierwszej śląskiej wojnie w roku 1742 król postanowił, że ewangelicy na Śląsku będą mogli budować sobie własne budynki służące do odprawiania mszy, ale z uwagi na kościół katolicki na Śląsku miały być one bez wież i dzwonów. Domy te mogły nazywać się tylko domami modlitewnymi, a nie kościołami, a ich duchowni pastorami, a nie księżmi. Na wiosnę 1744 roku został położony kamień węgielny pod kościół ewangelicki. Do tego została zakupiona granicząca z istniejącym już od 450 lat cmentarzem winnica, gdzie już wcześniej w czasie Wojny Trzydziestoletniej odprawiane były ewangelickie msze. Zadziwiająco szybko zbudowano tutaj ewangelicki dom modlitewny. Mógł być on już poświęcony na początku sierpnia 1744 roku (wieżę wybudowano dopiero w 1871 roku). Był on wybudowany bardzo skromnie z drewna i muru pruskiego z cegły oraz z dachem gontowym. Za czasów Fryderyka Wielkiego wprowadzono teraz także w Przemkowie ewangelicką naukę szkolną. Rozpoczęła się ona w 1741 roku i była prowadzona przez kilka lat w obszernych domach mieszczan na Rynku. W roku 1748 została wybudowana pierwsza szkoła ewangelicka. Stanęła ona na ewangelickim placu kościelnym w miejscu, gdzie stoi obecna szkoła. Oczywiście budynek szkoły był znacznie mniejszy od obecnego. Po stronie zachodniej i wschodniej rosły kiedyś wielkie lipy. W roku 1821 zostały one ścięte, ponieważ musiały ustąpić miejsca naszej obecnej szkole, która potrzebowała dużo więcej miejsca. Pod starą lipą po stronie wschodniej szkoły było miejsce spoczynku zmarłego w 1800 roku i wielce zasłużonego dla szkoły pastora Menzela. Grób jego musiał więc zostać w 1821 roku zabudowany. Tak więc ten żarliwy mecenas szkoły spoczywa obecnie pod jej murami (pod pokojem północno-wschodnim5). Także inne części cmentarza musiały być zabrane pod bardziej rozległy budynek nowej szkoły, a mianowicie część po stronie południowej szkoły do ogródka szkolnego i dziedzińca (w roku 1921 powiększony). Rok przed budową starej szkoły (1747) wybudowano także plebanię. Jeszcze dzisiaj stojąca koło plebani stara lipa została właśnie wówczas posadzona. Ówczesny właściciel ziemski Przemkowa, hrabia von Reder dużo pomógł we wzniesieniu tych budowli, darując wszystkie materiały budowlane, co dla biednej gminy było dużą pomocą. Już po kilku latach wszystkie trzy budynki musiały być gruntownie przebudowane, ponieważ wyszło zarządzenie królewskie, że wszystkie budynki użyteczności publicznej mają posiadać dachy kryte dachówką. Rok tej przebudowy - 1771 - znajduje się jeszcze nad drzwiami plebani kościoła ewangelickiego. Najtrudniej ułożyła się przebudowa domu modlitewnego, którego lekkie muru nie były w stanie udźwignąć dużego ciężaru dachu krytego dachówką. Stare mury musiały być burzone kawałkami i nowe mury masywnie wznoszone na półtora metrowej szerokości fundamencie. Wnętrze kościoła zostało natomiast niezmienione. Znów ówczesny patron kościoła ekscelencja hrabia Reuß, który od roku 1752 posiadał posiadłości Przemkowa udzielił dużej pomocy. Pozwolił za darmo wypalać wszystkie cegły i podarował całe potrzebne do budowy żelazo. O tej przebudowie kościoła przypomina jeszcze data 1774 nad południowymi, środkowymi drzwiami kościoła i herb hrabiego Rzeszy Reuß nad północnymi drzwiami. Kościół ewangelicki w tym kształcie stoi jeszcze dzisiaj, brakowało wówczas tylko wybudowanej w roku 1871 wieży. Nadzwyczaj skromny kościół wykazuje lekkie podobieństwa do stylu barokowego. Styl ten wyraźniej występuje w ołtarzu, chrzcielnicy i ambonie. Wyrzeźbione w drewnie figury przy tym są dziełem głogowskiego rzeźbiarza Ignatiusa Nehrlicha z roku 1744. Wówczas ewangelicki dom modlitewny, plebania i szkoła z cmentarzem otoczone były murem. Całość leżała poza właściwym miastem. Duża część muru przy cmentarzu ostała się jeszcze do dzisiaj. Z czasów śląskich wojen Fryderyka Wielkiego brakuje wszelkich informacji o Przemkowie i jego okolicy, pewne jest tylko jedno wydarzenie: po bitwie pod Legnicą w roku 1760 król stanął obozem pod Świdnicą. Dotarła tam do niego wiadomość, że Rosjanie szykują się do zdobycia Berlina a także, że wojska austriackie są w drodze do okręgu pogranicznego. Natychmiast opuścił obóz pod Świdnicą i udał się do Brandenburgii z pomocą, postępując tuż za Austriakami. W drodze w tamtą stronę przechodził także przez Przemków. Tutaj w dniu 10 października 1760 roku połączył się z korpusem generała von der Goltz i następnie pomaszerował dalej przez Szprotawę, Żagań i Dłużek. O Fryderyku Wielkim przypomina u nas także ulica „Königstraße“ - droga komunikacyjna szosy ze Szprotawy (przed Szklarkami) i ulicy „Wolfersdorfer Str.“, która styka się z cegielniami położonymi na południe od miasta. Ulicą tą mógł przeciągać król we wspomnianej ekspedycji wojennej i później po odwiedzinach na Śląsku w czasie swojej podróży powrotnej do Poczdamu (1773 rok ?), przy czym zahaczył o nasze miasto. Z drzew morwowych, które w tamtym czasie były zasadzane według królewskiego rozporządzenia w celu wspierania upraw jedwabiu wszędzie przy kościołach i szkołach (w roku 1801 naliczono 35 drzew), obecnie w pobliżu kościoła ewangelickiego na starym cmentarzu rośnie jeszcze jedna morwa (obok muru przy ulicy Garncarskiej - „Töpferstraße“). Przemków w czasach „Starego Fritza“ (Fryderyka Wielkiego - przyp. tłumacza) w roku 1756 liczył 665 a w roku jego śmierci (1786 r.) 782 mieszkańców.

Przemków około roku 1800.

1.Wygląd miasta.

W roku 1793 miasteczko liczyło 873 mieszkańców. Domy były wybudowane z drewna i gliny, przykryte dachem ze słomy lub gontu a te na Rynku (Ring) najczęściej zaopatrzone w drewniane podcienie. Po środku rynku stała remiza strażacka wraz z szopą na drabiny i węże strażackie. Obok tego znajdowała się studnia z żurawiem do której były podobne także wszystkie inne studnie w mieście. Ulice w mieście wybudowane były bardzo nieregularnie. Na Rynku znajdowało się 6 jatek piekarskich i 9 szewskich. Jako „chluba miasta o godnej pozazdroszczenia piękności“ wymieniana była wieża kościoła katolickiego na Rynku, ze swoim podwójnym widokiem i zielonym dachem z „drewnianych łupków“ i swoimi trzema dzwonami. Wspaniałą budowlą był także trochę ukryty, położony poza właściwym miastem dom modlitewny, który wraz z cmentarzem, plebanią i szkołą otoczony był dużym murem. Fronton wschodni ozdabiał tak jak jeszcze dzisiaj, żelazny krzyż, natomiast fronton zachodni pozłacane słońce, które teraz zardzewiałe leży gdzieś w ciemnościach poddasza kościoła. W całości miasto miało 171 budynków, z czego 10 budynków użyteczności publicznej, 116 domów mieszczańskich i 45 mieszczańskich stodół. Wyróżniało się 9 posiadających majątek ziemski i uprawnionych do warzenia piwa mieszczan, którzy cieszyli się wielkim poważaniem i do tego jeszcze 54 mieszczan uprawnionych tylko do warzenia piwa tak, że prawo do warzenia piwa posiadało łącznie 63 mieszczan. Powoli rosła liczba ludności. W roku 1793 powstała całkowicie nowa miejscowość, którą była ściśle przylegająca do Przemkowa Gmina Zamkowa, do czego ówczesny dziedzic baron von Seherr-Thoß oddał dawną winnicę, na której w czasach hrabiego Reuß wiele uprawiano winorośli i owoców a także znajdowała się tam znacząca hodowla pszczół. Nowa miejscowość otrzymała nazwę „Weinberg“ (Winnica) - porównaj nazwy ulic „Am Weinberg“ (Winogrodzka), „Bergstraße“ (Górska), podobnie gospoda „Zur Weintraube“ (Pod winogronem). Mieszkańcy „Winnicy“ przed 1793 rokiem mieszkali w „Lindewalde“ w Chojnowie. Z powodu niekorzystnych warunków co się tyczy wody pitnej, byli jednak zmuszeni wynieść się stamtąd i za pozwoleniem dziedzica przenieść swoje domy tutaj. (Gmina Zamkowa została włączona do miasta w roku 1904). W roku 1798 zostało założone także Głogowskie Przedmieście.

2. Mieszkańcy.

a). Obywatele rolni.

Mieszkańcy byli po części, tak jak to jest jeszcze dzisiaj, obywatelami rolnymi, wśród których szczególne znaczenie posiadali tak zwani „posiadający majątek ziemski“. Także większość rzemieślników ubocznie trudniła się rolnictwem. Mieszczanie poza specjalnym świniopasem mieli swojego pasterza gminnego, który mieszkał na placu „Hirtplatz“. Tutaj także w specjalnej oborze umieszczony był gminny buhaj. Pasterz gminny wypędzał bydło mieszczan rano na miejsce zwane „Königsheide am Stillstande“ (pustkowie królewskie w zacisznym miejscu) i przyganiał z powrotem wieczorem. (Porównaj nazwy ulic „Hirtplatz“ - plac Pasterza i „Hirtstraße“ - ulica Pasterza). Pastwisko to było prawdopodobnie tą położoną jeszcze dzisiaj w zakątku pomiędzy szosą ze Szklarek a ulicą do Biernatowa polaną leśną. Przez to droga do Biernatowa w swoim początku nazywała się wcześniej także „Viehtreibe“ (Droga pędzenia bydła). Takim pastwiskiem było także „Egelsee“ (Jezioro pijawek) położone za Fichthau, gdzie również pewna leśna droga dzisiaj jeszcze oznaczana jest jako droga pędzenia bydła. Także na bagnach za dzisiejszą fabryką krochmalu i w pobliżu góry „Lerchenberg“ (Jägerhof), zarówno jak też na obszarze dzisiejszego pastwiska dla koni pomiędzy Louisenhof a parkiem, było wypasane bydło. Dwór pański oddał pastwisko do dyspozycji. Prawo wypasu bydła na „Königsheide“ było dla miasta wyraźnie potwierdzone w 1671 roku przez Królewski Sąd Dworski w Szprotawie. Poza tym obywatele rolni posiadali w lasach pańskich prawo do drewna i podściółki. (Dokument przyznający te przywileje z dnia 7 września 1698 roku).

b.pracownicy rzemiosła i handlu

Według dokumentów z wieży kościoła katolickiego z roku 1793 i wyliczenia z roku 1750 6 znani byli następujący pracownicy rzemiosła i handlu: 1 cyrulik, 1 chirurg, 6 (5) piekarzy, (3 młynarzy mielących zboże w wiatraku), 6 (6) rzeźników, 1 wyciskacz oleju, 1 piwowar, 1 gorzelnik, (1 hurtownik, 5 sklepikarzy, 1 kaszarz, 1 mączarz), 9 (10) bednarzy, 3 (5) garncarzy, (2 handlarzy przędzą), 1 płóciennik, 2 (1) sukienników, 4 pończoszników, 2 farbiarzy, 11 (9) krawców, 1 kapelusznik, 2 rękawiczników, 2 (1) powroźników, 2 garbarzy, 2 (1) białoskórników, 9 (9) szewców, 2 (1) siodlarzy, 1 rymarz, 4 (1) kuśnierzy, 11 (10) kowali, 3 (1) ślusarzy, (1 handlarz drobnymi wyrobami żelaznymi), 4 (2) stolarzy, 7 kołodziei, 2 (1) mistrzów ciesielskich, 2 szklarzy, 1 tokarz, 1 mistrz murarski, 1 kominiarz, 3 muzyków, 1 pasterz gminny. W roku 1793 w mieście było 23 kupców. Wśród pracowników rzemiosła i handlu tj. piekarzy, rzeźników, szewców, krawców, kowali, kołodziei, bednarzy i garncarzy było 8 poważanych cechów. Bractwo szewskie wybudowało sobie w roku 1757 w kościele ewangelickim swój własny chór. Wiszący na balustradzie tego chóru i jeszcze dzisiaj się tam znajdujący szkarłatny napis brzmi: „Bóg z nami! Bractwo szewskie 1850 rok“. Później na znaczeniu przybrał także cech garncarski (porównaj wyliczenie zawodów z roku 1820 jak również „Targ Garncarski“ (przednia część rynku przy wjeździe na ulicę Głogowską) oraz ulica Garncarska. Glina była kopana na polu koło Krępy). Wielką wagę przywiązywano do przestrzegania starych przekazywanych tradycją zwyczajów cechu. Każdy cech posiadał swoją skrzynię cechową, puchar cechu, własne całuny itd. i obradował w specjalnej gospodzie. Była nią najczęściej piwnica ratuszowa, później także położona na ulicy Głogowskiej gospoda „Zum weißen Roß“ (Pod białym rumakiem) - dzisiaj „goldener Frieden“ (złoty pokój) lub inny lokal. Roczne walne zgromadzenia odbywały się najczęściej w czasie zapustów i na św. Michała i przebiegały nadzwyczaj uroczyście. Ponieważ te zgromadzenia wcześniej odbywały się co trzy miesiące nazywane były „kwartałami“. Wszelkie obrady jak uwolnienie uczniów, czy przyjęcie do cechu mistrzowskiego, odbywały się „przy otwartej skrzyni cechowej“. Każdy musiał uroczyście stwierdzić przysięgą przestrzeganie ustaw cechu. Pomieszczenie dla wędrujących czeladników odznaczało się już wyglądem zewnętrznym np. dla bednarzy przez wiszący przed pomieszczeniem szyld z napisem: „miejsce dla wędrujących obcych czeladników bednarskich“, lub dla kowali przez trzy połączone ze sobą podkowy. Także w samym lokalu można było natychmiast znaleźć wyznaczony dla każdego cechu stół. Nad miejscem dla bednarzy wisiały np. pod sufitem umocowane kolorowymi wstążkami dwa małe, dzisiaj jeszcze zachowane, drewniane beczułki z herbami, z których jedna nosiła datę 1812 rok. Beczułki te były zgrabnie wykonane w kształcie małych baryłek. Wewnątrz były one tak artystycznie podzielone, że gdy chciałoby się ich użyć, to z jednej baryłki można by nalać 7 a z drugiej 5 różnych gatunków wódki. Trochę bardziej konieczna zmiana lokalu cechu miała najczęściej miejsce w czasie kwartału zapustnego i przebiegała szczególnie uroczyście. Cechmistrzowie z muzyką szli do nowo wybranego pomieszczenia. Relikwia cechu, czyli skrzynia cechowa niesiona była na przedzie pochodu. Za tym postępował mistrz z pucharem. Każdy członek cechu niósł swoją szklankę do picia lub swój kubek. Z ośmiu wówczas wielkich cechów dzisiaj zachował się jeszcze cech bednarski, cech stolarski, który wcześniej był połączony z cechem kołodziei i stelmachów, dalej cech szewski, cech krawiecki, cech kowalski połączony z cechem ślusarzy i cech piekarzy. Jednakże większość z nich nie ostała się jako wolne cechy, lecz jako założone przez państwo cechy przymusowe. Cech rzeźników obecnie został włączony do cechu szprotawskiego. Najstarszym cechem jest oczywiście cech bednarski, który został założony w roku 1623 a więc obecnie istnieje już 300 lat. (W erracie na końcu książki autor podaje: cech bednarski i także inne cechy rzemieślnicze pochodzą na pewno z wiele starszego czasu niż z XVII wieku. Przywileje rzemieślników pochodzą z roku 1387. Już wówczas istniały cechy: rzeźników, tkaczy, szewców i piekarzy). Większość zabytków po cechach jeszcze teraz istnieje i jest przez mistrzów cechów starannie strzeżona. Można tutaj wymienić stare, dębowe skrzynie ce chowe, cynowe puchary cechów, stare dzbanki gliniane do nalewania piwa, szklanki do picia ze specjalnymi, wykonanymi w sposób rzemieślniczy znakami i napisami, stare cechowe dokumenty urodzenia i księgi protokołów, zatwierdzenia przywilejów, całuny itd. Także czeladnicy mieli swój specjalny związek zwany „Gesellenbruderschaft“ (Bractwo czeladnicze) i własną skrzynię związku. Czytając stare dokumenty np. cechowe dokumenty urodzenia, wynika z nich, że tylko uczciwi, zacnie urodzeni mistrzowie z czystego niemieckiego rodu byli przyjmowani do cechu i stąd można rozumieć uczucie dumy, z jaką jeszcze dzisiaj nasi mistrzowie mówią o swoich starych cechach. Większość rzemieślników dużo swoich towarów wykładało na jarmarkach, jak też na targach przemkowskich, zwłaszcza na targach na bydło, zdobywając pewną reputację (porównaj nazwę placu „Viehmarkt“ (Targ na bydło); dzisiejsza ulica „Scharfenbergstraße“ (ulica 10 Lutego) nazywała się wcześniej „Große Viehmarktgasse“ (Wielka ulica targu na bydło). Odbywały się 4 jarmarki, wśród nich były dni targowe na bydło i płótno, następnie w środę targ ze zbożem i żywnością. W czasie dni jarmarcznych panował żywy ruch. Na placu targowym i przyległych do niego ulicach cisnął się tłum. Wszędzie stały stragany jarmarczne. Przy gospodzie „zu den drei Kronen“ (Pod trzema koronami) - na placu dzisiejszej kaplicy zamkowej - handlowano na przykład tytoniem, hubką i mydłem, w uliczce gdzie znajduje się apteka stały stragany sukiennicze a na powstałej dopiero po pożarze miasta w 1804 roku ulicy „Heinrichstraße“ (ulica Heinricha) - obecnie ulica „Neustraße“ (ulica Nowa) - znajdowały się stragany szewskie. Nie brakowało też zabaw ludowych. Dzisiaj w czasach nowoczesnych środków komunikacji i zarobkowania nasze jarmarki straciły na znaczeniu. Jako zyskowniejsza i gorliwie strzeżona gałąź przemysłu spożywczego miasta wymieniane było browarnictwo miejskiej komuny piwnej. Przemków otrzymał prawo milowe do wyszynku piwa w roku 1387 od księcia Henryka VIII, ówczesnego posiadacza części Księstwa Głogowskiego. Po tym w promieniu 1 mili naokoło miasta nie pozwalało się nikomu sprzedawać obcego piwa, ponieważ to prawo przysługiwało wyłącznie miejskiej komunie piwnej. Prawo wyszynku znajdowało się w rękach 63 domów w mieście, których właściciele tworzyli komunę piwną. Potrzebne do warzenia piwa drewno otrzymywała ona z lasów pańskich za darmo. W powstałym w roku 1785 procesie pomiędzy nowym właścicielem posiadłości Przemkowa baronem von Seherr - Thoß a miejską komuną piwną, miasto straciło w trzeciej instancji wyłączne prawo do wyszynku piwa i do gorzelni pomimo istniejących dokumentów. Nasze miasto utraciło przez to ważne źródło dochodów, które w latach 1754/55 np. przy rocznym wyszynku 1200 antałków piwa przynosiło prawie 800 Talarów Rzeszy czystego zysku. W roku 1806, po odbudowie spalonego doszczętnie w wielkim pożarze w 1804 roku browaru i budynku na słód ustał będący wcześniej w zwyczaju, przypadający kolejno na uprawnionych do tego obywateli, wyszynk piwa. Każdy członek komuny piwnej posiadał mianowicie wcześniej prawo do wyszynku piwa na określony czas. Ten na kogo była kolej w specjalny sposób zaznaczał swój dom. W Szprotawie robiono to przez wywieszenie na drzwiach domu pomalowanej na czerwono cienkiej deski. Prawo to zostało teraz przeniesione trwale na mieszkającego na Rynku członka komuny piwnej za określoną kwotę dzierżawną. Teraz uprawniony do wyszynku piwa zawieszał na swoim domu szyld z wymalowanym kuflem do piwa i kieliszkiem na wódkę. Później prawo wyszynku zostało trwale przekazane dla dzierżawców browaru miejskiego. Komuna piwna istnieje jeszcze dzisiaj. Na skutek zakupu upoważnionych do ważenia piwa rodzin dzisiaj w rękach miasta znajdują się 23 udziały, 13 udziałów ma w posiadaniu dwór pański a 27 udziałów jest jeszcze nadal w rękach poszczególnych rodzin (porównaj „nasz browar miejski“ i obszar dzisiaj zasypanego „stawu miejskiego“, tak samo ulica „Brennergasse“.

c. Większe zakłady.

Działały także większe zakłady np. na terenie dworskim bielarnia. Znajdowała się ona obok dzisiejszego książęcego tartaku. W tamtych czasach uprawiano wiele lnu z którego gospodynie i dziewczęta na kołowrotkach przędły nici. Nici te, jak i gotowe płótno dostarczane były z całej okolicy do bielarni. W dzisiejszym stawie tartacznym płukano to następnie, gotowano w szopie bielarni w kotłach i na rozciągającej się obok łące wystawiano na światło słoneczne do wybielenia. W nocy wystawione rzeczy pilnowali stróże przed złodziejami. Mieszkańcy później zabierali sobie nici i dawali dla tkacza do przetworzenia na płótno, o ile sami nie tkali. Na Młynowie były trzy młyny wodne; młyn górny na miejscu dzisiejszego zbiornika na ryby, istniejący jeszcze dzisiaj młyn środkowy i fabryka papieru, tak zwany młyn dolny. Jeszcze dzisiaj leżący przy odcinku linii kolejowej staw nosi nazwę stawu papierni. Dawna papiernia dzisiaj jest leśniczówką. W papierni produkowano także papier do pisania ze szmat, który wyglądał szaro i był również nie taki gładki, jak dzisiejszy. Na takim otrzymywanym z tej fabryki papierze pisały wtedy dzieci naszych szkół. Wówczas już także w naszej okolicy zajmowano się pozyskiwaniem i przerabianiem żelaza. Już w XVIII wieku istniała huta, która jednak upadła. Właściciel ziemski Przemkowa hrabia von Proskau wybudował w 1707 roku młyn wodny „Georgenmühle“ (młyn Grzegorza), który często wymieniany był w księgach kościelnych. W roku 1794 pan von Bibran kazał go zburzyć i wybudować nową hutę. Od tego czasu miejsce to nazywa się Hohen Ofen (Wielki Piec). Wielki piec znajdował się na miejscu, gdzie dzisiaj stoi „stara huta“, naprzeciwko dzisiejszej gospody „zur Hütte“ (Na hucie). Maszyn parowych jeszcze nie używano lecz zakład był napędzany przez wodę. Obok huty płynął rów, który wprawiał w ruch wielkie koło wodne. Ono z kolei poruszało wielką dmuchawę, która dostarczała wielkiemu piecu potrzebny podmuch powietrza. Pozyskiwana na łąkach bagiennych darniowa ruda żelaza była tutaj topiona na sztaby surówki. Pod kierownictwem wspaniałomyślnego radcy dworu pana Suren później, gdy posiadłości Przemkowa przeszły w ręce książąt Szlezwiku-Holsztynu, został zburzony stary „wielki piec“, założono nową hutę, postawiono pierwsze maszyny parowe i w ten sposób przystosowano zakład do nowoczesnych wymagań. Pozyskiwana w wielkim piecu surówka była dalej przerabiana na Młynowie w hamerni lub tłoczkarni. Z tego zakładu powstała dzisiejsza fabryka krochmalu. Staw, który znajduje się w tamtym miejscu, nazywa się jeszcze dzisiaj „Hammerteich“ (Staw Młot). Tak więc także tutaj był napęd wodny. Zakład posiadał 3 żelazne młoty różnej wielkości, które dawały się dowolnie ustawić poprzez prosty nacisk dźwigniowy. Najcięższy młot ważył 3 cetnary a jego potężne bicie było słychać aż do miasta. W tej tłoczkarni z na nowo rozżarzonej surówki wyciskano szlakę. Żelazo było przez to kowalne i trafiało teraz dalej do licznych kuźni miasta i okolicy, gdzie następnie przetwarzane było na lemiesze, kosy, sierpy, gwoździe, obręcze kół itd. Szlaka była wówczas wykorzystywana do brukowania ulic. W naszych czasach szlaka ta zyskała dużą wartość z powodu jeszcze dużej zawartości żelaza, którego przy niedoskonałych środkach starych czasów nie można było odzyskać. Z tej przyczyny w latach 1909/11 szlaka ta była na powrót wykopywana z wiejskich ulic Młynowa i Łężc i wysyłana na Górny Śląsk do ponownego przerobienia, co przynosiło gminom znaczny zysk. W dawnych czasach prowadzono także tutaj duży chów owiec. Wełna pakowana była w wielkie bele i zwożona do Wrocławia na sprzedaż na światowej sławy wrocławskim targu na wełnę. W XVIII wieku w ówczesnym miejskim obszarze Chojnowa miało mieszkać wielu sukienników i tak na Górze „Stadtberge“ (Góry Kollenberg i Schinderberg) na północ od szosy chojnowskiej i na Górze „Hutmacherberg“ na wschód od ulicy Wilkocińskiej. Kolonie te miały być później spalone. Zważywszy na przemysłowe warunki naszej okolicy w dawnych czasach, przekazywane wiadomości mogą potwierdzać, że mieszczanie mieli „dość znaczne utrzymanie i wszyscy mieszkańcy żyli w niezłych, żeby nie powiedzieć w zamożnych warunkach“.

d. poddaństwo w stosunku do dworu pańskiego.

Tak jak i wszędzie tak i u nas w dawnych czasach istniało poddaństwo w stosunku do dworu pańskiego. Jednakże w 1703 roku mieszczaństwo wykupiło się od poddaństwa lennego u właścicieli ziemskich w zamian za ciążącym na domach i parcelach rocznym oprocentowaniu i roczną opłatę pańszczyźnianą. (Autor w erracie podaje: zluzowanie od pańszczyzny przemkowskiego mieszczaństwa nastąpiło prawdopodobnie dopiero w 1705 roku). Po pewnym porównaniu z roku 1743 roczne oprocentowanie pańszczyźniane dla całego mieszczaństwa wynosiło ponad 166 talarów Rzeszy, do czego dochodziły jeszcze tak zwane „Ehrungen“ (honory), których procenty pieniężne odpowiadały datkowi 48 gęsi, 12 starych kur, 61 kurczaków i 2 kapłonów (wykastrowane i utuczone koguty). Pomimo tych opłat jednak mieszczaństwo zobowiązane było do wykonywania pojedynczych usług np. gaszenia pożarów w lasach i zrywania jagód jarzębiny służących do połowu drozdów. Do świadczenia pańszczyzny w całej swojej rozciągłości zobowiązane były leżące dookoła miasta miejscowości włączając w to Gminę Zamkową (Weinberg - Winnica), w której nie nastąpiła spłata tych świadczeń pieniędzmi. Do tego należały także wszystkie prace rolnicze jak wypasanie bydła, prace przy zbiorach itd. Do pewnego stopnia mieszkańcy jako odszkodowanie za te usługi posiadali prawo grabienia podściółki i zbierania suchego drewna w pańskich lasach, a nawet pomiędzy wschodem a zachodem słońca w tygodniu przywożenia tego raz zaprzęgiem lub dwa razy wózkiem, tak samo prawo wypasu i zbierania trawy w lesie i na bagnach. Dwór pański dawał także za darmo drewno budowlane potrzebne do budowy i konserwacji budynków użyteczności publicznej, prócz tego drewno potrzebne do warzenia piwa. Prawie wszystkie te stosunki poddańcze kończą się w latach pięćdziesiątych po rewolucji z 1848 roku.

3. Sądownictwo.

Przemków pojawia się już w 1305 roku jako miasto z prawem magdeburskim. Posiadało ono jako takie własny sąd miejski, w którym obywatele byli reprezentowani przez 7 wybranych przez siebie ławników. Orzekał on w sprawach spornych pomiędzy mieszczanami i w występkach popełnianych w obszarze miasta. Przewodniczył mu wójt miejski w imieniu właściciela ziemskiego Przemkowa, od którego sąd - zarówno jak i sądy sołtysów wiosek leżących w obszarze posiadłości ziemskich Przemkowa - był zależny. Toteż sędzia nosił tytuł „sędziego dworskiego“. Nasz sąd miejski był zresztą podporządkowany sądowi ziemskiemu w Szprotawie. Prawo mianowania i zatrudniania sędziowskich urzędników przeszło w późniejszym czasie stopniowo z właścicieli ziemskich na państwo. Tak też w roku 1756 zniesiono przemkowski sąd dworski. Jednakże właściciel ziemski miał decydujący wpływ w wymierzaniu sprawiedliwości. Tak czytamy w dokumencie z wieży kościoła katolickiego z 1793 roku: „Sądownictwo wyższe przynależy do posiadłości ziemskiej tak samo jak jurysdykcja cywilna. Magistratowi przysługuje tylko część jurysdykcji w miejskich sprawach policyjnych i w mniejszych sprawach sądowych“. Poprzez ustawę o miastach Steina z roku 1808 także u nas została zrealizowana zasada ścisłego rozdzielenia sądownictwa od zarządzania. Przemkowski sąd miejski został zastąpiony królewskim sądem miejskim ze specjalnymi urzędnikami, który był jednak połączony z sądem dworskim (sądem patrymonialnym) majątku ziemskiego. Urzędnikami przemkowskiego urzędu sprawiedliwości byli: zarządca sądowy (administrator w zastępstwie), aktuariusz (pisarz sądowy) i woźny. Kancelaria sądu i mieszkania urzędników około roku 1848 były w miejscu dzisiejszego budynku książęcej kuchni i zamkowego ogrodnictwa. W roku 1848 w wyniku reformy ustawy o pruskim ustroju sądownictwa został zniesiony przemkowski sąd patrymonialny i miejski. Od tego czasu rozprawy odbywał u nas szprotawski sąd okręgowy (wcześniej zwany „sądem powiatowym“- stary sąd ziemski). Także na wioskach ustała jurysdykcja patrymonialna właścicieli dóbr szlacheckich nad ich mieszkańcami (według Matuszkiewicza, „Geschichte der Stadt Sprottau“). O czasie, gdy sąd nad Przemkowem sprawował jeszcze właściciel ziemski, przypomina położona niedaleko „Schießberg“ (Góra Strzelecka) Góra „Galgenberg“ (Góra Szubienica). W dawnych czasach stała tam szubienica (na północnym krańcu obecnej żwirowni) na terenie dworskim. Składała się ona z wybudowanego w zamkniętym kręgu muru z polnych kamieni bez konstrukcji dachu, zaopatrzonego na dole w wejście. Na górnej krawędzi sterczały swobodnie w górę cztery drewniane słupy - po dwa wzajemnie naprzeciwko siebie - na których końcach przymocowane były skierowane do środka belki poprzeczne. Tutaj na miejsce straceń mógł być przyprowadzony jakiś biedny grzesznik i stać się pastwą wron i innych żarłocznych drapieżników. Jurysdykcja jeszcze przed wiekiem była bardzo surowa. W naszych księgach kościelnych z czasów śmierci Fryderyka Wielkiego - 1786 rok - wymieniane były następujące surowe kary, które były oznajmiane w szkołach dla odstraszenia: „podpalacze mieli być spaleni żywcem, mordercy mieli mieć ścinane głowy, rozbójnicy mieli być łamani kołem, kto dopuszczał się rabunku, kradzieży lub włamania, kto dopomagał dezerterowi miał być powieszony na szubienicy“. Ostatnie powieszenie w Przemkowie miało odbyć się w latach dwudziestych poprzedniego wieku. Nasi przodkowie omijali to ponure miejsce straceń na szubienicy jako miejsce trwogi. Przemkowska szubienica stała do około roku 1845. Żyjący jeszcze starsi Przemkowianie mieli ją okazję widzieć jako dzieci. W sądach wiejskich sołtysi wraz z 7 ławnikami sprawowali jurysdykcję nad mieszkańcami wiosek tak samo, jak w mieście wójt dziedziczny nad mieszczanami. Pobierał on trzecią część opłat i grzywien, miał jednak (w obszarze Szprotawy) obowiązek wykonywać usługi końmi panującemu władcy (księciu), szlacheckim dziedzicom rokrocznie każdego trzeciego dnia dostarczać śniadanie i około Bożego Narodzenia wykonywać końmi pańszczyznę sprzężajną.

4. Zarząd miasta.

Według doskonałej myśli zasadniczej magdeburskiego prawa miejskiego, które także obowiązywało w Przemkowie, w dawnych czasach sami mieszczanie zarządzali miejskimi sprawami. Wolność ta zanikła w śląskich miastach z początkiem panowania pruskiego. Panujący władca rościł sobie prawo do nieograniczonego ogólnego nadzoru. Do rady miejskiej nie wchodziło się już z wyboru mieszczan, lecz miejsca w niej były obsadzane przez rząd, o czym u nas z polecenia rządu decydował właściciel ziemski. Zarząd i posiadłość miasta w sprawach państwowych znajdowały się pod nadzorem izby wojennej i dóbr państwowych (Kriegs- und Domänenkammer) z Głogowa i państwowego komisarza podatków lokalnych, który tworzył instancję pośrednią pomiędzy zarzą dem miasta a izbą wojenną i dóbr państwowych, a mianowicie w sprawach rachunkowych i podatkowych. Przez jego ręce przechodziły wszystkie raporty do urzędów. Zresztą zarząd miasta był zależny od dworu pańskiego. Miejskie instytucje znajdowały się tak samo pod zarządem państwowym tak, że nie mógł być zrobiony żaden wydatek bez zgody rządu. Miejskie korporacje były jeszcze tylko posłusznymi organami rządu. Ich celem było tylko to, ażeby zawiadamiać mieszczaństwo o zarządzeniach rządu i ustawach. Przez to zrezygnowano ze wspaniałej myśli magdeburskiego prawa miejskiego, ginął duch obywatelski mieszczan, gorące zainteresowanie szczęściem i nieszczęściem miasta, współudział każdego w sprawach publicznych. W miejsce wcześniejszej samodzielności i prawa do samostanowienia weszło niemal pedantyczne sprawowanie opieki. Skutki tego ukazały się w upadku w 1806 roku. Wtedy ustawa o miastach Steina z 1808 roku przywróciła gminom „prawo miejskie“, samorząd w odnowionym kształcie (według Matuszkiewicza, „Geschichte der Stadt Sprottau“).

Stary zarząd miasta do roku 1808.

A. Magistrat.

Składał się z 4 członków: 1. Burmistrza (zarazem podskarbiego miejskiego i rewidenta podatkowego). 2. Burmistrza policji i straży pożarnej (prawdopodobnie był nim stale zwolniony ze służby pruski oficer. We wszystkich informacjach ukazują się np. nazwiska: kapitan królewski v. Kienroth, v. Kahlden). Z powodu znaczenia swojego resortu nosił on także tytuł „burmistrza“, był jednak członkiem magistratu pod kierownictwem burmistrza. 3. Notariusza rady miejskiej. 4. Radnego (jako poborcy podatku gruntowego i akcyzy). Piąte stanowisko od wielu lat nie było obsadzone i było zarządzane przez burmistrza. Właściciel ziemski, który obsadzał stanowiska w magistracie, dla każdego członka tegoż magistratu dodawał do jego dochodów kilka sążni drewna na podpałkę. Magistrat z mieszczaństwa wybierał: B. 12 przedstawicieli mieszczaństwa, a spomiędzy nich 4 „starszych“ (Viertelälteste) do pożarnictwa. Nowy zarząd miasta po ustawie o miastach z 1808 roku. A. Magistrat. Składał się on z 6 członków: 1. Burmistrza - nadzór nad policją. 2. Podskarbiego - j. w. 3. Honorowego radnego - był nieopłacany i miał pieczę nad różnymi dziedzinami zarządzania miastem. 4. j. w. 5. j. w. 6. j. w. Wybór magistratu odbywał się już nie przez właściciela ziemskiego lecz przez radnych miasta. B. 12 radnych miasta (dawnych przedstawicieli mieszczaństwa) i 4 przedstawicieli, którzy nie byli jednak więcej wybierani przez magistrat, lecz przez mieszczaństwo. Na miejsce 4 „starszych“ weszło 4 starostów i 4 przedstawicieli. Mieszczanie zarządzali sami wszystkimi sprawami miejskimi bez opieki właściciela ziemskiego i państwa. Państwo zastrzegło sobie tylko ograniczone prawo nadzoru (np. zatwierdzanie wyboru burmistrza). Znów przez to przywrócono miejską wolność. W dniu 19 września 1809 roku odbyło się uroczyste wprowadzenie na urząd nowego magistratu przez przedstawiciela królewskiego rządu. Świąteczny pochód mieszczan udał się w godzinach przedpołudniowych przez udekorowane ulice wśród bicia dzwonów do kościołów na uroczystości kościelne. W kościele ewangelickim odbyło się uroczyste zaprzysiężenie magistratu. Na pewno także u nas, tak jak i na przykład w Głogowie, z przodu pochodu niesiono ustawę o miastach, która była oprawiona w czerwony aksamit i która spoczywała na białej atłasowej poduszce. Uroczysty pochód na pewno przyłączył się do uroczystości kościelnych. Po południu odbyła się uczta a wieczorem wydano bal. W taki sposób okazywała się radość mieszczan, że znów odzyskali swoją miejską wolność. Ta stworzona przez Steina ustawa o miastach jest ważna co do rzeczy zasadniczej jeszcze dzisiaj. Jeszcze teraz magistrat składa się z 6 członków, podczas gdy kolegium radnych miasta liczy sobie 18 członków. Dopiero od roku 1848 posiedzenia rady miejskiej są publiczne. Do czasów rewolucji z 1918 roku wybór radnych miasta odbywał się według staro pruskiego trójklasowego prawa wyborczego. Od roku 1918 także przy wyborach gminnych obowiązuje równe, tajne prawo wyborcze. Obecnie w toku jest reforma zarządu gminy. Po jej zakończeniu na jesień 1923 roku nastąpi nowy wybór radnych miasta i magistratu. (W erracie autor poprawia: nowy wybór radnych miasta nastąpił dopiero w maju 1924 roku - 14 deputowanych).

Wielki pożar Przemkowa w 1804 roku.

Tak często nawiedzane przez pożary miasto dosięgła w 1804 roku ponownie wielka pożoga. Wybuchła ona w nocy z 15 na 16 kwietnia o godzinie 1.45 w znajdujących się przed bramą głogowską stodołach i prawdopodobnie spowodował ją nocujący w stodole czeladnik. Przy panującym wichrze w przeciągu dwóch i pół godziny ogień obrócił w popiół prawie całe miasto a także część graniczącej wioski Młynów. W mieście spaliło się 89 domów mieszczańskich ze stajniami, katolicka plebania ze szkołą, 17 stodół na głogowskim przedmieściu, katolicki kościół wraz z wieżą, miejski browar i budynek do przechowywania słodu, jatki, remiza strażacka, następnie z pańskiego folwarku kilka stodół, stajni, obór dla wołów i krów oraz wozownie. Na Młynowie ofiarami niszczącego żywiołu padło 11 domów i górny młyn - Obermühle - na miejscu dzisiejszego zbiornika na ryby. Jako schronienie dla pogorzelców pozostały tylko 23 najmniejsze domy mieszczańskie jak również przedmiejskie i wyżej położone dworskie posiadłości ziemskie ze swoimi stajniami, dalej stodoły mieszczańskie na Viehmarkt (obecnie Plac Targowy - przyp. tłumacza) i przed bramą szprotawską, wreszcie kościół ewangelicki z plebanią i szkołą. Z nastaniem dnia załamując ręce i szlochając wałęsali się nieszczęśliwcy wśród ruin swoich domów. Spowodowana przez pożar nędza była nie do opisania. Gdzie ofiary tego pożaru, które wszystko straciły, miały znaleźć schronienie w tej surowej jeszcze porze roku, skądże wziąć środki na odbudowę, gdy miasto ubezpieczone było tylko na kwotę 6840 talarów, z czego nawet ósma część miasta nie mogła być odbudowana? Wszędzie wzbudziło się wielkie współczucie dla dotkniętych nieszczęściem. Szczególnie pewien mieszkający wówczas w Berlinie Przemkowianin, profesor Dittmar, swoim artykułem „Krótka historia spalonego w pożarze dolnośląskiego miasteczka Przemków“ wywołał publiczne współczucie. Na dołączonym do tego artykułu obrazie przedstawione jest płonące miasto. Uciekający z ognia rozpaczliwie załamują ręce nad swoim spalonym mieniem. Nad płomieniami jednak błyszczy wszystko widzące oko Boga. Niesieni na chmurach klęczą przed nim, tym symbolicznym kształtem wiary, nadziei i miłości, którzy modląc się ufnie błagają o pomoc dla poszkodowanych. Ze wszystkich stron nadchodziły teraz dary pieniężne, ubrania i żywność, prawie 5000 talarów. Dzieło miłosierdzia ukoronował Fryderyk Wilhelm III, który łaskawie darował 15000 talarów. Do tego doszła jeszcze bonifikata akcyzowa (zwrot kosztów podatku) w kwocie 2400 talarów i sześcioletnie zwolnienie od podatku gruntowego. Teraz raźnie przystąpiono do odbudowy miasta, co odbywało się pod nadzorem królewskiego kierownika budowy, wysłanego przez izbę wojenną i dóbr państwowych z Głogowa. Ażeby na miejscu możliwie jak najtaniej wystarać się o potrzebne do budowy cegły, a przynajmniej większą ich część, urządzono na południe od miasta, za Górą Schießberg (Góra Strzelecka) jeszcze kilka nowych cegielni przy już od dawna istniejącej tam cegielni dworskiej. Większość pogorzelców sama robiła i wypalała na swoich polach potrzebne cegły. Tylko tak było to możliwe, ażeby wybudowane wcześniej, najczęściej z drewna i gliny domy, postawić teraz murowane i kryte dachówką. Miasto zostało teraz wybudowane bardziej regularnie jak wcześniej. W ten sposób zginęły całkowicie np. trzy zwężające Topfmarkt (Targ Garncarski) budowle. Znajdujące się na wschód od kościoła katolickiego domy, które wcześniej wszystkie zwrócone były do muru cmentarnego, zostały teraz odwrócone frontem na wschód tak, że powstała nowa ulica, która została nazwana imieniem ówczesnego właściciela ziemskiego Przemkowa barona Heinricha von Bibran „Heinrichstraße“ (Ulica Henryka), w dowód wdzięczności za to, że oddawał miastu potrzebne do odbudowy drewno za połowę ceny. Niestety dobrodziejstwo to zostało później zapomniane i ulica została przemianowana na „Neustraße“ (Ulica Nowa). (Autor w erracie na końcu książki koryguje: nie ulica „Neustraße“, lecz ulica „Scharfenbergstraße“ nazywała się wcześniej „Heinrichstraße“). Front domów na stronie południowej rynku został wsunięty kilka metrów i w ten sposób Rynek (Marktplatz) powiększony. Jeszcze dzisiaj rozpoznaje się tą zmianę linii licowej przy przykrytych piwnicach, które ciągną się pod chodnikiem aż do ścieku. W 1804 roku spalonych na głogowskim przedmieściu 17 stodół zostało przy odbudowie przeniesionych pośród lipy przy drodze „Längsche Weg“ (droga na Łężce) - okolica ujścia ulicy „Surenstraße“ do ulicy „Langener Straße“ (obecnie Ulica Żymierskiego - przyp. tłumacza). Wówczas w 1806 roku wybudowany został także nasz obecny ratusz i miejski szynk, do czego miasto poza udzieloną przez dwór pański pomocą w kwocie 500 talarów otrzymało raz jeszcze dar pieniężny od króla w kwocie 1365 talarów. W Przemkowie mamy jeszcze trzy pamiątki po wielkim pożarze z 1804 roku: a) w górnym okienku drzwi wejściowych do kościoła katolickiego znajduje się napis „Anno 1804“, b) na dwóch dzwonach kościoła katolickiego, z których jeden musiał być oddany w czasie I Wojny Światowej, znajduje się, względnie znajdował się napis „Na miejsce stopionych w dniu 16 kwietnia 1804 roku - podczas nieszczęśliwego pożaru miasta Przemków - dzwonów, został przygotowany przez właściciela ziemskiego Davida Heinricha barona von Bibran z Modły - odlew nowych dzwonów. Odlane zostały przez Johanna Thomasa Puehlera w Gnadenberg Anno 1805“. Aż do czasu wyciągnięcia do góry nowych dzwonów, do czego został oddany metal starych stopionych dzwonów i starego dzwonu z Wysokiej, do dzwonienia używano odlanych na hucie dzwonów zastępczych. Mówi o nich pewien zapisek ówczesnego proboszcza: „...to nie była żadna Gloria in Excelsis (Chwała na wysokości - przyp. tłumacza), lecz żałosne popłakiwanie“. (Taki odlany na hucie z żelaza dzwon znajduje się jeszcze dzisiaj na wieży w kościele na Wysokiej), c) na katolickiej plebani i szkole można przeczytać nad drzwiami wejściowymi na znajdujących się tam tablicach z piaskowca następujący napis:

Juventuti erudiendae

Per / aCerba / VnIVersI / In C en DII / fata / Vrbs

Tłumaczenie:

Do potrzebującej nauki młodzieży.

Pojawiające się w napisie litery w kolorze złotym (tutaj drukiem wytłuszczonym) wykazują w pierwszym zdaniu datę 1804, a w drugim 1806. Od tego czasu wieża kościoła katolickiego posiadała dach tymczasowy. Dla późniejszych pokoleń zastrzeżono sobie przywrócenie wieży jej dawnego uroku. W główce odbudowanej wieży poza innymi dokumentami umieszczono 16 starych monet z lat od 1545 roku do 1804. Raz przytrafione nieszczęście nie miało się wkrótce skończyć. Po pożarze wystąpił znów nadmiar wody. Przez pięć tygodni padający deszcz odwlekał odbudowę i wyrządzał na polach a zwłaszcza łąkach bagiennych wielkie szkody. Wszędzie na Śląsku z brzegów wystąpiły rzeki i spowodowały nieszczęśliwe wypadki np. w Szprotawie zostały zburzone mosty na Bobrze i młyn do mielenia kory dębowej. W Przemkowie poszkodowanym w pożarze mieszczanom rozmakały na polach jeszcze nie wypalone cegły. Przyszły teraz czasy drożyzny - rok głodu 1805, w którym pół korca żyta wrocławskiej miary (prawie 55 pruskich litrów) kosztowało 10 -12 talarów. W celu złagodzenia skrajnej nędzy zostało u nas zorganizowane na szeroką skalę wydawanie zup. Znów poproszono o pomoc króla i uzyskano ją. Królewski magazyn w Głogowie ofiarował po bardzo niskich cenach 100 miar żyta i 30 ton mąki.

Przemków w czasach francuskich 1806 - 1813.

a) Lata 1806/09. Dopiero ledwo co odetchnięto a znów przyszła inna trwoga, a mianowicie prawie 10 lat wojny. Nieszczęśliwe lata 1806/07 przyniosły także dla naszego miasta i okolicy ciężkie utrapienia. Po tym, jak 7 listopada 1806 roku sprzymierzone z Napoleonem wojska związku reńskiego, a mianowicie korpus bawarski, rozpoczął oblężenie Głogowa, wieczorem o godzinie 21.00 dnia 12 listopada 1806 roku zjawił się tutaj pierwszy wrogi patrol rekwizycyjny złożony z 11 Bawarczyków. Wzięli stąd paszę dla koni, żywność i wino. Tego rodzaju nieproszeni goście przychodzili teraz bardzo często. Zaraz po upadku twierdzy głogowskiej Przemkowianie musieli dostarczyć dla załogi twierdzy 800 par butów wartości 1200 talarów. Na Boże Narodzenie 1806 roku miasto zostało obłożone podatkiem wojennym w kwocie ponad 2100 talarów, do czego miała wnieść także swoją część służba. Z twierdzy Głogów zostało wówczas założonych kilka dróg wojskowych na zachód, z których także jedna prowadziła przez Przemków. W ten sposób miastu przytrafiały się często przemarsze tam i z powrotem obcych wojsk. Także francuskie wojska narodowe kwaterowały w Przemkowie. Nasze miasto także bardzo ucierpiało pod ciężarami kwaterunku wojska, brutalnością i krzywdami wrogów, tym bardziej, że po pożarze w roku 1804 miasto jeszcze długo nie mogło dojść do siebie i częstokroć brakowało odpowiednich pomieszczeń na kwaterunek. W Przemkowie i okolicznych wioskach od listopada 1806 roku, aż do wymarszu wrogich wojsk w październiku 1808 roku kwaterowało prawie 21 000 żołnierzy, których wyżywienie pochłonęło około 14 000 talarów. Do tego doszły jeszcze nadzwyczajne rachunki wojennej kasy podatkowej na około 7 000 talarów na żywność, żołd, środki medyczne, pieniądze garnizonowe i dostawy paszy dla koni. Nędza w czasie tych okoliczności sięgnęła szczytów tak, że spisy urzędów mówiące, które dziko rosnące rośliny mogłyby służyć dla ludzi w razie potrzeby jako pożywienie, krążyły z rąk do rąk. Bezgraniczna gorycz z powodu tego niesłychanego ucisku wypełniła wszystkie serca. Gdy wreszcie z końcem 1808 roku wojska francuskie opuściły Śląsk i zaraz po tym przeciągali tędy pierwsi pruscy huzarzy, byli przyjmowani z wielką radością. W 1809 roku Przemków stał się przystankiem przeciągających tędy wojsk francuskich i z nimi sprzymierzonych. Tak więc nasi przodkowie mieli jeszcze często kwaterunki wrogich wojsk, za co było niejakie odszkodowanie. b) 1812. Także rok 1812 przyniósł dla Przemkowa ciężkie chwile. Wyprawa wojenna Napoleona przeciwko Rosji dotknęła także nasze miasto. Już w marcu 1812 roku przez naszą okolicę przechodziły pierwsze wojska francuskie. Za nimi ustawicznie podążały wojska bawarskie, włoskie i wszelkie inne sprzymierzone w różnych oddziałach, nocowały tutaj i w okolicy i musiały być wyżywiane przez mieszczan u których stały na kwaterze z ich własnych środków. W końcu włoska dywizja w sile 17480 żołnierzy pod dowództwem generała Wrede pozostawała w naszej miejscowości przez 16 dni. Mieszczanie otrzymywali na kwaterę po 9, 12 lub 16 żołnierzy; nawet pomieszczenia szkolne musiały być oddane do dyspozycji. Ledwo możemy sobie wyobrazić, jakim ciężarem dla naszych przodków była tak wielka liczba kwaterunków. Jednocześnie obce wojska zachowywały się bezwzględnie. Opowiadano wówczas o nich: „Obcy wyżerali wszystko jak szarańcza; ludzie i konie zjadali te skąpe zapasy, jakie Ślązacy odłożyli na później w czasie ostatnich żniw. Nawet nie zostawiali rolnikowi ziarna siewnego. Oficerowie i szeregowcy rabowali i plądrowali co tylko mogli, źle obchodzili się z mieszkańcami, gdy nie byli całkowicie zaspokojeni i nie mieli także żadnego względu dla kobiet i dziewcząt“. W pobliżu Przemkowa przygotowano także duży magazyn z paszą dla koni dla przeciągających wojsk, który mieścił w sobie ponad 3000 miar owsa, około 2000 cetnarów siana i 170 kop słomy. Znajdował się on pod zarządem przemkowskiego podskarbiego i tutaj musieli dostarczać wymagane zapasy mieszkańcy okręgów: szprotawskiego, złotoryjsko - chojnowskiego i rudnawsko - ścinawskiego. c) Lata 1813/14. Gdy później z początkiem 1813 roku niedobitki wycieńczonej armii francuskiej przystąpiły do odwrotu z Rosji, wówczas także przez Przemków przechodziły te żałosne postacie bez armat i pozostałej broni, wygłodniałe i zranione na całym ciele. Były one umieszczane w specjalnie do tego celu przygotowanym szpitalu. Wielu jednak umierało już podczas pierwszej nocy. Mieszczanie mimo, że mieli wystarczające powody do złości, otwierali swoje serca, częstowali nieszczęśników jedzeniem i piciem i niektórych pielęgnowali. Jednak nędznicy pozostawili dla mieszkańców naszej okolicy tyfusową gorączkę, od której wielu zmarło. W Przemkowie i innych miejscowościach dla tubylców i przyjezdnych musiano jako ostrzeżenie wywieszać czarną tablicę z białym krzyżem na domach, w których znajdowali się chorzy, ażeby wstrzymać rozszerzanie się zarazy. Królewskie wezwanie do broni i do wielkiej walki o wolność z 17 marca 1813 roku także w naszej gminie znalazło entuzjastyczny oddźwięk. Także przez Przemków gromadami, pieszo i na koniach podążali do punktu zbornego uzbrojeni przez samych siebie ochotnicy i wielu mężczyzn i młodzieńców z Przemkowa i okolicy przyłączyło się do przeciągających ochotników. W ten sposób mogło odmaszerować do Wrocławia, jako głównego punktu zbornego np. z punktu zbornego ze Szprotawy w dniu 25 marca 1813 roku 70 oficerów i ponad 4 400 ludzi. Przemków znów widział wielkie przemarsze wojsk rosyjskich i pruskich, dla których były tutaj urządzone ich własne magazyny. Już z początkiem marca przejeżdżał tędy z rozpoznaniem okolicy rosyjski patrol kozaków. Z natężoną uwagą śledzono wielkie wydarzenia wojny wyzwoleńczej. Opowiadano, że słychać było tutaj, gdy przyłożyło się do ziemi ucho, huk armat bitwy pod Budziszynem. Po tej krwawej bitwie przyprowadzono tutaj francuskich jeńców wojennych. Zaprzyjaźnione, sprzymierzone wojska po przegranej bitwie wycofały się do centralnego Śląska, przy czym Dolny Śląsk stanął otworem dla inwazji postępujących za nimi Francuzów, którzy zalali kraj w trzech kolumnach wojsk z kierunku Zgorzelca. Północne (lewe) skrzydło francuskiej armii pod dowództwem marszałka Viktora w sile 25 000 (45 000 ?) żołnierzy zbliżyło się od Zgorzelca przez Przewóz i dostało się teraz w okręg Szprotawy. W dniu Wniebowstąpienia 27 maja 1813 roku wrogowie po bitwie z odciętą od reszty rosyjską baterią (14 dział i 500 żołnierzy) wdarli się do Szprotawy. Podczas tej walki koło Szprotawki powstał pożar lasu. O tym przypomina jeszcze kamień pamiątkowy przy szosie Szprotawa - Przemków znajdujący się pomiędzy słupami kilometrowymi 7,1 i 7,2, na którym znajduje się napis: „Tutaj w dniu 27 maja 1813 roku został spowodowany pożar przez rosyjską baterię“. W Szprotawie i okolicy wrogowie dopuścili się grabieży i znęcali się nad ludnością, a następnie wcześnie rano 28 maja pomaszerowali dalej do Przemkowa, który właśnie co (27 maja) widział pochód francuskich jeńców wojennych. Teraz także przez nasze rodzinne miasto przeszła znów ciężka nędza wojenna. Ze strachem i zdziwieniem około południa 28 maja widzieli mieszkańcy nadciągającą od ulicy Szprotawskiej wielką masę wojsk marszałka Viktora, francuskich strzelców w ciemno zielonych mundurach i wysokich czapkach ze skóry niedźwiedziej, dragonów i innych żołnierzy. Stanęli oni obozem wokół miasta na 2 dni, podczas gdy marszałek z ważniejszymi oficerami wraz ze świtą ulokował się w mieście i zamku. Te w naszej okolicy położone duże magazyny z żywnością i paszą dla koni służące dla sprzymierzonych wojsk rosyjsko - pruskich zostały teraz zajęte przez wrogów. Wszystkie znajdujące się tam zapasy zostały zjedzone a sklepy i stodoły opróżnione. Mieszkańcy, a w szczególności kupcy i oberżyści mogli być u nas wielo krotnie źle traktowani i obrabowywani. Na polach i w ogrodach wyrządzono wiele szkód tratując lub wyrywając ziemiopłody i owoce, kosząc i zużywając na paszę, rozwalając parkany ogrodowe i używając je jako opał. Wówczas mogły co bojaźliwsze dusze, tak jak kiedyś w czasach Wojny Trzydziestoletniej, szukać swego schronienia w lesie i na bagnach. Wszyscy odetchnęli, gdy rankiem 30 maja wrogowie odeszli do Głogowa. Ledwo odeszli, gdy z Wilkocina pędem przyjechało 1 200 kozaków, którzy na polach wokół Przemkowa zadźgali jeszcze tych francuskich maruderów, których zastali. Także ci rozbili swój obóz przed miastem, przenocowali tutaj i musieli być wyżywieni przez właśnie dopiero co ograbionych mieszkańców. Następnie przyszedł czas zawieszenia broni (od 4 czerwca do 16 sierpnia 1813 roku). Teraz powiat Szprotawy przeżył na nowo ciężkie tygodnie, ponieważ 4 francuskiemu korpusowi marszałka Bertranda, który składał się przeważnie z wojsk południowo - niemieckich i Włochów, został wyznaczony jako okręg zaopatrzenia. Rozkaz Napoleona z 5 czerwca postanawiał: „Generał Bertrand wymaszeruje rano i uda się do Szprotawy, gdzie będzie jego kwatera główna. Powiat Szprotawy stoi do jego dyspozycji“. Korpus Bertranda w sile 38 000 żołnierzy przybył więc najpierw do Przemkowa i pozostał tutaj 2 dni, w czasie których miasto i okolica znów tak jak to bywało często, dostarczały potrzebne wyżywienie. Następnie marszałek Bertrand z większą liczbą wyższych urzędników wojskowych i 1 400 żołnierzami w dniu 9 czerwca przybył do Szprotawy. Pozostała część 4 korpusu rozdzieliła się po powiecie Szprotawy. Nędza stała się okropnie wielka, ponieważ teraz zostało wszystko rozgrabione i zjedzone, co jeszcze pozostało po wcześniejszych przemarszach. Francuskie władze nałożyły na powiat podatek wojenny w wysokości 35 000 talarów, z czego na Przemków przypadło 1000 talarów. Ponieważ przy nieznośnej nędzy nie można było wystarczająco szybko wystarać się o pieniądze, Francuzi posadzili w areszcie szprotawskiego sądu miejskiego starostę von Knobelsdorff i innych poważanych członków władz miejskich i wiejskich na tak długo, aż wypisana suma zostanie zapłacona gotówką. Także w Szprotawie, tak jak w Głogowie została urządzona wielka piekarnia polowa z 6 piecami, która na nowo kosztowała powiat ponad 1 000 talarów. Nędza wzniosła się na najwyższy poziom w Przemkowie, gdy 7 czerwca dywizja generała Franquemont z Wirtembergii zajęła jako swoją kwaterę zaopatrzeniową na 9 tygodni miasto i okolicę. Sztab generalny z oficerami zamieszkał w mieście. U mieszczan zostało zakwaterowanych do 10 żołnierzy. Musiały być zorganizowane 2 szpitale a miasto musiało dostarczać wszystkie lekarstwa i zaspakajać inne ogólne potrzeby. Znów został urządzony magazyn z paszą dla koni. Codziennie potrzeba było więcej jak 200 porcji żywności dla szpitali wojskowych nie licząc cukru, kawy, wina, tytoniu, itd. Nędza i niedostatek żywności z dnia na dzień były coraz większe. Ledwo co można było jeszcze zdobyć jedzenie, ponieważ zboże koszono, gdy było jeszcze zielone a łąki wypasano. Teraz mieszczanie a w szczególności władze miejskie i wiejskie musiały znosić największe upokorzenia, wiele szyderstw i złego traktowania. Burmistrz Przemkowa ze zmartwień ciężko zachorował i po 14 dniach choroby zmarł. Podczas tutejszej bytności tych wrogich wojsk, miały one swój plac przeglądu na polach koło Łężc. Artyleria zajmowała się kopaniem okopów na Górze Kollenberg lub Schinderberg, po czym jeszcze dzisiaj są widoczne ślady. Przypadające na 15 sierpnia urodziny Napoleona z powodu zbliżającego się wybuchu działań nieprzyjacielskich wojska francuskie obchodziły uroczyście już 10 sierpnia. Mieszczanie miast byli zmuszani wszystko wspaniale, uroczyście oświetlać i przygotowywać wrogom świąteczne biesiady. W Przemkowie biesiada taka dla oficerów miała miejsce w ratuszu, przy czym przed każdym z nich musiała być jeszcze postawiona butelka wina. Na krótko przed wymarszem Francuzów z Przemkowa w dniu 11 sierpnia została wykonana jeszcze z wyroku sądu polowego egzekucja dwóch żołnierzy niedaleko Góry Schießberg, podczas której jeden z nich został rozstrzelany a drugi powieszony na przygotowanej niedaleko Góry Galgenberg szubienicy. Oboje zostali także pochowani w tamtejszej okolicy. W końcu 13 sierpnia przyszedł rozkaz wymarszu i na ten raz kończą się dni pełne udręki. Później nastąpiło jeszcze wiele przemarszów wojsk, także zaprzyjaźnionych wojsk rosyjskich. Gdy po zniesieniu zawieszenia broni zostały policzone łączne szkody wojenne w naszym mieście i okolicy, wyniosły one kwotę prawie 35 000 talarów. Teraz zaczęła się jesienna wyprawa wojenna 1813 roku. Gmina Przemków jako wyposażenie śląskiej armii Blüchera oddała: 300 par butów, 66 par spodni, 166 par wełnianych skarpetek, 18 par skórzanych rękawic, 54 sztuki pasów, 6 cetnarów papieru do naboi, 5,5 beli płótna koszulowego i rozmaity sprzęt saperski. Także kopacze okopów i cieśle musieli być dostarczeni do naprawy miejsc ufortyfikowanych. Gdy po wielkich bitwach jesiennych wystąpiło u żołnierzy ponowne zapotrzebowanie na bieliznę i pozostałe części ubrania, wówczas przemkowskie kobiety i dziewczęta z przysłanych tutaj 2 250 łokci płótna uszyły i wysłały 500 koszul w dowód miłości ochotniczo pracując, następnie wysłały także z tym 3 pary butów i 5 par wełnianych skarpetek, podczas gdy zebrano ponad 18 talarów w gotówce. Takie datki i zbiórki dla szpitali wojskowych i oblegającego twierdzę głogowską korpusu jeszcze często miały miejsce i mieszczanie i mieszkańcy wiosek dawali z wzorową ofiarnością z tego skromnego swojego mienia to, co jeszcze posiadali. d) Rok 1815. Rzut oka wstecz - z odmarszem załogi, upadłej wreszcie w dniu 10 kwietnia 1814 roku twierdzy głogowskiej, Śląsk został definitywnie uwolniony od wrogów. W wojnach o niepodległość z Przemkowa służyło 10 mężczyzn w wojskach liniowych i 60 mężczyzn w obronie krajowej, łącznie 70 mężczyzn. W wojnie poległo lub później zmarło na skutek odniesionych ran 12 Przemkowian. Tablice pamiątkowe naszych kościołów wymieniają 59 poległych z parafii Przemkowa, w tym 56 ewangelików i 3 katolików. Z powiatu Szprotawy 24 bojowników dzięki waleczności na polu bitwy otrzymało Krzyż Żelazny i wśród nich znalazł się także Przemkowianin, syn mistrza piekarskiego Rüdigera. Z Anglii z ufundowanej sumy pieniędzy dla biednych sierot wojennych na Przemków przypadło ponad 293 talary. W dniu 18 stycznia 1816 roku także w naszych kościołach po dziewięcioletnim okresie wojen uroczyście obchodzono święto pokoju i uroczystości dziękczynne. Ponieważ droga pozafrontowa dla powracających z Francji rosyjskich żołnierzy, prowadziła także przez naszą okolicę, musiał więc Przemków i okolica wytrzymać rosyjskie przemarsze i kwaterunki wojsk jeszcze do marca 1819 roku. W końcu ciężko doświadczeni mieszkańcy mogli odetchnąć, gdy znów wrócił całkowity spokój. Wówczas jako następstwo reformy administracyjnej Steina - Hardenberga powstał nowy podział na powiaty (1818/20); ludność wiosek: Siecieborzyc, Witkowa, Sieroszowic, Janowca i Bobrzan, która dotychczas należała do powiatu Żagania, przeszła do powiatu Szprotawy, tak samo ludność Milkau, Suckau, Zimnej Brzeźnicy, Starej Jabłonej, Nowej Jabłonej i Bockwitz, która do tej pory należała do powiatu Kożuchowa, podczas gdy wieś Wengeln została oddzielona od powiatu Szprotawy i przyłączona do powiatu Lubina. Odtąd nasz powiat Szprotawy ma obecny obszar.

Przemków około roku 1848.

1.Wygląd miasta i jego najbliższej okolicy.

Miasto po pożarze w 1804 roku odbudowało się w większej części w sposób bardziej ogniotrwały. Liczba ludności w roku 1820 wzrosła do prawie 1 200. Domy na Rynku i na leżących w pobliżu ulicach były już prawie wszystkie zbudowane z cegły i miały dachy kryte dachówką. Większość domów była jednopiętrowa, poza nielicznymi dwupiętrowymi. Wiele domów posiadało poziomo podzielone drzwi wejściowe. Z budynków użyteczności publicznej, jak również należących do miasta w 1820 roku istniały: 2 kościoły, 2 plebanie i 2 szkoły, ratusz, dom do przechowywania słodu i browar, miejski dom z mieszkaniami służbowymi, dworski urząd sądowy (na miejscu dzisiejszego książęcego domu do przyrządzania posiłków), przytułek dla ubogich, dom pasterza gminnego, remiza strażacka, strzelnica, miejski dom mieszkalny przy miejskiej cegielni, łącznie 15 budynków; poza tym 6 murowanych jatek (na Rynku na południe od kościoła katolickiego). W całości miasto miało 148 domów mieszczańskich (88 murowanych i 60 z drewna) i wyżej wspomniane 15 budynków użyteczności publicznej, łącznie 163 budynki. Liczne mieszczańskie stodoły poza 4 murowanymi wszystkie były z drewna. Z miejskich zakładów istniała: cegielnia, browar i gorzelnia. Z zakładów prywatnych istniały: 2 cegielnie, wiatrak do mielenia kory dębowej (naprzeciwko Góry Galgenberg, na zachód od drogi do Studzianki „Armadebrunner Straße“, dzisiaj stoi tam willa) i 3 inne wiatraki (później liczba ich wzrosła do 9). Dwa wiatraki znajdowały się bezpośrednio na zachód od dzisiejszej cegielni Kohna, na porośniętym dzisiaj jałowcem pagórku. Jeden z nich był wiatrakiem holenderskim (o ruchomym dachu - przyp. tłumacza), który później spłonął. Na Górze Galgenberg stał wiatrak „Galgenmühl“, który, gdy w roku 1856 spłonął dom młynarza (Galgenmühlerhaus), został sprzedany dla wioski Młynik k. Piotrowic. Na zachód od Góry Galgenberg stał wiatrak do mielenia kory dębowej. Na Górze Młyńskiej (Mühlberg) były 2 wiatraki, z tyłu dzisiejszego mostu kolejowego jeden i jeszcze dalej na wschód na Górze Schinderberg dwa, razem 9 wiatraków. Od roku 1818 Przemków posiadał także aptekę na Rynku nr.1. Dom ten należał wcześniej do majora von Seydlitz, który jako major huzarów służył pod dowództwem Fryderyka Wielkiego i tutaj żył jako emeryt. Jego nagrobek znajduje się jeszcze na ewangelickim cmentarzu. Teraz w Przemkowie osiedlił się także lekarz, poza tym chirurg (pomocnik lekarski). W latach po roku 1818 Rynek i główne ulice miasta zostały wybrukowane kamieniami polnymi. Przedtem przez miasto prowadziły tylko drogi piaszczyste i żwirowe. Około roku 1818 brukowana droga w naszym mieście była tego rodzaju rzadkością, że jedyna wyłożona kamiennym brukiem droga, ulica Szprotawska (Sprottauer Straße) za uliczką Brennergasse nazywała się „drogą brukowaną“ (Steinweg). Miasto rozpościerało się wówczas głównie dookoła Rynku. Ulica Głogowska kończyła się na stronie północnej przy dzisiejszej ulicy „Surenstraße“, potem na placu spalonych w 1804 roku 17 stodół, dołączała się pewna liczba zielonych, trawiastych miejsc, które chętnie były używane przez mieszkańców do bielenia utkanych przez siebie płócien. Na stronie południowej ulica Głogowska sięgała aż do Góry Mühlberg (tak zwane Głogowskie Przedmieście). Wśród domów kilka było jeszcze drewnianych z dachem gontowym, wśród których była także gospoda „zum weißen Roß“ (pod białym rumakiem). Domy te później spłonęły i po odbudowie w latach sześćdziesiątych wybudowana z cegły gospoda otrzymała nazwę „goldener Frieden“ (złoty pokój). Na ulicy Głogowskiej w dawnych cza sach stały dwa rzędy wielkich topoli. Tych dzisiaj stojących za mostem kolejowym domów i tamtejszego tartaku wówczas jeszcze nie było. Te położone przed pożarem z 1804 roku naprzeciwko gospody „goldener Frieden“ 17 mieszczańskich stodół stało teraz na północnej stronie drogi na Łężce („Längscher Weg“) wśród lip. Jest to okolica ujścia ulicy Surenstraße do ulicy Langener Straße, gdzie wówczas stały dwa rzędy ogromnych lip. Później stodoły te na skutek podpalenia wszystkie znikły a lipy zostały ścięte dla lepszego utrzymania suchości drogi. Dzisiejsza ulica Feldstraße około roku 1820 zwana także Bischofsgasse, także jeszcze w języku ludowym nazywała się „schwarze Winkel“ (czarny zakątek), ponieważ stały tam same tylko stare, brzydkie domy drewniane z glinianymi ścianami i dachami gontowymi, które oszczędził pożar w roku 1804. Także te wszystkie domy zanikły około roku 1850, gdy pewna stara kobieta podłożyła tam ogień. Zostały one później znów z cegły odbudowane i wówczas zanikło powyższe określenie dla tej ulicy. Z „Targu Garncarskiego“ (Topfmarkt) na zachodni koniec „Targu na bydło“ (Viehmarkt) prowadziła duża uliczka Viehmarktgasse (dzisiaj Scharfenbergstraße, która ma nazwę po zmarłym radcy zdrowia Scharfenbergu, który przed kilkudziesięcioma laty odgrywał w życiu publicznym miasta dużą rolę). W uliczce Nachtwächtergasse na placu Hirtplatz mieszkali: pasterz gminny, stróż nocny i rakarz, który kupował padnięte lub chore bydło, które w rakarni na górach Stadtberg, Kollenberg lub Schinderberg zabijał do dalszego wykorzystania. Wcześniej zatrudniany był on także przy egzekucjach jako kat. Jego mieszkanie leżało bezpośrednio przy domu dwupiętrowym (Stockhaus) na miejscu, gdzie dzisiaj w uliczce Nachtwächtergasse stoi studnia. Ludność nazywała rakarza oprawcą „Schinder“ z powodu jego mało przyjemnej pracy (porównaj nazwę góry Schinderberg) i unikała z nim spotkania. Gmina zamkowa, czy inaczej winnica zaczynała się na placu Hirtplatz. Była to samodzielna miejscowość z własnym wójtem gminy. O uprawianej tam winorośli przypomina gospoda „zur Weintraube“ (pod winogronem), która powstała jednak dopiero po roku 1850. Do gminy zamkowej należała ulica Bergstraße (obecnie ulica Górska - przyp. tłumacza) i obszar ulic „am Weinberg“. Gmina zamkowa kończyła się w okolicy dzisiejszego skrzyżowania ulic Langener Straße (obecnie ulica Żymierskiego - przyp. tłumacza) i Surenstraße. Domami gminy zamkowej były mizerne lepianki z dachami krytymi słomą. Znów miejskim obszarem był „Targ na bydło“ (Viehmarkt), na którym około roku 1848 poza kilkoma domami mieszkalnymi stały dwa rzędy stodół, które ciągnęły się na południe do ogrodów Gminy Zamkowej. Także te stodoły padły ofiarą podpalenia, zostały jednak częściowo w innym miejscu znów odbudowane. Viehmarkt był wówczas jeszcze mniej zamieszkały jak dzisiaj, ponieważ nie było tam jeszcze przedszkola i gospody „Schleswig-Holstein'sches Haus“ z browarem zamkowym (dzisiaj książęcy szpital i dom sióstr). Obszar dzisiejszych ulic Herzog - Ernst - Günther - Straße (obecnie ulica Lipowa - przyp. tłumacza) i Surenstraße, dalej Langener Straße od placu Hirtplatz i Dienerweg (obecnie ulica Kościuszki - przyp. tłumacza) oraz tak samo Langener Weg, był wówczas jeszcze nie zabudowany. Na ulicy Herzog - Ernst- Günther - Straße stał odosobniony, wybudowany przez dwór pański w roku 1793, przytułek dla starszych, pozbawionych pomocy poddanych - wcześniejszy dom sióstr. (W erracie autor koryguje: że nie można stwierdzić, czy przytułek był położony na tej ulicy). Przy tych ulicach rozciągały się pola i pojedyncze ogrody mieszczańskie. W górnej części ulicy Surenstraße za ulicą Glogauer Straße (obecnie ulica Głogowska - przyp. tłumacza) stało kilka stodół. Za Viehmarkt przy dzisiejszej ulicy Bahnhofstraße znajdowało się jeszcze dzisiaj istniejące dworskie nadleśnictwo. Za nim istniała dworska bielarnia. Obok znajdował się dworski tartak (porównaj nazwę stawu Brettmühlteich - „Staw tartaczny“) i położony tutaj po pożarze na Górze Lohmühlberg młyn do mielenia kory dębowej. Na miejscu dzisiejszej wozowni i gospody „Schleswig - Holstein'sches Haus“ znajdowały się wcześniej duże owczarnie, ponieważ prowadzony był tutaj rozległy chów owiec, przy którym zatrudnionych było kilku pasterzy. Wełna była wysyłana na sprzedaż do Wrocławia. Niestety po walkach niepodległościowych na skutek angielskiej konkurencji (wełna australijska) ciągle upadał śląski, ongiś światowej sławy, handel suknem i przez to także chów owiec u nas ciągle się zmniejszał. Naprzeciwko dworskich owczarni leżały obory dla wołów i dworskie stodoły wraz z domem owczarza tam, gdzie dzisiaj jest stajnia i ujeżdżalnia. Po tamtej stronie przy ulicy Lauterbacher Straße, na miejscu dzisiejszego budynku dyrekcji generalnej był dworski budynek administracji (dom inspektora i przylegający dom dla służby). Dzisiejsza droga prowadząca do Młynowa, obok gospody „Schleswig - Holstein'sches Haus“ około roku 1848 jeszcze nie była założona. Nie istniało tutaj w ogóle żadne połączenie z Młynowem, lecz rozciągał się tam duży ogród owczarza z bajorkiem na środku na obszarze dzisiejszej drogi do Młynowa i ogrodnictwa zamkowego, które założone zostało dopiero po roku 1853. Połączenie drogowe starego zamku z miastem było w istocie rzeczy inne jak dzisiaj. Główna arteria komunikacyjna przechodziła z Młynowa obok obecnej książęcej kuchni, po prawej stronie przy zamku, przez podwórzec zamkowy do miasta. Wychodziła ona na Rynek przy dzisiejszej cukierni Püschela, gdzie teraz artystyczna, z kutego żelaza brama oddziela podwórzec zamkowy od Rynku. Dzisiejsza szeroka, prosta droga z Młynowa przy kaplicy zamkowej do piwnicy ratuszowej istniała w tym ostatnim odcinku tylko jako wąska uliczka dla pieszych, zwana Kellergässel. Na miejscu dzisiejszej kaplicy zamkowej i pałacu książęcego stała pochodząca jeszcze z dawnych czasów gospoda „zu den drei Kronen“ (pod trzema koronami), która spłonęła w 1804 roku razem z miastem, ale znów została odbudowana. Rynek dookoła którego stały przeważnie jednopiętrowe domy, rozciągał się tak samo jak dzisiaj. W południowo - wschodnie naroże ratusza wbudowana była duża waga miejska, na której mogły być ważone duże ciężary. Na miejscu pomnika dla uczczenia poległych z roku 1870/71 stało 6 murowanych jatek, obok remiza i szopa na stragany jarmarczne. Przy ulicy przed bramą szprotawską, która wówczas nazywała się Steinweg, po obu jej stronach znajdowały się ogrody mieszczańskie; ogrody leżące po stronie parku zostały później wykupione przez dwór pański i dołączone do parku. Wcześniej leżał tutaj obok starego zamku, koło jeszcze teraz położonego za wejściem do parku stawu, browar zamkowy do czasu, gdy później przy budowie gospody „Schleswig - Holstein'sches Haus“ (w 1857 roku) został przeniesiony w tamto miejsce. Stary zamek barona Block-Bibran był prostym, dwupiętrowym budynkiem z frontem zwróconym w kierunku zachodnim do parku. Składał się on z budowli środkowej z wejściem głównym po stronie zachodniej i dwóch prostokątnych, wysuniętych skrzydeł bocznych. W pobliżu zamku leżało kilka, podobnych do stawów bajorek, które używane były przez gęsi, kaczki i świnie. Baron bawił tutaj rzadko, przeważnie przebywał w swoich głównych posiadłościach ziemskich w wiosce Modła. W 1853 roku po przesiedleniu się tutaj rodu książęcego ze Szlezwika - Holsztynu cały ten zniszczony zamek ustąpił godniejszej budowli, zamkowi wybudowanemu w stylu normańskim. Zarys starej budowli jednak pozostał. Do obu skrzydeł bocznych dołączono jeszcze dobudówki z wieżami. Zamek ten stał do roku 1896, później musiał ustąpić miejsca wybudowanej w stylu zamków warownych nowej budowli teraźniejszości. W roku 1820 po obu stronach ulicy Steinweg, aż do stodół przy ulicy Armadebrunner Straße posadzono młode lipy, z których pozostał jeszcze tylko jeden rząd. Drugi rząd lip musiał później zostać wycięty, ażeby móc utrzymać ulicę do pewnego stopnia w suchości. Na południe od ulicy Steinweg, zaraz za domami Rynku, znajdował się dzisiaj już zasypany staw miejski. Dalej przed bramą szprotawską stała pewna liczba mieszczańskich stodół, z których jedna część przy ulicy Sprottauer Straße a druga przy drodze do Studzianki i te właśnie w 1856 roku spłonęły na skutek podpalenia, przy czym spłonął także dom młynarza z góry Galgenberg. Teraz młyn Galgenmühl został zburzony i sprzedany dla wioski Młynik k. Piotrowic. Młyn do mielenia kory dębowej padł także ofiarą podpalenia i został później przeniesiony w miejsce tuż przy dworskiej bielarni (przy stawie Brettmühlteich). Okolica przy kościele ewangelickim w istocie rzeczy nie była inna jak dzisiaj. Od browaru miejskiego prowadziła uliczka Brauergassel do Rynku i ścieżka Kirchsteig (dzisiaj uliczka Apothekergässel lub Kaisergasse, ponieważ znów tędy chodził do kościoła dawny cesarz w czasie swoich odwiedzin w Przemkowie), dalej jednak duża uliczka Kirchgasse lub Totengasse do placu kościelnego. Kościół ewangelicki był jeszcze bez wieży. Ulica Wolfstraße była jeszcze nie zabudowana. Na ulicy Töpferstraße, wówczas zwanej Hintervorstadt (tylne przedmieście) stało tylko kilka pojedynczych domów. Na północno - wschodnim krańcu cmentarza postawiono małą bramę kościelną jako połączenie z Hintervorstadt i dalej z Glogauer Vorstadt (głogowskie przedmieście). Po roku 1850 na skutek zwiększonego ruchu budowlanego zaczął dość szybko się rozwijać wyrób cegieł. Na południu góry Schießberg jedna po drugiej powstało 9 cegielni, wśród nich 2 dworskie i 1 miejska (sprzedana w roku 1922 i przekształcona w dworskie sady). Cegły wytwarzane były ręcznie a wypalało się je w prostych piecach. Trakcja parowa (i w związku z tym budowa wielkich kominów) została wprowadzona dopiero w o wiele późniejszych czasach. Wioski w okolicach Przemkowa około roku 1848 składały się w większej części z biednych, krytych słomą lepianek. Jedynie Piotrowice, które prawie całkowicie spłonęły w latach 1832/34 posiadały już lepsze domy.

2. Mieszkańcy.

a) Komunikacja.

Życie w Przemkowie było spokojne i ugodowe, ponieważ miasto leżało na uboczu dróg komunikacyjnych. W sprawach pocztowych miasto miało połączenie dyliżansowe z miastem powiatowym. Każdego ranka jechał żółty dyliżans pocztowy, kierowany przez siedzącego na wysokim koźle powozu pocztyliona, niewygodną drogą do Szprotawy i stale brał ze sobą pasażerów za 4 srebrne grosze (4 X 12,5 = 50 fenigów). Około wieczora dyliżans wracał z powrotem. O mało co nie powstałaby wówczas w Przemkowie stacja, podczas budowy pierwszej śląskiej kolei, przy głównej linii kolejowej. W 1837 roku powstał mianowicie plan dolnośląskiej kolei, która miała prowadzić z Frankfurtu nad Odrą przez Gubin, Żary, Żagań, Szprotawę, Przemków, Chojnów i Legnicę do Wrocławia. Jakże inaczej ukształtowałby się rozwój naszego miasteczka, gdyby plan ten zrealizowano. Niestety budowa linii kolejowej w tym kształcie nie uzyskała aprobaty ze strony państwa, plan zmieniono i linia kolejowa Frankfurt - Wrocław została poprowadzona przez Kohlfurt. Od tej linii poprowadzono jednakże odgałęzienie przez Hansdorf, Żagań, Szprotawę do Głogowa i obydwa odcinki uruchomiono w 1846 roku. Tak też nasza miejscowość pozostała leżącym na uboczu szlaków komunikacyjnych miasteczkiem, bez linii kolejowej do roku 18917. Po wybudowaniu odcinka żagańsko - głogowskiego dyliżans pocztowy jechał teraz codziennie do Niegosławic, które leżą od nas bliżej jak Szprotawa. Jazdy te jednakże często utrudniane były przez duże, wiosenne i jesienne wylewy ze strony bagien. Wybudowano wówczas również szosę Szprotawa - Głogów. Dopiero w nowszych czasach powstały pozostałe szosy do Wilkocina (po roku 1891) i Niegosławic, z czego odcinek drogi Duża Huta - Grüne Aue dopiero w 1912 roku. Ulice miasta około 1848 roku były jeszcze nieoświetlone. Dopiero w dziesięcioleciu po 1850 roku zostało wprowadzone oświetlenie ulic - lampy naftowe, które były mocowane na domach na żelaznych ramionach. (W Szprotawie w roku 1803). Najnowsze czasy przyniosły nam później światło i energię elektryczną (1903 rok). b) Zatrudnienie. Jak wielka i różnorodna była liczba zawodów pracujących w przemyśle i handlu oraz zawodów pozostałych może pokazać wyliczenie z roku 18208. Wówczas występowali: aptekarz, doktor medycyny, (1) chirurg, 5 (6) piekarzy, 3 (3) młynarzy mielących zboże w wiatraku, 4 (6) rzeźników, (1) wyrabiacz oleju, piernikarz, 2 oberżystów, szynkarz, (1) piwowar, (1) gorzelnik, 5 (1) hurtowników, 5 (5) sklepikarzy, 5 handlarzy żywnością, handlarz bydła, (1) kaszarz, 8 wyrabiaczy worków (torebek papierowych), 11 (9 względnie 10) bednarzy, 9 (3 względnie 5) garncarzy, 6 handlarzy wyrobami garncarskimi, 6 (2) handlarzy przędzą, 3 (1) płócienników, 1 (2 względnie 1) sukiennik, szmuklerz, 5 (4) pończoszników, 2 (2) farbiarzy, 5 (11 względnie 9) krawców, (1) kapelusznik, gałganiarz, 2 (2 względnie 1) powroźników, 4 (2) garbarzy, 2 (2 względnie 1) białoskórników, 17 (9) szewców, 1 (2 względnie 1) siodlarz, 2 (1) rymarzy, 3 kuśnierzy, 12 (11 względnie 10) kowali, 2 (3 względnie 1) ślusarzy, 2 (1) handlarzy gwoździami, 7 (4 względnie 2) stolarzy, 6 (7) kołodziejów, 2 (2 względnie 1) mistrzów ciesielskich, koszykarz, wyrabiacz gontu, wyrabiacz tytoniu, 2 ( 1 ) szklarzy, producent zegarów ściennych i sitek, producent grzebieni (szczotek), rogownik, mydlarz, (1) mistrz murarski, 8 murarzy, 3 ceglarzy, brukarz (rzeźbiarz), szlifierz, (1) kominiarz, 3 (3) muzyków. Poza tym 13 bez zawodu, 26 najemników, 2 stróżów nocnych, stróż krów, (1) pasterz gminny. Około 1848 roku jeszcze nie było większych sklepów, zamiast nich była pewna liczba małych i tylko kilka większych kramików. Prawie wszyscy mieszkańcy poza swoim rzemiosłem prowadzili jeszcze gospodarstwa rolne. c) Sprawy stowarzyszeń. W przeciwieństwie do dzisiejszych czasów, ze swoim olbrzymim parciem na tworzenie stowarzyszeń i szukaniem rozrywek, bardzo przyjemnie wspomina się te proste, spokojne „dawne czasy“. Poza cechami rzemieślników z ich regularnymi zgromadzeniami, istniało tylko, powstałe w 1848 roku w celu pielęgnacji niemieckiej pieśni, męskie towarzystwo śpiewacze i jako szczególnie poważane z dawien dawna stowarzyszenie obywatelskie jakim było bractwo strzeleckie. Założone było ono w 1702 roku przez ówczesnego właściciela ziemskiego Przemkowa, hrabiego von Proskau i miało na celu pielęgnację szczerego ducha obywatelskiego i patriotyzmu. Z pomocą dworu pańskiego powstała wówczas na terenie dworskim, pagórku na południu miasta, naszej dzisiejszej górze Schießberg, strzelnica. Około roku 1820 strzelnica była prostym domem z drewna z okiennicami i przypominała bardziej stodołę. W środku na suficie umocowane były kolorowe tarcze wszystkich dotychczasowych królów kurkowych. Każda tarcza przedstawiała obrazowo rzemiosło jej właściciela. Pewny zmysł artystyczny leżał w wykonaniu tych tarcz, przypominający średniowieczne rzemiosło artystyczne. Więcej jak biedna, stara strzelnica nie nadawała się do odbywania świąt strzeleckich na górze. Dlatego, po zakończeniu strzelania, właściwe święto odbywało się na Rynku, przy czym panował ruch kolorowo ubranych ludzi a ratusz służył jako karczma i lokal rozrywkowy, dlatego też wcześniej zwany był strzelnicą. W latach pięćdziesiątych stara strzelnica spłonęła, przy czym niestety spłonęły również stare tarcze. W roku 1859 została wybudowana obecna kamienna strzelnica. Pomiędzy starymi, prawdopodobnie pochodzącymi z wojny siedmioletniej lipami na górze Schießberg, w roku 1820 zostały posadzone młode lipy, które w przeciągu 100 lat rozwinęły się w potężne drzewa. Od roku 1851 bractwo świętuje swoje święto strzeleckie z publicznym wymarszem i wkroczeniem na strzelnicę. Także od tego czasu strzelcy maja takie same ubiory i broń (czarne spodnie, krótkie, zielone kurtki i kapelusze myśliwskie. Wśród przechowywanych w ratuszu zabytków bractwa strzeleckiego można wymienić: 3 chorągwie, skrzynię cechową, 2 cynowe kufle i przyozdobiony dzbanek gliniany. (Autor w erracie koryguje: wśród zabytków bractwa strzeleckiego można wymienić tylko cynowy kufel). Od roku 1855 istnieje kapela miejska. Należy jeszcze wspomnieć, że ścieżka z miasta do Góry Schießberg przebiegała wcześniej dalej na wschód i kończyła się w pobliżu muru kulochwytu na górze. Obniżenie terenu, pomiędzy Górą Schießberg a miastem, wcześniej na jesień i wiosnę często znajdowało się pod wodą tak, że połączenie było tylko możliwe od ulicy Armadebrunner Straße. Obecnie ulica usypana w formie grobli zapewnia połączenie przez cały rok.

3. Przemkowska "Kocia muzyka" 1848 roku.

Berlińska rewolucja marcowa z 1848 roku wywołała rozruchy również w różnych miastach śląskich (Wrocław, Świdnica) a także w Przemkowie. Posiadłości ziemskie należały wówczas do barona von Block - Bibran z Modły. Jego administratorem był podskarbi Schmidt, który z powodu swojej surowości, był znienawidzony przez wielu mieszkańców Przemkowa. W tamtym czasie rewolucyjne myśli sprowadził tutaj syn rzemieślnika z Przemkowa, który przeżył rewolucję w Berlinie. Rozruchy rozpoczęły się w pewną mroczną, deszczową noc listopadową 1848 roku w czasie kiermaszu wioski Karpie. Już w niedzielę rano w różnych miejscach miasta rozlepione były plakaty z obrazkiem wielkiego, czarnego kota i zaproszeniem do zebrania się na Rynku o godzinie 8.00 wieczorem z kieszeniami pełnymi kamieni. Plakaty wprawdzie zaraz zerwała policja, lecz w międzyczasie zostały już jednak przeczytane przez mieszkańców. Wieczorem o godzinie 8.00 wichrzyciele pod osłoną ciemności zebrali się na Rynku koło jatek. Było to kilka małych murowanych domków otwieranych z przodu, stojących na miejscu obecnego pomnika dla uczczenia poległych z 1870/71 roku. Stało tutaj dwóch mężczyzn, z których jeden trzymał latarkę a drugi uderzał w ziemię naczyniem na mleko. Zwabionych hałasem mimo złej pogody gromadziło się coraz więcej ludzi. Pod przewodnictwem pewnego mężczyzny z czarno - czerwono - złotą opaską na ręku pochód ruszył teraz do zamku. Tam, gdzie teraz znajduje się prowadząca z rynku na podwórzec zamkowy wielka, z kutego żelaza brama, przechodzono do zamku i dalej obok niego do folwarku, gdzie dzisiaj stoją budynki dyrekcji generalnej. Wypatrywano za znienawidzonym podskarbim Schmidtem i jego współpracownikami. W drodze do folwarku przechodzono obok mieszkania zarządcy sądowego Schrötera, gdzie obecnie znajduje się budynek książęcej kuchni. Ten chorowity człowiek wystawił w oknie dwie świece i wypatrywał przez szybę za przyczyną nocnego hałasu. Wówczas dwóch mężczyzn przez szybę w oknie wrzuciło do mieszkania wielki kamień i wypłoszyło go. Później pochód zatrzymał się przed budynkiem w folwarku, w którym na pierwszym piętrze mieszkał podskarbi. Kamieniami i odłamanymi z płotu sztachetami wybito okna i wdarto się do domu szukając na pierwszym piętrze podskarbiego. Ten jednak w międzyczasie został ostrzeżony i w porę zdążył uciec. Ponieważ nie znaleziono go, wówczas zniszczono wszystko w jego mieszkaniu. Akta administracyjne zwleczono z mieszkania podskarbiego na dół do sieni i tam spalono. W mieszkaniu otworzono wszystkie pojemniki; znaleziono jednak tylko małe kwoty pieniędzy. Na pierwszym piętrze mieszkał jeszcze jeden pisarz o nazwisku Lamprecht, który ze strachu schował się do szafy na ubrania. Buntownicy wdarli się także do jego mieszkania, zniszczyli wszystko i wydobyli z szafy drżącego pisarza. Nie zrobiono mu jednak nic, ponieważ był on spokojnym człowiekiem. Teraz udano się na parter, gdzie mieszkał inspektor Sannert. Ten z kolei schował się za piecem. Rzucano w niego przez piec sztachetami. Wówczas pewnemu starszemu, rozsądnemu mężczyźnie udało się wyprowadzić inspektora z mieszkania i pod osłoną ciemności bezpiecznie odstawić na Łężce. Także tutaj wszystko rozbito. Zgruchotane oszklone szafy, stoły i krzesła wyrzucono przez okna. W mieszkaniu stał także fortepian. Otworzono go siekierą i próbowano daremnie na nim grać, po czym rozbito go siekierą. Była już godzina 3.00 nad ranem. Dziki tłum udał się teraz do domu aktuariusza Jandera, który stał na miejscu dzisiejszego budynku zakładu ogrodniczego. Także tutaj wybito w oknach szyby. Ponieważ nie znaleziono aktuariusza, któremu udało się wcześniej uciec, wrócono z powrotem i ruszono pod zamek. Kilku najbardziej dzikich mieszczan chciało wedrzeć się do zamku, ale tutaj mieszkał nadleśniczy Hopf, któremu nie chciano nic zrobi, ponieważ był prawym człowiekiem. Tak też niektórym rozważnym mieszczanom udało się przeszkodzić buntownikom we wtargnięciu do zamku. Kilku chciało jeszcze podpalić obory dla wołów, w czym jednak także przeszkodzono. Nad rankiem buntownicy zaprzestali swojego dzieła zniszczenia i każdy udał się rozczarowany do domu. Nie mogło jednak teraz obyć się bez następstw dla biorących udział w zamieszkach. Gdy tylko baron von Block - Bibran z Modły dowiedział się o zamieszkach, wyprosił w Głogowie wojskową pomoc, która nadeszła po kilku dniach w postaci 70 - 100 żołnierzy. Chociaż ich przybycie nie było zapowiedziane, rozeszła się wiadomość o zbliżaniu się wojska i wielu Przemkowian zgromadziło się na górze Mühlberg i obserwowało stamtąd wkraczanie żołnierzy do miasta. Z naładowaną ostrą amunicją i opuszczoną jak do ataku bronią, pierwszy oddział wkroczył do miasta na Rynek przed ratusz, w którym właśnie odbywało się posiedzenie rady miejskiej. Burmistrz Hennig, został sprowadzony na dół przez delegację i pertraktował z dowódcą nie dochodząc jednak do zgody. Wówczas dowódca także pozostałym żołnierzom rozkazał załadować broń ostrymi nabojami. To niepotrzebnie surowe zachowanie się dowódcy bardzo rozjątrzyło tych w gruncie rzeczy pokojowo usposobionych mieszkańców, którzy nie mieli nic do czynienia z zamieszkami tamtej listopadowej nocy. Przemkowscy strzelcy także załadowali swoje strzelby i czekali w swoich domach na to co się wydarzy. Właściciel cegielni Siebel, który był jednym z radnych miasta, podszedł do dowódcy wojskowego oddziału i spytał się go, czy weźmie on odpowiedzialność za to, gdy padną strzały. To byłaby przecież drobnostka, wybić tych kilku żołnierzy. Do rozlewu krwi nie doszło, ale mieszczanie odmówili przyjęcia żołnierzy na kwatery i dlatego musieli oni obozować pod gołym niebem na Rynku. Na południowej stronie Rynku poprowadzili oni rów, przywlekli słomę na legowiska i zapalili w rowie ognisko. Załadowaną broń ułożono w rzędach w piramidy. Następnego dnia w pobliskim lesie odpalono broń i w ten sposób rozładowano. Po kilku dniach przyszło jeszcze więcej wojska. Wojsko to zostało przez mieszczan przyjęte na kwatery, podczas gdy żołnierze, którzy przybyli najpierw, odmaszerowali z powrotem do Głogowa. Później także pozostali odeszli i znów miasto wyglądało pokojowo jak dawniej. Przywódcy nocnych zamieszek zostali surowo ukarani; otrzymali oni kary wieloletniego więzienia względnie osadzenia w twierdzy głogowskiej. Niestety wśród wielu, którzy otrzymali lżejsze kary, było także kilku niewinnych. Główny podżegacz, którym był wspomniany syn rzemieślnika, uniknął kary ratując się ucieczką. Jeszcze przez wiele lat opowiadało się o tej rewolucyjnej nocy w Przemkowie „przemkowskiej kociej muzyce“ (według wspomnień zmarłego w 1912 roku mistrza siodlarskiego Bürgera i mistrza stolarskiego Reckzeh urodzonego w 1837 roku). W tym miejscu należałoby zaznaczyć, że do pruskiego zgromadzenia narodowego, które wynikło z powszechnych wyborów po berlińskiej rewolucji marcowej 1848 roku, na nasz okręg został wybrany wolny chałupnik Hermann z Młynowa.

4. Zmiany własności w dziesięcioleciach po 1848 roku.

Po 1848 roku miały miejsce ugody pomiędzy dworem pańskim Przemkowa a gminami z powodu likwidacji pochodzącego jeszcze z czasów poddaństwa dworskiego przywileju dla gmin do zbierania drewna i podściółki w dworskich lasach i prawa wypasu i zbierania trawy na błoniach i bagiennych łąkach. W zamian za zrzeczenie się swoich praw gminy otrzymały odszkodowanie częściowo w pieniądzach a częściowo w ziemi, np. przemkowscy obywatele rolni otrzymali przeszło 31 mórg ziemi; na wioskach odszkodowanie w ziemi było najczęściej jeszcze większe. Gminy Piotrowice, Młynik k. Piotrowic, Karpie i kolonia Forsthäuser, które posiadały prawo do pastwisk w należących do miasta Szprotawy „Dolnych Błoniach Królewskich“ (Nieder - Königsheide), otrzymały jako odszkodowanie od Szprotawy ponad 664 morg lasów (z tego dominium Piotrowice 85 mórg). W ten sposób większość rolników tych wiosek weszła w posiadanie dóbr leśnych. Dwór pański z Przemkowa zrezygnował w swoich ugodach z gminami także ze starego prawa do wypasania owiec na łąkach rolników. Ponieważ łąki i pola rolników na bagnach niejednokrotnie leżały rozproszone wśród posiadłości pańskich, została przedsięwzięta, przeprowadzona przez wymianę, komasacja gruntów. Bagienny łęg należący do gmin Przemkowa, Szklarek, Piotrowic, Karpi, Młynowa i Łężc (około 2000 mórg), rozciąga się od tej regulacji pomiędzy miejscowościami Hohenofen (Duża Huta - przyp. tłumacza), Karpiami, Piotrowicami i rudzińską drogą „Reuthauer Bruchstraße“ po obu stronach rowu zakładowego (huty - przyp. tłumacza), aż częściowo do rzeki Szprotawy. Obszar łąk bagiennych Krępy (800 mórg) rozciąga się za wioską w kierunku na Koźlice. Pola uprawne rozrzucone wśród dworskich posiadłości, leżące w okolicy dworca kolejowego „Dorotheenhütte“, należące do przemkowskich obywateli rolnych, zostały zamienione na pola położone na południu miasta. Obszar położony między szosą wilkocińską i drogą do wioski Studzianka (Armadebrunner Straße) po obu stronach ulicy Königsstraße dlatego jeszcze dzisiaj nazywa się nowizną („Neuland“). Podobna wymiana miała miejsce w położonych na krańcu bagien wioskach Łężce i Krępa (również na Wysokiej). Nowizna tych wiosek ciągnie się najczęściej koło lasu, na Łężcach na południu, na Krępie na południu i południowym wschodzie wiosek. Z powodu parcelacji starego dominium Krępy (tzw. Krępickiego Zamku) i starych dóbr Kretscham po 1850 roku, większość właścicieli z Krępy mogło powiększyć swoje gospodarstwa. Niektórzy przeszli także w posiadanie lasu.

Przemków za czasów panowania rodu książęcego ze Szlezwika - Holsztynu.

1. Sprawy personalne. Administrowanie majątkiem.

(Gospodarka leśna i rozwój się rolnictwa, hodowla ryb i sadownictwo).

Dnia 1 października 1853 roku majątek ziemski Przemkowa przeszedł w posiadanie księcia Christiana Augusta von Schleswig-Holstein- Sonderburg - Augustenburg za kwotę 900 000 talarów. Od tej chwili rozpoczął się nowy czas szybkiego rozwoju wszystkich tutejszych stosunków. Książę Christian August był człowiekiem pełnym energii i chęci tworzenia. W miejscu zapuszczonego domu pańskiego wzniósł się wkrótce zamek wybudowany w normańskim stylu. Najbliższe otoczenie zamku wraz z graniczącym wysokim lasem zostało przekształcone we wspaniały park naturalny. Dawne monotonnie płaskie powierzchnie, szczególnie te na bagnach zostały urozmaicone przez zasadzenie gaików i grup drzew. Następnie leżące odłogiem ziemie Bagien Szprotawskich przeobrażone zostały w pola uprawne i łąki. Tak powstało szereg nowych posiadłości ziemskich, z których Luisenhof, Amalienthal i Adelaidenau wywodzą swoje nazwy po członkach książęcej rodziny. W Adelaidenau o księciu Christianie Auguście przypomina jeszcze pomnik: na cokole z piaskowca wznosi się popiersie księcia; po bokach cokołu ujrzeć można płaskorzeźby jego współpracowników: dyrektora generalnego Gützloe, dyrektora budowy Christensena i komisarza ekonomicznego von Damnitz. W wieku 70 lat, na wiosnę 1869 roku książę rozstał się ze swoim pełnym pracy życiem i jego syn książę Friedrich von Schleswig-Holstein z ojcowskim dziedzictwem przejął także kontynuację ojcowskiego dzieła. Ożeniony z księżną Adelhaid von Hohenlohe-Langenburg do śmierci ojca posiadał majątek ziemski Dłużka koło Lubska. Po swojej przeprowadzce do Przemkowa żył tylko dla swojej rodziny i zarządzał swoimi dobrami. Książęcym dzieciom od najmłodszych lat wpojono cnoty dobroczynności i przez to trzy księżne: Augusta Victoria, Luise Sophie i Feodora często i chętnie odwiedzały chaty ludzi biednych i cho rych, pocieszając i rozdając dary. O szczęśliwym dzieciństwie przypomina jeszcze domek w stylu szwajcarskim w parku. Także od tamtego czasu zorganizowano regularnie odbywające się na gwiazdkę obdarowywanie biednych i starych ludzi. Spokojne życie w książęcym zamku czasami było tylko przerywane przez podróże lub odwiedziny dostojnych gości. Tak na wiosnę 1879 roku bawił tutaj jako gość z okazji polowania książę Wilhelm z Prus. Znalazł on w księżnej Auguście Victorii swoją przyszłą towarzyszkę życia (porównaj kamienną ławkę naprzeciwko domku w stylu szwajcarskim w parku). Związek ten z dawną niemiecką, cesarską dynastią pozwolił naszemu ukrytemu miasteczku leśnemu stać się znanym w całych Niemczech i poza ich granicami. Księżna Augusta Victoria także po swojej związanej ze ślubem (27 lutego 1881 roku) przeprowadzce do Berlina i Poczdamu, dochowywała dawnej wierności swojemu rodzinnemu miasteczku. Późniejsza cesarzowa chętnie i ciągle ponownie bawiła w Przemkowie, a jej dobroczynne usposobienie okazywało się ciągle od nowa. Chętnie odwiedzała podczas swojego tutaj pobytu, wybudowaną w 1892 roku szkołę dla małych dzieci, która nazywała się imieniem jej córki - Victoria-Luisenschule (szkoła Victorii - Luisy). Po raz ostatni przed swoją śmiercią w 1921 roku cesarzowa bawiła w Przemkowie w 1916 roku. Książę Friedrich von Schleswig-Holstein przez przepracowanie w zarządzaniu akcją gaśniczą wielkiego pożaru lasu nabawił się ciężkiej choroby serca. Całkowicie nagle dosięgła go śmierć w styczniu 1880 roku w Wiesbaden, gdzie się leczył. Po jego śmierci majątkiem ziemskim Przemkowa zarządzał jego brat książę Christian von Schleswig-Holstein. Po osiągnięciu pełnoletności w 1884 roku właścicielem Przemkowa został książę Ernst Günther ze Szlezwiku Holsztynu. Pierwsze lata w swojej posiadłości nowy właściciel spędzał tylko na polowaniach, ponieważ z daleka trzymały go studia, zagraniczne podróże i służba wojskowa. Także matka księcia z księżnymi obrała swoją siedzibę w Gotha a wkrótce potem w Dreźnie. Przez wyprowadzkę książęcej rodziny zamek w Przemkowie był przez długi czas osamotniony. Dopiero po tym jak książę ożenił się w 1898 roku z księżną Dorotheą von Koburg i znalazł tutaj swoją stałą siedzibę, na książęcy dwór wstąpiło ożywione życie. Książę szczególną opiekę skierował na gospodarkę leśną. Do zarządzania jest 40 000 mórg lasu. Pozyskiwane tutaj drewno swoje wykorzystanie znajdowało wyłącznie w zagłębiu węglowym Wałbrzycha. Dużo użytkowego drewna było skupowane przez bednarzy z najbliższej i dalszej okolicy. Korzystny zarobek las zapewnia naszej ludności podczas zbiorów borówek i jagód. Pozwolenie zbierania suchego drewna w lesie jest dla biedniejszej ludności znaczną pomocą, szczególnie w obecnych ciężkich czasach. Również wrzosowiska są pożyteczne w hodowli pszczół, kiedy kwitnące wrzosowiska pod koniec lata służą jako źródło pożywienia dla tysięcy rojów pszczół przywożonych po części z dalekich stron do wielkich pasiek Pogorzeli i Studzianki. Lasy dotknęły także wielkie zniszczenia. Przypomina się tutaj pożar w roku 1877, gdy w rewirze Biernatowa zniszczonych zostało prawie 2600 mórg lasu. Okropne nieszczęście stanowi wielki pożar z 15 sierpnia 1904 roku, gdy ofiarą gnanej przez wiatr iskry padło prawie 20 000 mórg drzewostanu, z tego 18 000 mórg lasów książęcych. Lasy ucierpiały także na skutek żerowania gąsienic. Z dawnych czasów wymieniane są lata: 1792/93, 1810/11 i 1820; następnie po roku 1853 było wiele następujących po sobie lat żarłoczności gąsienic. W 1878 roku gąsienice napadły na ponad 2000 mórg drzewostanu sosny, a w 1882 roku na 5000 mórg lasu napadła sówka chojnówka. W latach 1920/21 gąsienice sosnówki barczatki zniszczyły około 1000 mórg lasu. Co się tyczy pogłowia dzikich zwierząt, to występuje zwierzyna: płowa, czarna, sarny, daniele i kuraki leśne. Znaczące szkody w zwierzynie wyrządził w roku 1875 przybyły do przemkowskich lasów wilk. Został on zastrzelony w pobliżu Studzianki. Wypchanego drapieżnika można oglądać w przedsionku zamku. Szczególnie doglądana była w rozległym prawie 100 morgowym dzikim parku zwierzyna płowa i daniele. Uprawiana na szeroką skalę hodowla bażantów w Adelaidenau upadła pod ciężarem tych ciężkich czasów. Rewir Adelaidenau był także zawsze chętnie odwiedzany w czasie polowań z powodu licznie występujących cietrzewi. W latach przed I Wojną Światową corocznie odbywały się wielkie dworskie polowania w których uczestniczyli dostojni goście z bliska i z daleka, kilkakrotnie także niemiecki cesarz. Obok gospodarki leśnej dbano także o rolnictwo. Gdy też częściowo ziemia nie jest dochodowa, to przez zorganizowanie upraw na bagnach, gdzie jest lepsza ziemia, uzyskuje się lepsze plony. Od kilku dziesięcioleci na dużą skalę prowadzi się hodowlę ryb. Kilka stawów pochodzi z dawnych czasów, a więc duży i mały staw Ladteich (Langteich ?) na lewo od drogi do książęcej leśniczówki (Jägerhof), powstałe z wcześniejszych bajor stawy przy zamku, stawy Młynowa (przy dzisiaj zniszczonym już górnym młynie „Oberühle“, młynie średnim „Mittelmühle“ i dawnym młynie dolnym - papierni „Niedermühle“), następnie staw Hammerteich i Brettmühlteich. Także przy drodze do Adelaidenau leżą dwa starsze stawy „Ochsenteiche“ - nazwane tak, ponieważ tutaj wcześniej pędzone było bydło na pastwisko. Później w latach około 1900 roku, aż do początku I Wojny Światowej dla wsparcia hodowli ryb założono szereg nowych stawów, a więc pomiędzy Luisenhof, Hohenofen i książęcą leśniczówką „Jägerhof“ po prawej stronie drogi, następnie na bagnach za fabryką krochmalu pomiędzy drogą do Przecławia „Ottendorfer Weg“ i drogą do Adelaidenau (Adelaidenauer Straße). Najdalej na zewnątrz leży staw „Kohle - Bergteich“, który ze swoją powierzchnią 400 mórg jest największym ze stawów i znajduje się na nim godna zobaczenia kolonia mew. W stawach hoduje się przeważnie karpie i liny, a w starszych i głębszych stawach także pstrągi. Widok okolicy na bagnach został upiększony dzięki założeniu stawów, a bogaty świat ptaków czyni bagna podwójnie interesujące szczególnie na wiosnę dla miłośników przyrody. Książę skierował także swoje zainteresowanie ku sadownictwu. W miejscu starego, upadłego dominium Wilkocina został utworzony majątek sadowniczy, ze swoją godną zobaczenia kulturą drzew owocowych. Do starych, już w 1853 roku należących do ogółu posiadłości książęcych majątków ziemskich Piotrowic, Wilkocina, Wysokiej, Łąkocin, Jędrzychówka i Koźlic, książęta pozyskali kilka nowych i kilka nowych założono, i tak Luisenhof (1862 - 64), Szklarki, Amalienthal, Neidhardt, które już wcześniej było raz w posiadaniu dworu pańskiego z Przemkowa, Krępa i dominium Adelaidenau, gdzie później powstała leśniczówka. Z tych majątków ziemskich dzisiaj zarządza się jeszcze Luisenhof, Amalienthal, Neidhardt i Wysoką. W latach 60-tych zeszłego stulecia dobra Szklarek z ponad 100 morgami lasów i łąk po obu stronach szosy szprotawskiej zostały kupione i utworzono z tego dominium Szklarek. Na Łężcach, Neidhardt i Stich również w latach 60-tych zostały zakupione w całości 32 gospodarstwa i z tego utworzono dominium Amalienthal (1859) i Neidhardt. (Autor w erracie podaje: majątek rodowy Neidhardt istniał już przed 1853 r.). Przedtem Neidhardt było całe wioską , której domy stały przy drodze na Krępę, również dawniej w miejscu „am Stich“ znajdowało się 7 gospodarstw. Stare dominium Krępy (tzw. Zamek Krępicki) było sprzedane w roku 1740, ale około 100 lat później (po 1853 roku) pozostałość po mającej miejsce parcelacji, została z powrotem zakupiona. Na tym nie kończyła się chęć tworzenia książąt. Wkrótce po wzięciu w posiadanie majątku ziemskiego Przemkowa, obok dawnej gospody „zu den drei Kronen“ powstał pałac książęcy, w wyniku czego musiało zostać zburzonych kilka mniejszych domów na rynku. Później za księcia Ernsta Günthera pałac książęcy został rozszerzony w kierunku wschodnim przez dobudowę kaplicy zamkowej. Gospoda „zu den drei Kronen“ musiała ustąpić miejsca kaplicy, a wąska uliczka „Kellergässel“ została rozszerzona do szerokiej ulicy „Lauterbacher Straße“. Stary zamek książęcy, który z czasem stał się za ciasny i zbyt zniszczony w latach 1896 - 98 ustąpił miejsca nowej wspaniałej budowli w stylu zamków warownych. Nowy zamek wzniesiony z białego śląskiego piaskowca, ze swoimi wieloma wieżami i pięknymi balkonami i wykuszami, z osobliwymi oknami wystawowymi i pozostałymi ozdobami, przykuwa wzrok z każdej strony. Wnętrze jest wspaniale wyposażony i przedstawia wielorakie dzieła sztuki i niezwykłe trofea myśliwskie z podróży księcia. Odwiedzający Przemków mogą w określonym czasie zwiedzać zamek. Ciągle bardziej uroczo ukształtowuje się krajobrazowe otoczenie zamku przez nowe skwery, obsadzenia roślin i sadzawki z rybami. Szczególnym miejscem był wybudowany na górze „Lerchenberg“ zameczek myśliwski „Jägerhof“, który do czasów I Wojny Światowej był ulubionym miejscem wycieczkowym (wcześniej na górze tej stał wiatrak). Książęta ze Szlezwiku-Holsztynu zwrócili szczególne zainteresowanie na przemysł. Książęce zakłady hutnicze zostaną opisane w następnym rozdziale. Książę Ernst Günther ze Szlezwiku-Holsztynu zmarł w środku swojego pełnego radości twórczej życia w dniu 22 lutego 1921 roku. Został on uroczyście pochowany w parku w nowo założonym grobowcu rodzinnym. Trumny zmarłych członków książęcego rodu znajdujące się dotychczas w grobowcu książęcym w bocznym pomieszczeniu ewangelickiego kościoła w sierpniu wieczorem przewiezione zostały do nowego grobowca. Skromna, drewniana kapliczka leśna upomina odwiedzających o cichą modlitwę. Od 1921 roku właścicielem majątku ziemskiego Przemkowa jest książę Albert ze Szlezwiku-Holsztynu. Także wdowa po księciu Dorothea ma tutaj swoją siedzibę.

2. Przemkowskie Zakłady Hutnicze.

a).Wprowadzenie. Po wędrówce ludów, w której zginęła rzymska kultura, około 700 roku n.e. najpierw w Styrii powstawały huty żelaza. Stąd przemysł żelazny rozszerzył się w IX wieku w kierunku północnym, przez Czechy, Rudawy Czeskie do Saksonii, Turyngii i Gór Harcu. W XII wieku huty żelaza w Holandii znajdowały się w pełnym rozkwicie; od nich przemysł żelazny przeniknął prawdopodobnie do Anglii i Szwecji. Źródła pochodzenia wielkiego pieca nie można dokładnie wykazać, jednakże należałoby go szukać w Holandii. Pierwszy wielki piec na Śląsku został wybudowany w 1721 roku. Od tej pory natychmiast nastąpił rozwój przemysłu żelaznego we wschodnich Niemczech. Decydujące tutaj było występowanie limonitu, tzw. rudy darniowej w Dolnych Łużycach, na nizinach Bobru mniej więcej od Bolesławca do Szprotawy, jak również na Górnym Śląsku. Podczas gdy na Górnym Śląsku do produkcji żelaza jako paliwa używano węgla i z tego względu tamtejszy przemysł znacznie się rozwinął, to w dolnośląskich hutach był on zależny od obfitych lasów. Drzewa były ścinane i przerabiane przez węglarzy w mielerzach na węgiel drzewny i później za jego pomocą była przetapiana ruda darniowa. Występowanie rudy darniowej w okolicach błoni na prawo od Bobru prowadziło więc do początków dolnośląskiego przemysłu żelaznego. Bóbr, który tak jak wszystkie pozostałe rzeki i dopływy musiał być przed wiekami ogromnie szeroki, utworzył na podobnych do morskich brzegach wodniste tlenki, które częściowo powstały przez erozję pirytu, a częściowo osadziły się z wodnistych roztworów żelaza z udziałem lub bez organizmów żywych. Cofanie się poziomu morza pociągnęło za sobą także zmniejszenie się poziomu rzek, przez co tłumaczy się osuszenie dawniej zalanych terenów. Niżej położone krainy zachowały się jeszcze dzisiaj jako bagna. Powietrze i promienie słoneczne , jak również zachwaszczenie przez nową roślinność dokonały później reszty, dokonując dalszej erozji. Ruda darniowa była bogata w fosfor i żelazo, w stanie płynnym dawała potrzebną płynność, która to własność była niezbędna do wytwarzania pieców, garnków, wanien i podobnych produktów. Jednakże zawartość żelaza tej rudy była niestety niska; dzisiaj przerób hutniczy tej rudy na skutek wysokich płac robotniczych i drogich paliw byłby nieopłacalny. b). Początki przemkowskiego przemysłu żelaznego. W naszej okolicy zakład hutniczy powstał już w XVIII wieku, który jednakże później upadł. W roku 1794 właściciel ziemski Przemkowa baron von Bibran kazał wybudować wielki piec na miejscu starego młyna „Georgenmühle“ w miejscu, gdzie obecnie znajduje się odlewnia Henriettehütte. Okoliczne domy zostały zgrupowane w gminę, której nadano nazwę po wielkim piecu „Hohenofen“. Dmuchawa, która wytwarzała niezbędny dmuch do topienia metalu była uruchamiana przez koło wodne, które z kolei było wprawiane w ruch przez wodę płynącą w rowie zakładowym „Gewerksgraben“. Właściciele za pomocą swoich zaprzęgów przywozili tutaj z okolicy rudę darniową. Robotnicy transportowali ją za pomocą taczek po skośnej rampie do pomostu zasypowego i do wielkiego pieca. Ruda była odtleniana z węglem drzewnym i wapieniem, tzn. związane z tlenem żelazo było uwalniane z rudy przy pomocy węgla i topione. Żelazo jeszcze mocno zanieczyszczone szlaką było następnie spuszczane do tak zwanego otworu spustowego i rozlewane do wcześniej przygotowanych piaskowych form. Taka surówka dostarczana była następnie do kuźnicy, która stała w miejscu dzisiejszej fabryki krochmalu na Młynowie. W piecach żarowych, które były opalane węglem drzewnym i drewnem, bryły surówki rozżarzano do białości i rafinowano żelazo, tzn. domieszki żelaza, w szczególności węgiel, były spalane przez podawanie tlenu atmosferycznego i w końcu żelazo było kute pod młotem kuźniczym. Żelazu nadawano określone formy i jednocześnie wyciskano szlakę. Tak pozyskana kowalna stal była przetwarzana przez przemkowskich gwoździarzy i kowali na lemiesze, obręcze kół wozów i inne rolnicze sprzęty. Dmuchawa i młoty kuźnicze były napędzane przez koło wodne. W ciągu dalszego rozwoju przemysłu żelaznego Westfalii i Górnego Śląska, które ze swoimi pudlarskimi piecami dokonały wielkiego postępu i na rynek dostarczyły tanie żelazo, wyżej opisany sposób wytwarzania stali kowalnej nie mógł się utrzymać i rzemiosło to upadło. Do wielkich pieców dostarczane były lepsze gatunki żelaza, które następnie dawały żeliwo. Teraz już przy pomocy drewnianych modeli formuje się i normalnie surówką wielkopiecową odlewa się płyty piecowe, garnki, patelnie i tego rodzaju przedmioty. Garnki są wprawdzie pół cala grube i mają proste kształty. Dąży się nadal do tego, ażeby żelazo otrzymywać coraz bardziej płynne. W roku 1853 książę ze Szlezwiku-Holsztynu przejął majątek ziemski Przemkowa i hutę. W 1865 roku jako dyrektor techniczny i pełnomocnik wyznaczony został późniejszy radca dworu inżynier Suren. Wkrótce ten dyrektor zakładu wprowadził ważne reformy i udoskonalenia. Między innymi zastąpił on napęd koła wodnego dmuchawy maszyną parową. Przyczynił się on również do udoskonalenia odlewów. Już po kilku latach wielki piec musiał zostać unieruchomiony. Na skutek zapotrzebowania w drewno ciągle coraz dalej szerzące się wyręby drzewostanów, których nawet ponowne zwiększone zalesianie nie mogło zrównoważyć, położyły kres temu rodzajowi przerobu hutniczego. Z drugiej strony dolnośląskie zakłady wielkopiecowe także nie mogły wytrzymać coraz bardziej dotkliwej konkurencji Górnego Śląska i Westfalii. Eksploatacja wielkiego pieca przy pomocy koksu, który produkowały same kopalnie węgla kamiennego tychże krain, wskutek większej opłacalności zyskała przewagę i spowodowała zupełne ustanie przetwarzania rudy w hucie za pomocą węgla drzewnego. c). Od wielkiego pieca do odlewni żeliwa. Dla przemkowskiego przemysłu nadszedł teraz nowy rozdział rozwoju. Huta, tak jak i zakłady sąsiednie w Chocianowie, Iławie, Małomicach i Wierzbowej, przez występowanie bogatej w fosfor rudy żelaza zajęła określony kierunek w produkcji odlewów. W hutach znalazły swoje utrzymanie setki pracowników przemysłowych ze swoimi rodzinami. Piaszczysta, nieurodzajna okolica, w której po części leżały zakłady, nie zezwalała na przejście pracowników przemysłowych do rolnictwa i przez to dalsze prowadzenie zakładów już w dotyczącym gospodarki narodowej interesie wydawało się koniecznością. Powstały odlewnie żeliwa drugiego przetapiania i zastąpiły zakłady wielkopiecowe. W „Hohenofen“ w bezpośredniej bliskości hal odlewniczych zostały wzniesione dwa nowe żeliwiaki i dalej rozbudowano hale odlewnicze. Po uruchomieniu nowych pieców zburzono stary wielki piec i z nim zginął równocześnie okres czasu węgla drzewnego. Nowa huta otrzymała nazwę „Henriettehütte“ (Huta Henryki), po księżnej Henriettcie ze Szlezwiku-Holsztynu, małżonce zmarłego tajnego radcy profesora von Esmarch z Kilonii. Surowce potrzebne do produkcji odlewów były sprowadzane z zagranicy. Surówka dostarczana była z Anglii i Szwecji jak i Górnego Śląska a koks z zagłębia węglowego Wałbrzycha. Dalszemu rozwojowi przemkowskiego przemysłu nie stało nic na przeszkodzie. Zostały wybudowane w pobliżu zakładu, położone w ogrodach śliczne mieszkania, w których mogli osiedlić się zamiejscowi robotnicy i dzięki temu stać się rdzennymi mieszkańcami. W ten sposób w oczach rozrastała się młoda przemysłowa miejscowość Hohenofen. Wynalezienie emalii, szklistej, biało mętnej masy o wielkiej czystości, twardości i wytrzymałości wobec kwasów, przyniosło hucie nowe pola działania. Ludzka cywilizacja udoskonalała się z każdym postępem techniki i dała wkrótce wyższość emaliowanym naczyniom kuchennym i armaturze sanitarnej. Tak powstały emaliernie. Zostały wybudowane piece emalierskie, w których wypala się względnie rozżarza przedmioty. Zo stali pozyskani przedstawiciele w Austrii, Holandii i Szwecji, którzy sprzedawali przemkowskie naczynia kuchenne i wanny kąpielowe za granicą. „Naczynia koronne“ zdobyły dobrą opinię i wskutek lekkości i ujmującego wyglądu były bardzo poszukiwane. Ustawiczny wzrost produkcji i dalszy popyt na rury i armaturę kanalizacyjną wymógł powiększenie zakładu. W 1895 roku została wybudowana na granicy Młynowa, oddzielona od macierzystego zakładu, odrębna odlewnia rur „Friedrich-Christianshütte“. Nosiła ona nazwę po zmarłym ojcu księcia Ernsta Günthera za Szlezwiku-Holsztynu księciu Friedrichu i jego ojcu Christianie Auguście. (W erracie autor poprawia: huta „Friedrich - Christianshütte” nosi imię opiekuna księcia Ernsta Günthera, jego stryja księcia Christiana). Do huty tej przyłączono elektrownię z dwoma kotłami parowymi i dwoma stojącymi maszynami parowymi. Wytwarzała ona energię elektryczną, która służyła do napędzania dmuchaw, dźwigu i obrabiarek. Został urządzony zakład kąpielowy z 12 aparatami natryskowymi i 3 wannami. Ogrzewanie i ciepłą wodę dostarczały kotły parowe. Robotnikom dano możliwość spożywania posiłków budując stołówkę z przylegającą do niej kuchnią. Powiększenie liczby dotychczasowych wyrobów spowodowało wkrótce konieczność dalszego powiększenia starej huty. Tak więc w 1906 roku na wschód od starej huty Henriettehütte wybudowano mechaniczny warsztat z kuźnią, dalszą odlewnię z przyłączoną do niej z boku formiernią rdzeni, oczyszczalnię, jak również elektryczną centralę. Wszędzie w naszej dawniej tak cichej, leśnej i bagiennej okolicy rozlegała się znów wielka pieśń pracy dla dobra mieszkańców. Nowy zakład nazwany został imieniem księżnej Dorothei „Dorotheenhütte“, a wszystkie zakłady zostały teraz skupione w firmę „Vereinigte Dorotheen - und Henriettehütte“. W nowej elektrycznej centrali dwie turbiny parowe, każda o wydajności 450 kilowatów, połączone z dwoma elektrycznymi generatorami dostarczały 20 000 voltów prądu trójfazowego. Część tej elektrycznej energii była kierowana do sieci elektrycznej przyległych gmin Przemkowa i Młynowa, a główna jej ilość zużywana była do napędzania silników, pomp, dmuchaw i maszyn produkcyjnych huty. Swoistą budowlą jest komin elektrycznej centrali. Jest on wybudowany w kształcie kolumny. Właściwy komin, z którego wskutek bezdymnie spalających się pod kotłem parowym materiałów, nigdy nie widzi się wydobywającego się, uciążliwego gęstego dymu, otacza żelbetonowy płaszcz z czworobocznymi głowicami przy szczycie i podstawie. Cała 40 metrowej wysokości budowla jest architektonicznie wybudowana w rodzaju rzymskiej kolumny Trajana. Połączone huty zatrudniają obecnie po uruchomieniu wszystkich warsztatów około 1100 robotników i urzędników (1891 roku - 400). Ogólny rozkwit niemieckiego przemysłu w końcu XIX wieku wkroczył także do tutejszych zakładów i spowodował powstanie z ongiś niepokaźnego wielkiego pieca rozległej huty żelaza o wielkiej produkcyjności. I Wojna Światowa 1914-18 przyniosła najpierw zastój w rozwoju. Większa część załogi huty pośpieszyła pod sztandary, tak że najpierw musiało zostać unieruchomionych kilka oddziałów ruchu. Zapotrzebowanie na amunicję postawiło zarząd huty przed koniecznością częściowego dostosowania zakładu do produkcji dla wojska. W hucie musiały zostać zatrudnione kobiety i dziewczęta, ażeby wypełnić luki, które powstały. Wytężenie sił w pracy dziennej i nocnej było niezwykłej miary i pozostawia chwalebną kartę w historii niemieckich kobiet. Po śmierci księcia Ernsta Günthera huta została przekształcona działając wstecz od 1 kwietnia 1920 roku w spółkę akcyjną i od tej chwili nosi nazwę „Herzogliche Eisen - und Emallier - Werke, Aktiengesellschaft, Primkenau“.

Wielki pożar lasu w 1904 roku.

(Przedruk z pisma: „Gollmer, die Primkenauer Waldbrand-Katastrophe“).

Sto lat po wielkim pożarze miasta - w dniu 15 sierpnia 1904 roku - dosięgnął Przemków znów straszny pożar, który poruszył serca ludzkie znacznie dalej jak tylko w naszym regionie. Tym razem nieszczęście dotknęło piękny las majątku ziemskiego Przemkowa i otoczoną przez niego leśną wioskę Pogorzele. Niech nastąpi teraz tutaj żywy opis tego nieszczęścia przez wyżej przedstawionego autora: „To jaka trwoga otoczyła nas w czasie tego pożaru jest nie do opisania. Nie zapomnimy z jakim strachem obserwowaliśmy rozszerzanie się ognia, za którym podążał złowieszczy orszak kłębów dymu, jak w naszych sercach, podczas tych długich i niepokojących godzin wzajemnie zmieniała się wielka trwoga i słaba nadzieja. Przedstawimy teraz niszczycielski pochód ognia. Jest godzina 9 rano. Złote światło słoneczne rozpościera się po mieście, lesie i polach. Wszyscy spokojnie pracują. Nagle rozpowszechnia się pewien niepokój. Zdenerwowani leśnicy spieszą się to tu, to tam. Tłumy ludzi zbieraj się na ulicach. Wkrótce rozlega się sygnał i dzwon alarmowy. Las się pali! Las się pali! Wiadomość ta jest przekazywana z ust do ust. Na południowo - zachodnim horyzoncie wzbijają się już kłęby dymu. Szybko zostają zebrane wszystkie będące do dyspozycji siły. Gęsto obsadzony strażakami wóz za wozem toczy się przez miasto do zapalnego punktu. Ogień jest jeszcze za granicą w państwowym rewirze Buczka, pomiędzy Lesznem Górnym a Studzianką, gdzie kolej żelazna przecina wielką powierzchnię lasu. Nieszczęście wywołała iskra z lokomotywy. Ta zgubna iskra, która unicestwiała dobrodziejstwa ludzkich kultur, domostwa i dobra pracowitych ludzi a nawet życie ludzkie nie mogła wybrać lepszego punktu przyłożenia. Kolej żelazna jedzie przez równinę, a pagórek na niej pokrywają tylko suche zarośla. Niskie jeszcze płomienie trzaskając oblizują pagórek i chociaż dyżurni robotnicy kolejowi natychmiast zwalczają ogień wszystkie ich wysiłki okazują się daremne. Przy wielkiej suszy i panującym wietrze z wielką prędkością ogień pędzi do przodu prażący żar. Mieszkańcy Biernatowa przybyli najpierw na pogorzelisko. Powierzchnia pożaru wykazuje już szerokość 300 metrów. Kilka załóg straży pożarnej bezradnie stoi naprzeciwko furii ognia. Muszą się one przypatrywać jak ogień przeskakuje nad graniczną drogą Haynauer Straße i rozchodzi się z szaloną prędkością na rozległy na 40 000 mórg las księcia Ernsta Günthera ze Szlezwiku-Holsztynu. Pożar ogarnął najpierw leśny rewir Biernatowa, który już raz w wielkim pożarze w 1877 roku stracił 2600 mórg drzewostanu. Sądzi się, że te dwa piaszczyste pasy, które wówczas zostały tam pozostawione dla ochrony starszego drzewostanu, będą chronić drugi las. Jednak ogień pędzi nie powstrzymany przez las w jego całej długości przez polany i pasy ochronne do leśnej wioski Pogorzele. Irytacja w mieście jest nie do opisania, gdy zostaje rozgłoszona straszna wieść: Pogorzele stoi w ogniu! Lotny ogień zapalił domy położone najbliżej lasu. Niebawem las pali się ze wszystkich stron; wyjąc naokoło śmiertelnie wystraszonych mieszkańców huczą krwistoczerwone fale ognia. Każdy biega, ratuje się, ucieka. Ponieważ paliły się także ścierniska, mieszkańcy w swoim strachu usiłowali schronić się w bruzdach kartofli i tam czekać na swój los. Pewna stara, chorowita kobieta, ażeby uniknąć śmierci w płomieniach mogła jeszcze tylko schronić się w piwnicy. Z jej rozpaczliwego położenia uratowała ją dopiero straż pożarna. W ciągu pół godziny, mniej więcej pomiędzy godziną 11 a 11.30 przed południem leśna wioska została obrócona w rumowisko. Dziwnym sposobem pozostały nietknięte przez ogień dwa stogi siana stojące przy samej wiosce. Mieszkańcy stracili cały swój majątek; ledwie można było uratować tylko kilka sztuk bydła. Cały drób, wszystkie zwierzęta domowe, wozy i sprzęt rolniczy, wszystkie meble a także pieniądze i papiery wartościowe skonsumowały łakome płomienie. Ogień nie pochłonął jednak jeszcze wystarczająco dużo. Pędził on teraz dalej przez dręgowiny do Wilkocina. W międzyczasie przybyło około 1000 żołnierzy z Głogowa i ze świeżymi siłami przystąpiono do gaszenia. Po wytężonej pracy można było w końcu zatrzymać ogień. Można uważać za cud, że ocalony został bardzo zagrożony Wilkocin. Mieszkańcy tej wioski byli już przygotowani na swój los, ponieważ na tą miejscowość zwaliły się już kłęby dymu i morze płomieni. Ponieważ w ostatniej chwili wiatr zmienił kierunek wioska była uratowana. Wieczorem, gdy niebezpieczeństwo pożaru wydawało się być już zażegnane, rozhukany żywioł jeszcze raz wybuchnął w wielkim rozmiarze. W kierunku Studzianki wzbiły się zaczerwienione kłęby dymu tak, że można było się obawiać, że cała wioska stoi w płomieniach. Świadkom naocznym przedstawia się okropny, niezapomniany widok. Wieś otaczało w półkolu osiem ognistych słupów. W jednym tylko miejscu pali się 1600 metrów sześciennych kopalniaka; na skraju lasu, w równych odstępach, jak pochodnie płoną słupy ogrodzenia. Bydło wypłoszone z beztroskiego spoczynku jest wyciągane z obór. Kobiety i dzieci płacząc i błagając o pomoc stoją na drodze. Mężczyźni są w lesie. Z domów wynosi się najbardziej potrzebny dobytek i przygotowuje się wszystko do pospiesznej ucieczki. Z żaru ognia napędzana jest już do wioski płonąca kora i gałęzie - nieszczęście przechodzi tuż obok. W końcu minął ten straszny dzień, gdy od godziny 9 rano do godziny 10 wieczór szalejący żywioł pochłonął wielkie ofiary. Najciężej dotknięte pożarem są dobra księcia Ernsta Günthera ze Szlezwiku-Holsztynu, w których zostało zniszczonych około 18 000 mórg lasu, z tego na rewir Wilkocina przypada około 6000 mórg, na rewir Pogorzeli około 6000 mórg, na rewir Biernatowa około 4000 mórg i na rewir Przemkowa około 1800 mórg. Rewir Piotrowic i Nowego Dworu został oszczędzony. Poza tym ofiarą pożaru padło jeszcze około 1000 mórg lasu własności chłopskiej, około 400 mórg rewiru Bolesławca i Buczka i około 200 - 300 mórg rewiru należącego do hrabiego z Chocianowa - Dohna. Straty dotyczą wszystkich roczników, w tym także drzew ponad stuletnich. Został zniszczony las milionowej wartości, za którą odpowiedzialne jest same państwo. Niestety podczas tego strasznego pożaru lasu należy także żałować stratę jednego życia ludzkiego. Przez ogień został zaskoczony 72 letni robotnik leśny o nazwisku Arlt z Wysokiej; na pół zwęglone jego ciało zostało znalezione w lesie. Niezliczone życia ludzkie były jednak jeszcze w niebezpieczeństwie, ponieważ las w pewnej mierze przynosiłby popłatny dochód ze zbioru jagód. Następnie setki ludzi na dworze było w beznadziejnej sytuacji. Został dokonany także wielki uszczerbek w bogatym pogłowiu dzikich zwierząt. Ofiarą płomieni padło około 60 sztuk zwierzyny płowej i danieli, między tym stado jeleni, które zostało tutaj sprowadzone dopiero w zeszłym roku z Rosji, następnie 1 dzik, 7 lisów, 6 sztuk głuszców, wiele saren, zajęcy i królików i znalazło się w nie dającym się opisać położeniu. Okropnie było wysłuchiwać skarg strwożonej zwierzyny. Albo wbiegała ona w płomienie, albo biegała koło ogrodzenia daremnie szukając wyjścia. Wielokrotnie obserwowano jelenie z ułamanymi tykami i osmolonym ciałem. Wskutek ogromnego i szybkiego rozprzestrzeniania się pożaru zwalczanie jego było nadzwyczaj utrudnione i niebezpieczne. Przy akcji gaśniczej brało udział przeszło 2 000 żołnierzy z garnizonów Szprotawy, Głogowa, Żagania, Zgorzelca, Legnicy, Nysy i Wrocławia, następnie cała załoga huty - około 800 mężczyzn, jak również ochotnicza straż pożarna, mieszczanie i ludność wiejska. Przez odkomenderowanie około 1 000 żołnierzy sam cesarz wdał się do akcji ratunkowej. Głęboko poruszony książę ze swoją małżonką przybył na pogorzelisko, ażeby osobiście kierować akcją gaśniczą. Zabranie się do gaszenia pożaru od frontu było niestety niemożliwe, ponieważ przy panującym silnym wietrze, ogień przelatywał dalej nad głowami. Tylko natarcie z boku mogło zatamować furię ognia przez usypanie wałów z piachu i poprowadzenie rowów i odeprzeć wroga od zagrożonych miejscowości Wilkocina i Studzianki i wreszcie ugasić pożar. Po wynikach przeprowadzonego śledztwa powstanie tego ogromnego pożaru tłumaczy się tym, że powstały w zewnętrznej części pasu ochronnego naziemny ogień, przy wysokim i suchym wrzosie, jak również przy niskich gałęziach stojących pomiędzy pasami ochronnymi sosen rozwinął się do ognia wierzchołkowego, którego rozprzestrzenianiu się przy silnym wietrze nie można było przeszkodzić. Ogień przelatywał od 100 do 200 metrów dalej i rozwijał się z taką prędkością, że pojedyncze kolumny strażaków ledwo mogły uniknąć niebezpieczeństwa uduszenia się. Pewnego człowieka z Pogorzeli, który przewoził strażaków na miejsce pożaru i znajdował się już w drodze powrotnej do domu, tak zaskoczył ogień, że musiał on porzucić płonący już wóz i wraz z końmi ratować się. Po ciężkiej akcji gaśniczej nastąpiła teraz lżejsza służba w obozowisku. Żołnierze i inne drużyny strażackie wypoczywali zmęczeni i raczyli się prowiantem i piwem. Musieli jednak trzymać jeszcze straż i to tu, to tam gasić jeszcze tlący się pożar. W dzień po wielkim pożarze Przemków wykazywał jeszcze wyraźne wojskowe piętno. Wkraczanie żołnierzy z lasu do miasta trwało do późnego wieczora. Na ulicach odbył się apel. Mocne oddziały znów ruszyły do lasu wcześnie rano, ażeby zluzować pozostających tam żołnierzy i przejąć straż. Dopiero po 4 dniach, gdy pożar był już całkowicie ugaszony, wojsko żegnane ze wszystkich stron z podziękowaniami i wdzięcznością, specjalnymi pociągami znów powróciło do garnizonów. Koszty za pracę pańszczyźnianą i pańszczyznę sprzężajną przy akcji gaśniczej jak i za zaprowiantowanie strażaków wynoszą około 10 000 marek. Nie ma teraz nic bardziej smutnego jak wędrówka przez zwęglony las. Tak daleko jak sięga wzrok ciągnie się szeroki, czarny pas przez potężny las, z którego ocalały tylko zewnętrzne pasy. Powierzchnia pożaru jest długa na około 3 mile i szeroka na 1 milę. Nic nie rusza się na tej wypalonej, leśnej ziemi, której dawniej tak porosła mchem gleba ożywiona była przez różne chrząszcze i inne insekty. Nie można tu już więcej usłyszeć żadnego trzepotania skrzydeł, żadnego ptasiego śpiewu. Zwierzyna opuściła opustoszałe w pożywienie rewiry i przeniosła się tam, gdzie pola i łąki zapraszają na paszę. Wstrząsający opis spalonego lasu przedstawia poniższy wiersz Ewy Stosch:

Las jest martwy. Teraz milczenie rozmyśla ponuro i ciężko

[Gazeta Śląska] Tak jak las, także spalona wieś Pogorzele, przedstawia smutny, ponury obraz. Sterczą jeszcze tylko w górę z pola ruin gołe mury otoczone przez zgliszcza. Pogorzelcy mimo strasznych wspomnień odbudują znów swoje domostwa na tej samej ziemi. Obecnie mieszkają w barakach, które oddane im zostały przez Czerwony Krzyż z Berlina na życzenie cesarzowej. Cesarzowa także w inny wielkoduszny sposób troszczyła się o bezdomnych. Również książęca para umiała łagodzić nędzę i cierpienie ciężko nawiedzonych przez pożar. Pół, ba całe stulecie minie, zanim zatrą się i znów naprawią ślady tego okrutnego pochodu zniszczenia". Opowiadanie „Hahn Berta“ autorstwa F. Hugin (pseudonim zmarłej w 1910 roku i pochowanej w Przemkowie księżnej Feodory von Schleswig-Holstein) zawiera wstrząsający opis tego wielkiego pożaru z 1904 roku.

Przemków w czasie i po I Wojnie Światowej.

1.Wydarzenia i nastroje ludności.

a). Pierwsze tygodnie wojny. Ogromna fala narodowego pobudzenia zalała naszą ojczyznę w sierpniu 1914 roku. Jej uderzenie dało się poznać także w Przemkowie. Związek nieprzyjacielski szykował się, aby rzucić się na Niemcy. Dnia 31 lipca pod wieczór ukazały się w mieście plakaty, które zapowiadały stan groźby wojny i zawierały zawiadomienie o stanie oblężenia. Były one obstąpione przez grupy ludzi, którzy wymieniali między sobą swoje domysły. Także w dniu 1 sierpnia na ulicach utrzymywał się niepokój. Gdy wieczorem około godziny 6 z poczty rozpowszechniła się i wkrótce potwierdzona została plakatami wiadomość o mobilizacji, wówczas wzmogło się ogólne podniecenie. Nikt nie myślał o pójściu spać. W rodzinach omawiano następstwa mobilizacji. Wszyscy zdatni do noszenia broni mężczyźni do 45 roku życia byli powołani do służby wojskowej i tak w wielu domach szykowano się do poważnego pożegnania. Dzień 2 sierpnia, niedziela, zjednoczył wszystkich w kościołach, które tak jak w czasie wielkich świąt wypełnione były do ostatniego miejsca. Wiele łez zostało wylanych. Pod wieczór odbyła się jeszcze msza z powodu wojny z następującą po niej wieczerzą dla wyruszających na wojnę. W międzyczasie po naszej miejscowości krążyły szalone pogłoski. Rosjanie mieliby nadchodzić w wielkiej sile i już wtargnąć do wschodnich Prus i na Górny Śląsk. Wrocław i Głogów ledwo miałyby się oprzeć nieprzyjacielowi i tak straszne roty kozaków prawdopodobnie wkrótce miałyby się zjawić u nas. Czym bardziej trwożliwi ludzie już się zastanawiali dokąd w bezpieczne miejsce mogliby się udać ze swoimi rodzinami. Tymczasem miejsce rozkładu jazdy z czasów pokoju zajął wojenny rozkład jazdy. Kto teraz jeszcze przebywał z daleka od domu - był to czas wakacji, a więc czas podróży - nie miał teraz na razie żadnej sposobności powrotu do domu, ponieważ w pierwszych dniach i tygodniach mobilizacji kolej transportowała prawie tylko wojsko. Do połowy sierpnia osoby cywilne mogły jechać w pociągach tylko wtedy, gdy było wolne miejsce. Także przez Przemków w ciągu dnia wielokrotnie przejeżdżały pociągi z wojskiem. Również stąd odprawiano pociągi z wojskiem. Takie pociągi były przepełnione. Wsiadali do nich sami młodzi ochotnicy i starsi, brodaci żołnierze ochrony krajowej. Na peronie, głowa przy głowie, stał tłum ludzi po części ciekawskich, w większości jednak krewnych powołanych do służby wojaków, którzy ze łzami w oczach obejmując się po raz ostatni żegnali się z ukochanymi wyruszającymi na pola bitwy. Rozstający się wojacy żegnali się nie odzywając się swymi smutnymi głosami. W wagonach brzmiały patriotyczne pieśni, takie jak „Niemcy ponad wszystko“ i „Wezwanie pędzi jak odgłos grzmotu“. Były one napisane kredą z patriotycznymi sentencjami i ozdobione brzozowymi i świerkowymi gałązkami. Pociąg odjechał wśród okrzyków hura i powiewania chusteczkami. Tymczasem przez miasto przemknęły inne emocjonujące pogłoski. Z Francji do Rosji miałyby jechać wyładowane złotem samochody, obsadzone przez szpiegów. Koło Iławy i Bolesławca miałby być już jeden taki samochód przechwycony. Szpiedzy na rowerach, w przebraniu rolników, mieli być już w drodze z bombami w kieszeniach. Również nadlatywać mieli wrodzy piloci, ażeby bombardować ważne cele, jak dworce i mosty kolejowe, jadące pociągi, koszary, hangary dla sterowców pod Legnicą itd. Dlatego wszędzie, w takich miejscach jako warta kolejowa i mostowa, zostały rozstawione posterunki z bronią gotową do strzału. Ludność ogarnął przesadny strach, tak że strzelano do każdego pokazującego się lotnika lub samochodu i ta swawola musiała być urzędowo zakazana. Jednakże niebezpieczeństwo ze strony szpiegów podczas wojny było ciągle wielkie, tak że w wagonach kolejowych, na dworcach itd. rozlepione były wezwania do ostrożności. W szczególności podróżni a przede wszystkim żołnierze powinni wystrzegać się nieostrożnych rozmów i zwracać uwagę na podejrzanych towarzyszów podróży. Także zarząd miasta Przemkowa otrzymał ze starostwa takie ostrzeżenie przed szpiegami. Tak przed południem 4 sierpnia została utworzona „Straż ochronna Przemkowa“, złożona z członków bractwa strzeleckiego i związku żołnierskiego. Nosili oni swoje zielone mundury ochronne lub czarne, oblamowane na biało czapki związku żołnierskiego i na prawym ramieniu białą opaskę z czarnym napisem „Straż ochronna Przemkowa“. Przy ujściu ulicy „Sprottauer Straße“ do rynku i na moście nad torami kolejowymi w kierunku Chocianowa za ulicą „Glogauer Straße“ w poprzek drogi rozpięte zostały mocne metalowe łańcuchy. Przy tych dwóch głównych wjazdach do miasta straż trzymało po dwóch mężczyzn z bronią załadowaną ostrymi nabojami; tak samo strzeżony był zamek od wjazdu z ulicy „Schloßstraße“, gdzie później postawiona została także pomalowana na czarno-biało budka strażnicza. Wszystkie te straże zostały później u nas zniesione, gdy została zakończona mobilizacja i mieliśmy mocne siły na granicach. Głośnym - stać! - zatrzymywany był każdy samochód, w czym brała także żarliwie udział młodzież szkolna Przemkowa. Samochodom pozwalano dopiero jechać dalej, gdy pasażerowie zostali wylegitymowani. Zwracano uwagę także na rowerzystów. W międzyczasie zabronione zostało w czasie trwania mobilizacji używanie rowerów poza miastem i wioskami i dozwolone było tylko za urzędowym, pisemnym zezwoleniem. Dzień 5 sierpnia, jako 4 dzień mobilizacji przez rząd został wyznaczony jako ogólny dzień modlitwy w Prusach. Przed południem o godzinie 9 odbyła się msza święta z następującą po niej wieczerzą, w czasie której znów była duża frekwencja. O godzinie 11 przed południem była uroczysta wieczerza w kaplicy zamkowej dla pary książęcej i jej świty; książę Ernst Günther chciał mianowicie jechać na zachód jako generał kawalerii a jego małżonka poświęcić się pielęgnacji chorych. Przez naszą miejscowość znów przemknęły pogłoski o zbliżających się Rosjanach. Ogłoszenie wypowiedzenia wojny przez Anglię przyczyniło się także do sposępnienia nastrojów. Z niecierpliwością i napięciem oczekiwano na gazety codzienne i niejeden nabywał za kilka fenigów kolportowany w mieście dodatek nadzwyczajny, który dochodził także do nas z Głogowa lub Szprotawy i zniknął dopiero, gdy zaczęła się codzienna służba informacyjna dowództwa. Pod wieczór 5 sierpnia w mieście stały się znane pierwsze wieści o zwycięskich walkach granicznych naszego wojska i teraz zaczął się rozpraszać przygnębiony nastrój ludności. Gdy wreszcie w naszym miasteczku stały się znane wiadomości o zwycięskiej ofensywie naszych wojsk przez Belgię na Paryż i ogromnych zwycięstwach Hindenburga nad wojskami rosyjskimi we wschodnich Prusach, wówczas w miejsce niespokojnego oczekiwania wstąpiła wiara w zwycięstwo. Odtąd po każdym większym zwycięstwie na domach i wieżach wywieszano flagi i uderzano w dzwony. W szkołach uroczyście obchodzono zwycięstwa, a po nich dzieci miały wolny od szkoły dzień. Także w kościołach w nadchodzące niedziele pamiętano o wielkich wydarzeniach. Codziennie wieczorem około godziny 6 na budynku poczty wywieszane były doniesienia naczelnego dowództwa o poległych, które oczekiwane i czytane były przez młodych i starych z napięciem. Po połowie sierpnia 1914 roku ofensywa naszych wojsk na froncie zachodnim była w gruncie rzeczy zakończona i wówczas w ruchu kolejowym mógł obowiązywać stary rozkład jazdy z czasów pokoju, naturalnie w ograniczonej mierze. b). W następnych latach. Jednolity narodowy nastrój opadał jednak coraz bardziej z czasem trwania wojny z różnych powodów, które tutaj bliżej nie będą omawiane. Głębokie przygnębienie i tępa obojętność ogarnęły szerokie rzesze naszego ludu. Nic w tym także nie zmieniły wszystkie działania uświadamiające, do których zaliczyć trzeba np. broszury agitacyjne wojennego urzędu wyżywienia, wysyłane rodzicom przez szkoły do domów, uświadamiające zebrania, uświadamiające podróże rolników ze wschodnich Prus do okręgów przemysłowych na zachodzie Niemiec, wydawanie od końca 1916 roku „Tygodniowego przeglądu wojennego“ przez wojenne biuro prasowe i bezpłatna jego przesyłka do wszystkich wpływowych osób w gminach, urządzanie ojczystych wieczorków składających się z uświadamiających wykładów z wyświetlaniem przeźroczy lub filmów, koncerty muzyczne, przedstawienia teatralne itd. poprzez utworzone we wszystkich większych gminach wiejskich i miejskich „miejscowe komitety do prowadzenia rozmów popularnych i informowania“. Wszystko było daremne! Raz zatracona wola przetrwania nie dała się już więcej wzbudzić. Rząd niemiecki nie rozumiał i nie umiał przeszkodzić temu, że znajdującemu się w najcięższej walce narodowi niejednokrotnie we własnym kraju była wyrządzana krzywda przez własnych rodaków. Powoli w miejsce pokazanego w pierwszych miesiącach wojny poważnego sposobu życia (żadnych tańców, ograniczenie imprez stowa rzyszeń) nastąpił u wielu powierzchowny sposób pojmowania życia. To jak szybko można by się dorobić, wykorzystując nędzę ludu, u wielu było główną kwestią. Taki bezwzględny egoizm powiększał bez końca nędzę wśród biedniejszej ludności i prowadził do rozgoryczenia i obojętności. Przez wywołany niedostatkiem handel pokątny, przy którym potajemnie handlowano towarem po lichwiarskiej cenie z pominięciem ustawowych rozporządzeń, dla społeczeństwa przepadały znaczne ilości żywności, tak że niedostatek był jeszcze większy. Także do wiosek naszej okolicy przybywali tacy handlarze, którzy na żonach rolników, oferując wysoką cenę, wymuszali żywność, którą później sprzedawali z dużym zyskiem w większych miastach. Liczne rozporządzenia przeciwko pokątnemu handlowi przydawały się zaledwie lub w ogóle. Z jednej strony lichwiarstwo i bijatyka licznych paskarzy wojennych, z drugiej gorzko pokrzywdzona ludność, do tego właściwa niemieckiej naturze skłonność do przeceniania obcego sposobu bycia w porównania do niedoceniania własnego narodu, jakby był trochę mniej wart, czym tłumaczy się prawie dziecięce zaufanie szerokich kręgów do wabiących w pojednawczym usposobieniu do złożenia broni wrogów, których mężowie stanu byli elastycznymi narzędziami w potajemnie działającym porozumieniu. To rozerwało tą tak koniecznie potrzebną wspólnotę doli i niedoli niemieckiego narodu na głośno zwalczające się partie i nie w ostatnim rzędzie winne było niedoli przegranej wojny. Także u nas wystąpiły powiększające się z czasem trwania wojny zaniedbania, zwłaszcza dorastającej młodzieży, której już od lat brakowało dyscypliny znajdujących się na polach bitwy ojcowskich wychowawców. W ogóle przy rosnących z powiększającą się biedą żądaniach rzeczy, służących zaspokajaniu konieczności życiowej, czasy były bardzo niepewne. Włamania, nocne kradzieże z pól, bandyckie napady i tym podobne, występowały także w naszej okolicy. Ta sytuacja pogorszyła się jeszcze po wojnie z powiększającą się drożyzną, tak że pola w czasie żniw podczas nocy musiały być pilnowane.

2. Stosunki państwa do wojska.

Nasza mała, leżąca na uboczu miejscowość, podczas wojny mało widziała wojskowego życia. W czasie wojny tylko dwa razy zawitały do Przemkowa małe, znajdujące się w czasie marszu, oddziały wojskowe. I tak w listopadzie 1915 roku szwadron landwery, który po szczodrym przyjęciu przez ludność, po kilku godzinach pomaszerował dalej i w maju 1916 roku oddział karabinów maszynowych w sile 380 żołnierzy, który w mieście i na Młynowie stanął na kwaterze na jeden dzień, podczas marszu do i z poligonu Neuhammer. Dalsze kwaterunki mniejszych oddziałów wojskowych, także na dłuższy czas, nastąpiły dopiero po wojnie, i tak na zimę 1918/19 roku z powodu rozbrojenia, przy czym licytowane były poza innymi także wojskowe konie. W lutym 1919 roku powracający do domów wojacy także u nas byli witani w odświętnie udekorowanym mieście i przez uroczystą mszę świętą. Uczestnicy wojny. Podczas I Wojny Światowej z gminy miejskiej Przemkowa do wojska zaciągniętych było na stałe lub tymczasowo około 500 - 550 mężczyzn, co przy liczbie 2800 mieszkańców stanowi około 18 - 20 procent. Tak więc na 5 lub 6 mężczyzn przypadał 1 żołnierz (w 1813 roku w Prusach na 17 mieszkańców przypadał 1 żołnierz). Z tej liczby obrońców ojczyzny około trzecia część otrzymała Żelazny Krzyż II klasy, a kilku Żelazny Krzyż I klasy. Około 55 uczestników wojny z miasta i okolicy dostało się do niewoli. Z miasta 126 żołnierzy zmarło śmiercią bohaterską , w tym 112 ewangelików i 14 katolików. (W erracie autor podaje: niektórzy polegli są wymieniani na kilku pomnikach. Przy zliczaniu zwykłym wychodzą następujące liczby: w I Wojnie Światowej śmiercią bohaterską umarło z miasta 126 żołnierzy, z tego 111 ewangelików i 15 katolików). Z parochii Przemkowa za ojczyznę zmarło 312 ewangelików i 29 katolików9. Z tych poległych lub zmarłych w szpitalach wojskowych wojaków naszej okolicy ośmiu sprowadzono tutaj i z nich 7 pochowano na miejskim cmentarzu ewangelickim a jednego na Dużej Hucie. W urządzonym chwilowo w Przemkowie w pałacu książęcym wojskowym szpitalu zmarł jeden żołnierz z Górnego Śląska, który został pochowany na cmentarzu katolickim. Po otrzymaniu każdej nowej żałobnej wieści na pamiątkę poległych odprawiano w kościołach nabożeństwo żałobne. O poległych przypomina także ufundowany przez zmarłego księcia Ernsta Günthera ze Szlezwika - Holsztynu emblemat wojenny na północnej stronie wieży kościoła ewangelickiego. Przedstawia on w płaskorzeźbie odlanej w tutejszej hucie według projektu pewnego artysty z Berlina siewcę, który kroczy po polu rozsiewając nasiona. Na emblemacie widnieje napis: „siew przyszłości“. Pieniądze, które wpłynęły przez zawieszenie tego emblematu miały być użyte na pomoc dla biednych wdów wojennych i sierot. Niestety po wojnie te środki pieniężne na skutek zaistniałej deprecjacji pieniędzy straciły na wartości. O poległych przypominają także wzniesione w poszczególnych gminach pomniki dla uczczenia poległych i pamiątkowe symbole w kościołach. Także u nas podczas wojny w celu przygotowania młodzieży do służby wojennej utworzono obronę młodzieżową, która zbierała się w każdą niedzielę i przez kilka godzin przeprowadzała na boisku ćwiczenia wojskowe. Drużyny obrony młodzieżowej nosiły polowe czapki żołnierskie. Później, przy rosnącej obojętności społeczeństwa, udział młodzieży w tych ćwiczeniach stawał się coraz mniejszy. W celu ulokowania wielkiej liczby wziętych przez nasze wojsko do niewoli jeńców wojennych także na Śląsku utworzono kilka obozów, np. w naszym pobliżu, koło Szprotawy, gdzie na koniec znajdowało się około 20 000 żołnierzy, przeważnie Rosjan (porównaj cmentarz rosyjski przed Szprotawą). Wielu z nich używano jako fabrycznych robotników lub zatrudniano w rolnictwie. W książęcych zakładach hutniczych na Młynowie i Dużej Hucie np. pracowało przez dłuższy czas około 160 Rosjan. W Przemkowie w rolnictwie i chałupnictwie pracowało 4 jeńców wojennych, w tym 3 Rosjan i 1 Francuz; podobnie w wioskach naszej okolicy używano w rolnictwie pojedynczych jeńców wojennych.

3. Ofiarność w naszych stronach rodzinnych podczas wojny.

Wojna stawiała wielkie wymagania gotowości do ponoszenia ofiar społeczeństwa i wiele dokonano także w naszych rodzinnych stronach. a). Społeczne organizacje pomocy. Przez kilka miesięcy w Przemkowie znajdował się szpital wojskowy urządzony przez parę książęcą. Pod koniec listopada 1914 roku specjalny pociąg przywiózł tutaj do szpitala wojskowego w dwóch wagonach transport rannych. Opiekę nad nimi sprawował tutejszy lekarz doktor Schneider i sanitariuszki oraz kilka wyuczonych w pielęgnowaniu chorych młodych dziewcząt (72 kobiety i dziewczęta naszej okolicy z początkiem wojny wykształciło się tutaj w kursie pielęgnacji rannych, zorganizowanym przez ojczyźniany związek kobiet). Oznaka Czerwonego Krzyża, flaga z czerwonym krzyżem, już z daleka obwieszczała o miejscu wojskowego szpitala. W umieszczonym w ewangelickiej szkole a urządzonym przez ewangelicki urząd parafialny wojennym domu dziecka po południu przebywały dzieci zaciągniętych do wojska ojców a których matki poszły do pracy. Dzieci zajmowały się tam odrabianiem zadań szkolnych lub bawiły się, a także stołowały się; dzięki temu miały zapewnioną stałą opiekę. Łącznie przychodziło tutaj do 80 dzieci. Od lata roku 1916 tutaj w domu sióstr podczas miesięcy letnich znajdował się żłobek dla niemowląt urządzony przez ojczyźniany związek kobiet. Jedna z wysłanych tutaj przez cesarzową z domu cesarzowej Augusty Victorii w Charlottenburgu sióstr kierowała tym żłobkiem i udzielała młodym pomocnicom lekcji pielęgnowania. Żłobek przeznaczony był dla małych dzieci z biednych rodzin, w których matki chodziły do pracy. Utrzymywany był on przez związek kobiet, okręg i z dotacji książęcego rodu. W żłobku ulokowanych było do 16 dzieci. Później zorganizowano także kilka kursów pielęgnacji niemowlaków dla starszych dziewcząt (także uczennic). Dla biednych dzieci w szkole, których ojcowie byli na wojnie lub zginęli, względnie zmarli i których matki żyły w ciężkiej sytuacji, z pieniężnych środków miasta kupowano książki szkolne, zeszyty, tablice, itd. Po wojnie temu samemu celowi służyły zyski z organizowanych przez szkoły wieczorków rodzicielskich i znanej fundacji z Czech. Ponieważ z powodu wojny znacznie wzrosły ceny skóry i butów, w roku 1915 ojczyźniany związek kobiet wystarał się dla około 80 biednych dzieci o holenderskie i belgijskie drewniaki, które jednak nie chciały się rozpowszechnić. Dla wystarania się o tanie pantofle w późniejszych latach wojny także u nas ojczyźniany związek kobiet zorganizował wojenne kursy szycia obuwia. W 1917 roku uczestniczyły w nich 72 kobiety i dziewczęta. Uczyły się one tutaj wytwarzać z resztek materiału i tektury mocne obuwie. Dla naszych rannych żarliwie pracował , zbierający się co tydzień, związek szwaczek. Także w czasie szkolnych lekcji robótek ręcznych dla naszych wojaków zrobiono na drutach kilka par rajtuz. Na podarunki gwiazdkowe dla naszych żołnierzy na plebaniach przygotowano wielkie paczki z miłosiernymi darami (papierosy, czekolady, owoce, odzież, itd.) i odstawiono do miejsc zbiórki poszczególnych formacji wojskowych. W późniejszych latach wojny odbyły się u nas, zorganizowane przez ojczyźniany związek kobiet, wojenne kursy gotowania, w celu rozpowszechnienia bezmięsnej kuchni. Miejska kasa główna stale wypłacała dla tutejszych rodzin żołnierzy państwową zapomogę wojenną. Także para książęca w czasie wojny usiłowała pomóc biedniejszej ludności poprzez zezwolenia do bezpłatnego zbierania drewna w lasach, przez wydawanie tańszych zezwoleń na zbiór jagód, przez udzielanie zezwoleń na zbieranie kłosów na książęcych polach dominium, przez wydawanie taniej dziczyzny, przez obfite podarki na gwiazdkę, przez wspieranie żłobka, szkoły dla małych dzieci i tym podobne. b). Zbiórki. Nasze gminy z wielką skwapliwością uczestniczyły w wielu zbiórkach dla złagodzenia na skutek wojny powstałej nędzy. aa). Pożyczki wojenne. Zbiórka złota. Na wyłożone przez państwo w celu przygotowania środków pieniężnych do prowadzenia wojny 9 pożyczek wojennych, mieszkańcy naszej okolicy złożyli się na kwotę 3,5 miliona marek (bez rodu książęcego, który razem subskrybował pożyczkę na kwotę 2,5 miliona marek). Miejscami w których odbywała się subskrypcja pożyczek były miejskie kasy oszczędności, filia urzędu powiatowej kasy oszczędności, poczta i szkoły. Tutaj dla wzmocnienia zapasów złota banku Rzeszy zorganizowano także miejsca zbiórki złota i w ten sposób oddane zostały tutaj setki złotych monet. Zorganizowano także zbiórkę zbytecznych przedmiotów ze złota i srebra. W zamian za srebrne obrączki, łańcuszki do zegarków i tym podobne, dawano takie z żelaza. W 1918 roku w Rzeszy Niemieckiej odbyły się tygodnie kupna złota i drogich kamieni. Dla nas miejsce odstawienia było w Głogowie. bb). Pozostałe zbiórki pieniędzy. Także u nas przeprowadzono liczne, zorganizowane przez państwo i ojczyźniane związki, zbiórki pieniędzy. Wysyłani przez miejscowe władze od domu do domu kwestarze i kwestarki, a także szkoły i kościoły przez zbiórki datków gromadzili pokaźne kwoty pieniężne. Zbierano dla domów żołnierza, dla naszych jeńców wojennych, na podarki na gwiazdkę dla naszych wojaków, na zakup książek dla naszych żołnierzy, na flotę wojenną, na pielęgnowanie na wojnie chorych, na „Czerwony Krzyż“, dla inwalidów wojennych, dla wdów i sierot wojennych, na opiekę nad małymi dziećmi i niemowlętami, itd. Sprzedawano pocztówki na cele dobroczynne i arkusze z obrazkami wojennymi i organizowano świeckie i kościelne koncerty na dobroczynne cele wojenne. Także przytwierdzenie emblematu wojennego ufundowanego przez księcia Ernsta Günthera ze Szlezwika - Holsztynu służyło takiemu dobroczynnemu celowi. cc). Dalsze zbiórki. Zorganizowanie w lecie 1916 roku państwowe tygodnie książki także tutaj przyniosły wielkie ilości książek dla naszych żołnierzy w okopach i lazaretach. Z dwóch tutejszych szkół wysłano do Szprotawy do dalszej ekspedycji 4 wielkie paczki z książkami i czasopismami. Katolicka szkoła miejska zebrała w 1917 i 1918 roku na dwóch przechadzkach 3/4 cetnara grzybów dla szpitala wojskowego w Szprotawie. W 1915 roku zorganizowano tutaj na polecenie rodu książęcego zbiórkę dla „Czerwonego Krzyża“ sprzymierzonej z Niemcami Bułgarii. Przyniosła ona poza datkami rodu książęcego ponad 400 marek gotówką i dużą ilość środków wzmacniających, owoców, odzieży wełnianej, itd. To, że podczas wojny także z naszych gmin wysyłane były niezliczone paczki dla znajdujących się na placu boju ojców, synów i braci, niech będzie wspomniane tylko dla dokładności.

4. Stosunki gospodarcze podczas wojny.

a). Zabezpieczenie potrzeb w surowce dla ludzi i wojska (wełna, złom, guma, skóra, papier, tłuszcze i oleje). Nasza ojczyzna w czasie I Wojny Światowej była podobna do ogromnej, obleganej ze wszystkich stron twierdzy. Dla złagodzenia oczywistych, z czasem stających się coraz większych braków surowców niezbędnych dla ludzi i wojska, w całym państwie zostały zorganizowane zbiórki surowców. Miejscami zbiórek były często szkoły lub miejscowe urzędy. Materiał oddawany był u nas do powiatowego miejsca zbiórki w Szprotawie. aa). Wyroby wełniane. W 1915 roku rozpoczęła się ograniczona konfiskata przez państwo pewnych niezbędnych dla potrzeb wojska wyrobów dzianych i tkanin. Od roku 1916 wyroby dziane i tkaniny można było kupić tylko jeszcze na urzędowe talony. Ażeby zebrać w kraju wszystkie stare zapasy wełny, w roku 1915 zorganizowano państwowy tydzień zbiórki wełny. Z oddanych na tę zbiórkę przez ludność naszego miasta i okolicy starych wyrobów wełnianych, kobiety i panny na wspólnych lekcjach szycia poza jeszcze innymi rzeczami wytworzyły: 423 koce, 24 kołdry, 39 koszul, 76 spodni, 23 kamizelki, 78 zarękawków, 2 dywany, 3 zasłony, 4 szale, 27 napierśników, 1 parę rękawic, 12 par ogrzewaczy pulsu, 113 par rajstop, 40 par onucek. Para książęca oddała na zbiórkę także większą liczbę skórek króliczych. Część odzieży została ofiarowana dla Prus Wschodnich ciężko poszkodowanych przez najazd Rosjan, a reszta dla wojska. Ze sprzedaży pozostałej części szmat w mieście uzyskano jeszcze ponad 500 marek dla „Czerwonego Krzyża“. Dla powiększenia ilości surowców młodzież szkolna zbierała miejscowe, dziko rosnące rośliny dające przędzę, szczególnie łodygi pokrzywy. Obydwie miejskie szkoły zebrały 4 - 5 cetnarów wyschniętych łodyg pokrzywy, z czego dało się wytworzyć 50 - 60 koszul dla żołnierzy. Na skutek niedostatku zamiast prawdziwych tkanin wełnianych pojawiły się wszędzie mało trwałe tkaniny papierowe. W 1918 roku w państwie nastąpiła zbiórka używanych ubrań dla niemieckich robotników. Także u nas było takie miejsce zbiórki. Okręg Szprotawy miał zdobyć 450 ubrań. bb). Złom. Do produkcji amunicji potrzebna była wielka ilość miedzi i innych metali. Tak też, w 1915 roku nastąpiła zbiórka złomu, a po niej konfiskata wszystkich wymiennych przedmiotów z miedzi, mosiądzu i czystego niklu, o ile przedmioty te nie posiadały żadnej wartości artystycznej. W Przemkowie zebrano 3 cetnary złomu. Zaistniała na skutek konfiskaty dostawa do miejskiego miejsca zbiórki przyniosła prawie 16 cetnarów miedzi i 23,5 cetnara przedmiotów z mosiądzu. Dostawcom zapłacono za to 4741 marek. W innych miejscowościach zdejmowano później miedziane pokrycia dachów i zastępowano je pokryciami z żelaznej blachy. Zniesiono także miedziane monety. W lecie 1917 roku doszło nawet do konfiskaty kościelnych dzwonów, ażeby przetapiać je na armaty. Gminy oddawały swoje dzwony z głębokim poruszeniem i tylko po odprawieniu poważnych uroczystości pożegnalnych. Gmina ewangelicka musiała ze swoich 3 dzwonów z wieży poświęcić największy i średni. Łącznie ważyły one prawie 28 cetnarów. Odszkodowanie za dzwony wyniosło 5158 marek. Dzwoniły one gminie podczas nieskończenie wielu okazji od roku 1872, a więc przez 45 lat. Były odlane z ongiś podarowanego gminie przez cesarza Wilhelma I francuskiego brązu armatniego, a mianowicie z jeszcze nie używanych, zdobytych w Strasburgu, dział. Katolicka gmina musiała ze swoich dwóch dzwonów z wieży oddać ten największy o wadze 12,3 cetnara, za co otrzymała odszkodowanie w wysokości 2772 marki. Rozbrzmiewał on gminie swoim głosem od roku 1805. Także katolicki kościół filialny na Wysokiej musiał oddać swój jeden, pochodzący z roku 1711, mały dzwon z brązu. Ażeby zaoszczędzić nikiel, zostały także wycofane z obiegu monety z niklu i przez państwo puszczone w obieg żelazne monety 5 i 10 fenigów. W roku 1917 zostały skonfiskowane w kościołach cynowe piszczałki z organów. Kościół ewangelicki oddał 75 piszczałek i otrzymał za to 677,60 marek, natomiast kościół katolicki 28 piszczałek, za co dostał 584,68 marek. Młodzież szkolna zbierała także ze względu na cynowy lut puste puszki po konserwach. Również w 1918 roku wraz z powiększającym się niedostatkiem zorganizowana została zbiórka złomu. Całe ładunki wagonowe odjechały stąd do głównego miejsca zbiórki w Szprotawie. cc). Guma. Szczególnie odczuwalny mógł być brak gumy jako zagranicznego produktu, ponieważ wojsko (samochody, rowery, itd.) potrzebowało wiele gumy. Tak też w 1915 roku zorganizowana została zbiórka gumy. W Przemkowie przyniosła ona 3 cetnary tego produktu. Przy produkcji wielu przedmiotów (szelki, podwiązki) musiano zrezygnować z używania gumy. W roku 1916 wydano zakaz jazdy rowerem dla przyjemności i wkrótce po tym dla ograniczenia ruchu rowerowego nastąpiła konfiskata ogumienia rowerowego. Za zebrane tutaj i odstawione do Szprotawy opony i dętki rowerowe wypłacano znikome odszkodowanie. Kto nadal chciał używać swój rower musiał kupić sobie jako surogat opony ze sprężyn śrubowych. Także bardzo rzadko na ulicach można było ujrzeć prywatne automobile i motocykle, ponieważ wszystko było skonfiskowane dla wojska. Dla niemowlaków tylko jeszcze w aptekach znajdował się zwrotny, ograniczony zasób gumowych smoczków. dd). Skóra. Istniała szczególnie głęboka potrzeba dla wojska wyrobów skórzanych. Z drugiej strony na skutek mocnego spadku chowu bydła nastąpił spadek produkcji skóry. Dlatego też wkrótce wzrosły ceny skóry (porównaj cennik na końcu rozdziału o surowcach). Tylko wątpliwą wartość posiadały liczne surogaty skóry (imitacje skóry). Po wojnie najbardziej przydatne okazały się zelówki gumowe. ee). Papier. Wskutek wojny (brak siły roboczej, użycie drewna na potrzeby wojny, brak szmat, itd.) powstał także wkrótce brak papieru. Objętość gazet codziennych musiała zostać znacząco ograniczona. W roku 1916 w kraju odbył się tydzień zbiórki makulatury dla wzmocnienia stanu surowców fabryk papieru (i dla produkcji zatrzymujących ciepło przykryć z papieru gazetowego dla wojska). Zbiórka makulatury dla naszej miejscowości wyniosła około 100 cetnarów. Szczególnie dużo makulatury dostarczały szkoły i biura. Dochód ze sprzedaży makulatury szedł na opiekę nad sierotami wojennymi. W 1918 roku szkoły naszego okręgu zorganizowały powtórnie zbiórkę makulatury dla garnizonu Szprotawy, która w szkołach miejskich przyniosła około 20 cetnarów tego surowca. ff). Tłuszcze i oleje. Wielkie braki powstały także w olejach, ponieważ brakowało nam dostaw olejów zagranicznych (olej palmowy, itd.), a wojsko zużywało szczególnie wielkie ilości oleju do palenia i do smarowania (ropa naftowa, benzyna do samochodów, motocykli, samolotów) tak, że zużycie tych surowców w kraju musiało być bardzo ograniczone. Wkrótce powstał wielki niedostatek ropy naftowej, który szczególnie w porze zimowej był mocno odczuwany w naszych wioskach, o ile nie miały one elektrycznego oświetlenia. Miesięcznie otrzymywano 0,25 lub 0,5 litra ropy naftowej. Trudne do kupienia były także świece, które były bardzo drogie. Ażeby oszczędzić na sztucznym świetle, uchwałą rady związkowej z dnia 1 maja 1916 roku wprowadzono „czas petersburski“ (tzw. nowy czas letni), który miał obowiązywać do 30 września 1916 roku. W dniu 30 kwietnia w nocy o godzinie 11 zegarki zostały posunięte naprzód o 1 godzinę, a 30 września w nocy o godzinie 12 cofnięte o tyle samo. Nowy czas letni obowiązywał do lata 1918 roku. Z brakami surowców łączyło się także podrożenie i braki mydła i świec. Tak też, od 1916 roku środki do prania można było kupić tylko na kartki na mydło. Dla wystarania się o olej i tłuszcz do celów przemysłowych i spożywczych rozpoczęto uprawę wielu roślin oleistych (len, rzepak). W 1916 roku ewangelicka szkoła miejska z polecenia urzędu starosty sprzedała 11,5 kilograma nasion „Sonnenrosen“. Zużytkowywano także oleiste owoce niektórych rodzajów drzew liściastych (zbiór nasion buczyny szkół miejskich w 1918 roku przyniósł prawie 60 funtów). Również od 1916 roku została zorganizowana przez szkoły zbiórka pestek owoców pestkowych. W obydwu szkołach miejskich zebrano prawie 22 cetnary pestek śliwek i wiśni; temu samemu celowi służyła zbiórka kości przez szkoły; szkoły miejskie odstawiły do Szprotawy 3,75 cetnarów kości (porównaj poniższy cennik oleju do oświetlenia, świec i mydła). b). Zaopatrzenie ludności i wojska w artykuły żywnościowe. Ponieważ z początkiem wojny Anglia odcięła nam prawie całkowicie import towarów z zagranicy i musieliśmy być zdani w zaopatrzeniu w artykuły żywnościowe w gruncie rzeczy na samych siebie, dlatego wkrótce ceny znacząco wzrosły. Dla najważniejszych artykułów żywnościowych dla ludności zostały przeto ustanowione urzędowe ceny maksymalne, istniejąca żywność została skonfiskowana, racjonowana i później można ją było kupić na urzędowe kartki towarowe. Szczególnie droga była pasza, której było mało, ponieważ brakowało importowanej paszy treściwej, a rodzime zbiory paszy w 1915 i 1917 roku (porównaj 1921 rok) były bardzo marne. Już na jesień 1914 roku na skutek niedostatków paszy - ze szkodą dla wyżywienia ludności - zostało rozporządzone znaczne zredukowanie pogłowia bydła (przymusowy ubój świń). Gdy z czasem trwania wojny braki w Niemczech były coraz większe, zwłaszcza zagrożone było wyżywienie koni naszego wojska, szkoły w 1918 roku przedsięwzięły zbiórkę liści. Obydwie szkoły miejskie odstawiły do okręgowego miejsca zbiórki w Szprotawie prawie 16 cetnarów suchych liści. aa). Zaopatrzenie w chleb i ziemniaki. Przymusowa reglamentacja trzech głównych artykułów żywnościowych: zboża, ziemniaków i mięsa, nastąpiła natychmiast po wybuchu wojny. Zakazane było zużywanie na paszę zboża chlebowego i chwilowo ziemniaków. Poza tym na leżących odłogiem gruntach (placach pod budowę, piaszczystych pustkowiach, itd.) uprawiane były ziemniaki i warzywa, zboże chlebowe było radykalniej mielone, ogłoszono zakaz pieczenia ciasta (najwyżej 10% mąki pszennej, dodatek do ciasta mąki kartoflanej); przez dodawanie ziemniaków do „chleba wojennego“ następowało oszczędzanie mąki, dla równomiernego rozdziału chleba wprowadzono kartki żywnościowe na chleb. Duże znaczenie dla biedniejszej ludności zdobyło w tych ciężkich czasach zbieranie kłosów, na które zezwolono także w naszej okolicy. Szkoły do tego otrzymały wolne od nauki dni (w 1916 roku ewangelicka szkoła miejska zebrała 1 cetnar żyta dla „Czerwonego Krzyża“). W roku 1918 zbiór zboża był poniżej średniej (porównaj rok 1920 i 1922) a najgorszy w roku 1915. W tym to roku niedobór zboża chlebowego musiał być pokryty przez korzystanie z ziemniaków, których zbiór lepiej się udał. Gorsze lata zbioru ziemniaków w naszej okolicy były w roku 1914 i 1916 (porównaj rok 1919 i 1921). bb). Zaopatrzenie w mięso. Szczególnie ciężko kształtowało się zaopatrzenie ludności w mięso. Ponieważ prawie całkowicie brakowało zagranicznej paszy treściwej i zakazane było zużytkowywanie na paszę zboża chlebowego i ziemniaków, wkrótce zabrakło paszy. Radykalne zarządzenia zostały wydane na jesień 1914 roku odnośnie przymusowego uboju świń i później wprowadzenia bezmięsnych dni, konfiskaty całego bydła o dojrzałości rzeźnej ustalenia urzędowych cen maksymalnych. Ilość przydzielonego poszczególnym gminom mięsa tygodniowo była tylko nieznaczna. W 1916 roku braki mięsa były tak wielkie, że także u nas wiele rodzin, pomimo stania godzinami przed sklepami mięsnymi, nie otrzymywało mięsa całymi tygodniami. Sprawiedliwszy rozdział osiągnięto dopiero w lecie 1916 roku po wprowadzeniu kartek żywnościowych na mięso i kupowania według numerów. Każdy z trzech sprzedających jeszcze rzeźników wykładał listę klientów z liczbą 100 nazwisk, według tórej teraz rozdzielane było mięso pomiędzy jednym a dwoma dniami tygodnia. Gdy ilość mięsa nie wystarczała , wówczas klienci, którzy odeszli z kwitkiem, byli uwzględniani w pierwszym rzędzie w następnym tygodniu. Na jesień 1916 roku zostały wprowadzone państwowe kartki żywnościowe na mięso i w ten sposób jednolicie uregulowano rozdział mięsa w całym państwie. Ilość mięsa przypadająca na pojedynczą osobę dorosłą była wciąż mniejsza i wynosiła tygodniowo tylko 0,5 funta, a niekiedy nawet tylko 0,25 funta. Pod koniec 1916 roku w naszym powiecie dla oszczędniejszej gospodarki wprowadzono ubój powiatowy. Sprzedający rzeźnicy poszczególnych miejscowości musieli w Szprotawie zabierać dla swoich klientów raz w tygodniu mięso zabitego tam bydła. Zarządzenie to utrzymało się aż do końca wojny. Gdy bieda stała się większa ojczyźniany związek kobiet jako przyuczenie do bezmięsnej „kuchni wojennej“ zorganizował w szkole Victorii - Luisy kilka kursów gotowania. Książęca izba łowiecka w tych ciężkich czasach oddawała do dyspozycji dla biednych tanią dziczyznę. cc). Pozostałe artykuły żywnościowe. Także co do zaopatrzenia ludności w pozostałe artykuły żywnościowe wkrótce sytuacja stała się bardzo ciężka. Tak też produkty te były konfiskowane i sprzedawane na kartki towarowe. Istniały kartki na masło, mleko, jajka, cukier oraz kaszę perłową, grysik, makaron, mąkę kartoflaną, konserwy jarzynowe, syrop, itp., tak zwane kartki żywnościowe. Na poszczególną głowę ludności przypadało u nas tygodniowo tylko jeszcze pół jajka i 60 gram masła (w październiku 1918 roku 1 funt masła kosztował 3,50 marki). Pełne mleko wydawane było tylko jeszcze dla dzieci poniżej 6 roku życia oraz słabowitych starszych dzieci, w zależności od wieku od 0,5 do 1 litra dziennie (w październiku 1918 roku 1 litr pełnego mleka kosztował 34 fenigi). c). Warunki atmosferyczne. Zbiórka zbiorów. Pogoda podczas wojny dla zbiorów była całkowicie nie zawsze korzystna. Ponieważ brakowało męskiej siły roboczej do zbiórki owoców, przeprowadzano mobilizację młodzieży szkolnej i ściągano jako pomocników w domu i przy pracach polowych; do tych celów używano także w ograniczonej mierze jeńców wojennych z wielkiego obozu jenieckiego w Szprotawie. Na skutek zarządzeń urzędów nastąpiły zwolnienia młodzieży na pewien czas od zajęć w szkole w o wiele większej mierze jak ongiś. W ewangelickiej szkole miejskiej brakowało np. w roku szkolnym 1918 przez 1 - 5 dni 193 dzieci, wobec 41 w roku 1913 (od 6 - 10 dni 42 dzieci wobec 4). Także dominia okolicy ściągały młodzież szkolną do plewienia, przewracania siana i do zbioru ziemniaków. Dla wyżywienia naszej ludności szczególną pomocą w tych ciężkich czasach wojny było bogactwo grzybów i jagód naszych lasów. W 1918 roku książęcy urząd leśny wydał ponad 800 kart wstępu na zbiór jagód, co było jeszcze nigdy nie osiągniętą wielkością. Zezwolono także na roboty publiczne dla ulżenia nędzy, jak młócka zboża urzędowo także w niedzielę a od roku 1916 zniesiono odpoczynek niedzielny na czas wojny dla wykonywania wszystkich koniecznych prac rolniczych. W ten sposób przynajmniej po części mogła być zastąpiona brakująca siła robocza wielu znajdujących się na polach bitwy lub w garnizonach ojców, synów i braci.

5. Szkoły i kościoły w czasie I Wojny Światowej.

(Porównaj rozdziały: „Historia szkół naszych stron rodzinnych”, i „Historia kościołów naszych stron rodzinnych”).

6. Nasze strony rodzinne w czasie ciężkich skutków przegranej wojny.

a).Skutki polityczne. aa). Gdy niemiecki naród przez swój upadek stał się bezbronny, wówczas pozostały nam jako jedyna oręż wobec zamiarów gwałtu wrogów tylko słowne lub pisemne „ostre protesty”, które opatrzone były możliwie dużą ilością podpisów niemieckich mężczyzn i kobiet. Niestety prawie wszystkie pozostawały bezskuteczne, ponieważ nie stała za nimi więcej żadna polityczna siła. Także u nas żarliwie zbierane były podpisy uprawnionych do głosowania mężczyzn i kobiet, najczęściej za pośrednictwem szkół; w 1919 roku zebrano za zwrotem niemieckich kolonii 792 podpisy, za wydaniem naszych jeńców wojennych i utrzymaniem zagłębia Saary około 700 podpisy, za ochroną osobistej wolności i życia Wilhelma II 108 podpisy. Podobnie działano także na odcinku wewnątrzpolitycznym; np. u nas za prawem do ziemi niemieckiego ludu („reformą rolną”) podpisało się około 600 osób. Nadto kościół ewangelicki wyraził swoje życzenia w pisemnym oświadczeniu dotyczącym „zmiany stosunków ewangelickiego Kościoła Krajowego do państwa tylko na prawnych podstawach” (Wajmarska konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 1919 roku przewidywała rozdział między kościołem a państwem) i „zachowanie chrześcijańskiego charakteru wychowania naszej młodzieży” (z powodu socjalistycznej propagandy za świecką szkołą). Kościół zebrał na to u nas 550 podpisów. Gdy w marcu 1921 roku zbliżył się dzień, który poprzez głosowanie miał rozstrzygnąć o losach Górnego Śląska, także w Przemkowie odbył się „niemiecki dzień” za naszym Górnym Śląskiem, z którego dochód przeznaczony został na fundusz plebiscytowy. Miejscowa grupa z Przemkowa powstałego po wojnie „związku wiernych ojczyźnie Górnoślązaków” wysłała 37 pochodzących z Górnego Śląska członków z tutejszej okolicy, ażeby głosowali za Górnym Śląskiem. Po nielegalnym zajęciu Zagłębia Ruhry przez naszego odwiecznego wroga jakim byli Francuzi, odbyła się na naszym Rynku manifestacja protestacyjna. bb). Z nastaniem niemieckiego upadku warunki w naszej okolicy stały się na dłuższy czas bardzo niepewne. Obawiano się, że w pobliskim obozie jeńców rosyjskich w Szprotawie mogłoby dojść do buntu z powodu małej liczby niemieckich wart i pochodów grabieży całych tłumów Rosjan, również zagrażało nam wtargnięcie polskich band z pobliskiego terenu poznańskiego. Dlatego dla ochrony naszego miasta utworzyła się milicja obywatelska, która od grudnia 1918 roku podczas nocy przejmowała w mieście służbę wartowniczą, aż do czasu, gdy niebezpieczeństwa te zmniejszyły się. Po wybuchu rewolucji odbył się w dniu 21 listopada 1918 roku w piwnicy ratuszowej wiec w celu utworzenia rady robotniczej dla zachowania porządku publicznego na czas zamętu. Podczas tego zebrania utworzona i składająca się z przedstawicieli wszystkich warstw zawodowych rada robotnicza miała także pełnić kontrolę nad obowiązkiem dostaw rolników i zwalczać lichwiarstwo, handel pokątny i gromadzenie zapasów. W czasie wspomnianego zebrania zjawiło się nagle z czerwonymi opaskami na ramionach dwóch członków istniejącej od rewolucji szprotawskiej rady żołnierskiej. Jeden z nich miał przemowę, w czasie której określił kolor czerwony jako „jutrzenkę wolności” i nie znajdując sprzeciwu podkreślił, że „teraz każdy może robić to co chce”. Wybrana rada robotnicza jednocześnie nie dość przenikliwie rozwiązała się później podczas nowego zebrania i utworzona została nowa rada robotnicza z mocniejszym przedstawicielstwem klasy robotniczej, która następnie, gdy warunki się utrwaliły, rozwiązała się. cc). Powiększająca się drożyzna ciągle bardziej zaostrzała tak jak gdzie indziej, tak i u nas już w czasie wojny występujący kontrast pomiędzy miastem i wioską, pomiędzy kręgami producentów względnie handlowców a konsumentami. Świadczy o tym między innymi zorganizowana w kwietniu 1919 roku demonstracja około 800 pracowników huty, mężczyzn i kobiet, która przeszła przez miasto, a następnie udała się do sąsiednich wiosek Szklarek i Piotrowic, przy czym doszło do przeszukiwania poszczególnych gospodarstw domowych i zagród chłopskich w poszukiwaniu ukrytych zapasów żywności. Katastrofalna dewaluacja marki na jesień 1923 roku doprowadziła do poważnych rozruchów w dniu 19 października 1923 roku. Doszło wtedy do buntowniczego zbiorowiska ludzi na Rynku i do złego traktowania i obelg państwowych urzędników. Oddział policji z Legnicy bezwzględnie przywrócił znów spokój a izba karna w Głogowie wydała surowe wyroki wobec biorących udział w tych rozruchach. Dla ochrony republiki wobec „reakcji” także u nas demokratyczne partie przeprowadziły strajk generalny z powodu puczu Kappa na wiosnę 1920 roku. Również tutejsze socjalistyczne partie zorganizowały manifestacje po zamordowaniu ministra finansów Rzeszy Erzbergera w 1921 roku i ministra spraw zagranicznych Rzeszy Rathenau w lecie 1922 roku. W manifestacji na przedzie niesiono czerwoną flagę. Ze sobą niesiono także tablice z napisami: „Niech żyje republika i konstytucja!”, „Śmierć skrytobójcom!”, „Walka z reakcjonistami!”, a mówcy używali ostrych wyrażeń w stosunku do niemieckonarodowego stronnictwa prawicowego i starych barw państwowych. dd).Interesujący wgląd w polityczne nastroje naszego społeczeństwa po przegranej wojnie daje rzut oka na wyniki odbytych po wojnie wyborów. b). Cierpienia ludności. aa). Mrozy. Już podczas wojny na skutek powiększających się wciąż trudności transportowych powstał w czasie bardzo mroźnej zimy 1916/17 roku dotkliwy brak węgla, tak że np. szkoły miejskie (a także kilka szkół wiejskich) musiały przerwać naukę na 2 do 3 tygodni. Nabywcy w tłoku stali godzinami u handlarzy węglem, gdy po długiej przerwie znów raz przytoczono wagon z węglem. Handlarze na skutek szczupłości dostaw wydawali nabywcom tylko małe ilości węgla, ażeby w miarę możliwości każdy otrzymał przynajmniej trochę. Także następnej zimy 1917/18 roku braki węgla nie były mniejsze, chociaż wskutek wprowadzenia talonów nie tak odczuwalne. Zaopatrzenie miasta w prąd elektryczny wstrzymywano podczas nocy ze względów oszczędnościowych. Raz miasto przez kilka tygodni pozbawione było światła ponieważ dostawa węgla nie nadeszła na czas. Znów kilka szkół czasowo zawiesiło naukę. Po przegranej wojnie, gdy wróg zabrał nam większość zagłębi węgla kamiennego zaopatrzenie w węgiel stało się jeszcze bardziej wadliwe. Stopniowo w wielu gałęziach przemysłu i w opale domowym następowało przejście na palenie węglem brunatnym, brykietami, drewnem i torfem. Udostępniono wielkie torfowisko koło Wysokiej. Także nagła i bardzo wcześnie rozpoczęta zima 1919/20 roku i bardzo mroźna i długo trwająca zima 1921/22 przyniosła naszej ludności przy wadliwym zaopatrzeniu w materiały opałowe znów wiele kłopotów. Duże znaczenie w tych ciężkich czasach miał las ze swoim bogactwem drewna, szczególnie dla biedniejszej ludności, ponieważ administracja książęca dawała pozwolenia na zbiórkę suchego drewna. bb). Choroby. Następstwem niedostatków czasu wojny była ciężka epidemia (tak zwana hiszpańska grypa), która w lecie 1918 roku przeszła przez naszą ojczyznę i w Rzeszy Niemieckiej pochłonęła ponad 800 000 ofiar. W Niemczech w osłabionych przez niedostatek ciałach ludzkich choroba ta znalazła szczególnie korzystny grunt. W listopadzie 1918 roku epidemia doszła do punktu kulminacyjnego. Zmarło na nią wielu młodych, w kwiecie wieku ludzi np. pewnego popołudnia w małym Przemkowie były cztery pogrzeby dorosłych osób! Szkoły miejskie musiały być zamknięte na dwa tygodnie, ponieważ połowa wszystkich uczniów była chora. Brakowało przy tym pomocy lekarskiej, ponieważ obydwaj lekarze byli w służbie wojskowej i mógł być uwzględniony tylko zaledwie wystarczający zastępca z Chocianowa. Ta straszna choroba, która dalej kroczyła przez całą Europę i także szalała w innych częściach ziemi, wystąpiła raz jeszcze w zimie 1920 i 1921 roku, chociaż trochę łagodniej. Następnym zjawiskiem niedostatków czasów wojennych i powojennych jest także przerażający przyrost w naszym narodzie zachorowań na gruźlicę, co także można zaobserwować w naszej okolicy. Wielka jest także u nas liczba niedożywionych dzieci. cc). Drożyzna. Już podczas wojny nastąpiła powoli powiększająca się drożyzna, która po przegranej wojnie ciągle dalej rosła i po zajęciu Zagłębia Ruhry przez Francuzów i Belgów w styczniu 1923 roku wzrosła do kolosalnego wymiaru. Kurs marki na międzynarodowej giełdzie w stosunku do amerykańskiego dolara12 ustalany był codziennie i spadał; im więcej Rzesza Niemiecka musiała odstawiać wrogom swoich zapasów złota, tym więcej drukowała przez to papierowych pieniędzy, aż w końcu robiła to bez końca. Podczas gdy dolar, którego kurs w czasie pokoju wynosił 4,20 marki niemieckiej Rzeszy, w listopadzie 1918 roku, mniej więcej w czasie niemieckiego upadku, równy był jeszcze około 13 markom papierowym, to w czasie zajęcia Zagłębia Ruhry w styczniu 1923 roku już 20 000 papierowych marek, a w połowie listopada 1923 roku doszedł do fantastycznej sumy 4200 miliardów papierowych marek! Niemiecki rząd, ażeby zatrzymać upadek niemieckiego narodu musiał się zdecydować na rezygnację ze starej zdewaluowanej waluty i w połowie listopada 1923 roku wprowadzić nową walutę. Nowy pieniądz, marka rentowa, po której później miała nastąpić nowa marka złota, posiadała o tyle pokrycie w złocie, że przedstawiała ona 6 procentowy hipoteczny wpis całej posiadłości ziemskiej. Znajduje się ona w stałym kursie; 4,20 marki rentowej równa się 1 dolarowi. Od wprowadzenia tej waluty i zatrzymania druku banknotów mamy znów ustabilizowane stosunki. Wszyscy odetchnęli, gdy zginęły olbrzymie liczby i znów można było tak jak w czasie pokoju liczyć markami i fenigami. Ceny do tego trochę spadły, a ceny artykułów żywnościowych zbliżyły się do stanu z czasów pokoju. Oby tak zostało! Żaden z nas nie chciałby jeszcze raz przeżyć tych strasznych, nerwowych czasów ogólnej ucieczki przed codzienną i co godzinę powiększającą się deprecjacją pieniędzy! Po wprowadzeniu marki rentowej nastąpiło przerażające zubożenie niemieckiego narodu, który przez przegraną wojnę zniżył się do odrabiającego pańszczyznę narodu, płacącego kapitalizmowi światowemu kontrybucję, z czego wyraźnie zda sobie sprawę każdy oślepiony dużym wypływem pieniędzy Niemiec. Rząd jest zajęty pracą, ażeby dla utrzymania stałej nowej waluty przeprowadzić żelazne zarządzenia oszczędnościowe. Do tego zaliczyć trzeba np. obniżone płace urzędników i płace robotników przy zwiększonej wydajności pracy, 25 procentowa redukcja urzędników, ogromne obciążenie rolniczych i pozostałych posiadłości. Doprawdy, kapitalizm ententy wygrał na całej linii. dd). Bezrobocie. Gdy z powiększającą się drożyzną konkurencyjność niemieckiego przemysłu na światowych rynkach bardzo osłabła , wystąpiło wielkie bezrobocie, które z początkiem roku 1924 przybrało ogromną anomalię. W okupowanych i nieokupowanych Niemczech było około 2 miliony bezrobotnych i tyleż robotników pracujących pół dnia lub tygodnia. Także u nas na jesień 1923 roku warunki były bardzo żałosne. Praca w przemkowskich hutach była chwilowo już w 1920 i 1921 roku ograniczona. Od jesieni 1923 roku do lutego 1924 roku pracowano jeszcze tylko 3 dni w tygodniu. Tak też zarobki były bardzo skromne. Według statystyki wydanej przez urząd landrata w Szprotawie w październiku 1923 roku w okręgu Szprotawy wśród 40 731 mieszkańców było 7 086 osób pobierających zapomogę publiczną, wśród nich było 747 inwalidów wojennych, 842 wdów i sierot wojennych, 625 społecznych rentierów, 345 drobnych rentierów, 600 bezrobotnych i 3800 robotników pracujących przez krótki czas! (Pod koniec listopada 1923 roku w Przemkowie było 62 bezrobotnych). Wielu zubożałych wskutek deprecjacji pieniędzy starszych ludzi doznawało gorzkiej biedy. Do tego w naszej okolicy osiedlało się wiele niemieckich rodzin usuniętych z utraconych pogranicznych terenów, najczęściej z marchii wschodniej, przy czym wzrósł już istniejący głód mieszkaniowy. c). Środki pomocnicze dla złagodzenia nędzy. Niejedno zrobiono także u nas dla zwalczenia nędzy. Gdy pomimo zawieszenia broni i zwrotu wziętych przez nas do niewoli jeńców wojennych, niemieccy jeńcy jeszcze przez wiele miesięcy byli zatrzymywani przez Francuzów i Belgów, wówczas w całym kraju zorganizowano zbiórkę podpisów za wydaniem nam jeńców. Miasto Przemków i okolica mieli w niej udział z 700 podpisami uprawnionych do głosowania mężczyzn i kobiet. Były także u nas organizowane koncerty i przedstawienia teatralne na rzecz naszych jeńców wojennych i przez szkoły organizowane zbiórki pieniędzy. Na rzecz głodujących „dzieci z Wiednia”, które musiały strasznie cierpieć w Austrii w czasie wcześniej jak u nas zaistniałej katastrofy systemu monetarnego (zima 1919/20) odbył się w tutejszym kościele pod patronatem księżnej Dorothei koncert, który przyniósł wysoki dochód. Z rosnącą nędzą niemieckiego narodu nastąpiło także u nas okazywanie pomocy również w szerszym zakresie. Ciągle od nowa, tak jak w czasie wojny, od domu do domu chodziły listy zbiórki pieniędzy, lub zbierano je w szkołach. W ten sposób zebrano bogate datki dla zagrożonych i straconych niemieckich terenów pogranicznych (datki graniczne), dla Górnoślązaków, dla dręczonego przez Francuzów niemieckiego Palatynatu, na pomoc dla dzieci, dla niemieckiego domu żołnierza w Davos (Szwajcaria), dla wypędzonych Niemców mieszkających za granicą (pomoc dla repatriantów). Szkoły także wspierały związek Niemców na obczyźnie przez sprzedaż nalepek na cel dobroczynny i kartek pocztowych. Tak jak w poszczególnych powiatach, tak u nas w Szprotawie na wiosnę 1920 roku zorganizowano urzędy opieki społecznej, które pracowały w ścisłym oparciu o urząd landrata. Także w każdym okręgu zatrudniono siostrę opieki społecznej. Wiele dokonały one także w innych dziedzinach opieki społecznej w połączeniu z powiatowymi i szkolnymi lekarzami w opiece nad dziećmi. W Przemkowie i wielu innych miejscowościach okręgu np. odbywały się co miesiąc porady dla matek całkiem małych dzieci, prowadzone przez siostry opieki społecznej i lekarza szkolnego. Szczególnie roztacza się opieka nad naszymi dziećmi będącymi w wieku szkolnym. Biedne dzieci przystępujące do konfirmacji do wyjścia ze szkoły zaopatrywano w nowe ubranie robocze. Słabowite dzieci były wybierane przez lekarza do leczenia wzmacniającego i wielu z nich na kilka tygodni wysyłanych było w góry lub nad morze. W 1924 roku zostało wybranych w mieście przez lekarza szkolnego 20 niedożywionych i gruźliczych dzieci na kilkutygodniowy pobyt nad morzem, w razie gdyby udało się zdobyć na to brakujące środki. Urządzone w prawie wszystkich większych miejscowościach punkty opieki nad gruźlikami udzielały bezpłatnej informacji. Od niedawna zwraca na siebie wciąż coraz większą uwagę także zagraniczna pomoc dla niemieckich dzieci, i tak amerykańskie „Towarzystwo Przyjaciół”, które swoją pomoc rozpostarło na całą Rzeszę Niemiecką i od wiosny 1922 roku rozpowszechniło się w szkołach miejskich Przemkowa i poszczególnych szkołach wiejskich okolicy. Tymczasowo do 180 dzieci z miasta mogło doświadczyć na sobie dobrodziejstw tej charytatywnej akcji. Słabowite niemieckie dzieci na tygodnie i miesiące wyjeżdżały także na pokrzepienie sił do Holandii, Danii, Szwecji i Szwajcarii. Tak też obecnie (zima 1924 roku) dwoje dzieci z Przemkowa przebywa w Szwajcarii. W tym miejscu nie można nie wspomnieć wielkiego znaczenia jakie dla naszych rodzin w obecnych ciężkich czasach mają będące na utrzymaniu ewangelickiego kościoła oddziały sióstr w Przemkowie i na Dużej Hucie (szkoła dla małych dzieci i opieka nad chorymi). Tylko dzięki wielkim ofiarom (świadczenia w pieniądzach i naturze powiatów, kościelne zbiórki datków, przedstawienia teatralne, koncerty i inne) oddziały te mogły przetrwać do teraz. Należy także zaznaczyć to, że w niedzielnych, kościelnych zbiórkach datków gromadzono znaczne środki na złagodzenie licznych ciężkich sytuacji. Z powiększającą się nędzą rosły także wysiłki do zwalczenia jej. Tak też w 1922 roku na miejskich polach przy ulicy Wolfstraße i za linią kolejową w kierunku Łężc urządzono ponad 80 ogródków działkowych i tanio wydzierżawiano. Podobnie działo się na Młynowie - Dużej Hucie. Po nielegalnym zajęciu Zagłębia Ruhry w styczniu 1923 roku w Rzeszy Niemieckiej została zorganizowana pomoc dla Ruhry, na którą kwestowano także u nas, także na ten cel dawano koncerty i odbywały się imprezy stowarzyszeń, również z pomocą przyszły gospodarstwa wiejskie. Niestety wszystkie te wysiłki rozbrojonego narodu przeciw francuskiemu militaryzmowi nie mogły na dłuższy czas nic wskórać i na jesień 1923 roku załamał się ten niemiecki pasywny opór w Zagłębiu Ruhry na skutek znacznego wzrostu nędzy w Zagłębiu i na niezajętych terenach. W szczególnie żałosnym położeniu byli starsi ludzie, których oszczędności i renty na czas starości wskutek deprecjacji pieniędzy zmalały do nicości. Tak utworzyła się przed Bożym Narodzeniem 1922 roku w ojczyźnie „niemiecka wspólnota pomocy w potrzebie” do zwalczania nędzy starszych ludzi. Także u nas wszystkie kręgi przyczyniły się do zbiórki na rzecz starszych ludzi, i tak ród książęcy, dyrekcja i załoga huty, stan urzędniczy, kupiectwo, rzemieślnicy i rolnicy. W ten sposób na Boże Narodzenie 1922 roku nasi drobni i socjalni renciści mogli po raz pierwszy otrzymać wsparcie. Dewaluacja w listopadzie 1923 roku osią gnęła swoje apogeum i przez to nędza ludzi starszych urosła w niezmierzalność. Ażeby pomóc wielu głodującym i marznącym starszym ludziom jako dalszy ciąg „niemieckiej wspólnoty pomocy w potrzebie” zorganizowano w całych Niemczech szeroko zakrojoną akcję pomocy niemiecką „pomoc krajową”, na którą także u nas znów jak rok wcześniej złożyły się wszystkie kręgi, np. rolnicy z 1 lub 2 funtami żyta na morgę. W ten sposób w powiecie szprotawskim można było w takich miejscowościach jak Szprotawa, Iława, Małomice i Przemków zorganizować wyżywienie zbiorowe. Wydawanie zup uruchomiono u nas 1 grudnia 1923 roku. Spożywało je ponad 60 starszych ludzi. Kończące się na wiosnę 1924 roku środki na utrzymanie wydawania zup w Przemkowie znów uzupełniono dzięki zbiórce pieniędzy i zorganizowaniu muzycznego wieczorku literackiego. To, że także ród książęcy starał się w rozmaity sposób złagodzić nędzę naszej ludności było już wspominane. d). Zmiany własności po I Wojnie Światowej. Stworzona po rewolucji państwowa ustawa osadnicza przyniosła także dla obszaru majątku ziemskiego Przemkowa zmiany własnościowe, które zaczęto przeprowadzać w lecie 1921 roku. Do dyspozycji na sprzedaż oddano ponad 1500 mórg ziemi osadniczej z majątku ziemskiego Przemkowa, która mogła być nabyta przez posiadaczy, którzy nie mieli żadnego samodzielnego gruntu wystarczającego do wyżywienia jednej rodziny (mniej jak 30 mórg); poza tym w długoterminową dzierżawę (25 lat) oddano 84 morgi łęgów.

Przemków w czasach najnowszych.

1.Panorama miasta.

Gdy przed 120 laty profesor Dittmar z Berlina pisał o Przemkowie: „Miasteczko nie leży przy żadnej uczęszczanej szosie, nie ma ani manufaktur ani fabryk, ani urzędu pocztowego ani garnizonu”, to słowa te z wyjątkiem tego ostatniego od dawna nie są już aktualne. Ruchliwe szosy łączą miejscowość z miastami powiatowymi: Szprotawą, Głogowem i Lubinem (szosa Szprotawa - Głogów po roku 1846, Przemków - Rokitki 1891 rok. Dzięki szosie przez bagna Duża Huta - Rudziny (1912 rok) zostało zapewnione także połączenie z Niegosławicami). Dzięki kolei żelaznej (1891 rok) nasze miasteczko uzyskało dostęp do komunikacji międzynarodowej. Przemków jest podłączony do sieci telefonicznej (telegraf miał w latach 80-tych XIX wieku, telefon od roku 1890/92). Obszerna huta i gospodarstwo leśne zapewniają popłatny zarobek (budowa huty Henryki około roku 1870, huty Friedricha - Christiana w 1895 roku, huty Dorothei w 1906 roku). Dochodową gałąź przemysłu przed kilkudziesięcioma laty tworzyły także cegielnie, których liczba dzisiaj jednak spadła z dawnych 9 do 3 (ze sprzedanej w 1922 roku dla wdowy księżnej Dorothei cegielni miejskiej powstały dobra sadownicze). Wszędzie także dzięki żywemu ruchowi budowlanemu dano możliwość zarobku dla ludności. Tak około 1890 roku powstał budynek urzędu pocztowego oraz w 1898 roku nowy zamek. Wraz z rozwojem przemysłu miasto rozrosło się we wszystkich kierunkach. Od 1890 roku powstały całkiem nowe szlaki drogowe i dzielnice miasta; na wschód od ulicy Surenstraße zostało rozbudowane Głogowskie Przedmieście (Glogauer Vorstadt), założona została ulica Surenstraße (nazwana nazwiskiem radcy dworu Suren) i część miasta na wschód od „Weintraube” (ulicy Winogrodzkiej) z ulicami Langener Straße i Herzog-Ernst- Güntherstraße i innymi, do miasta została wcielona w 1904 roku gmina zamkowa (Weinberg). Wiele starych jednopiętrowych domów, szczególnie na Rynku, ustąpiło miejsca nowocześniejszym, wielopiętrowym, nowym budowlom. W 1903 roku wprowadzone zostało elektryczne oświetlenie ulic. Do początku I Wojny Światowej ukończony został budynek dworca kolejowego Przemków - Miasto. Dotąd był tam tylko przystanek, podczas gdy za właściwy uchodził dworzec Przemków - Huta Dorothei, gdzie także dzisiaj jeszcze następuje ekspedycja towarów. W latach przed I Wojną Światową główne ulice miasta zostały wybrukowane. Przez budowę kilku willi panorama miasta także po I Wojnie Światowej jeszcze została upiększona. W 1923 roku został sprzedany stary, położony naprzeciwko szkoły katolickiej, za ciasny już ratusz, który używany był już w 1848 roku. Pomieszczenia biurowe przeniesiono teraz do zachodniej części budynku winiarni ratuszowej (Ratskeller). O utworzeniu dawnej niemieckiej potęgi przypomina wzniesiony w 1888 roku z dobrowolnych składek pomnik dla uczczenia poległych, który na wysokim cokole z piaskowca trzyma odlany w brązie wizerunek Germanii, według projektu profesora Eberleina z Berlina15 (w 1913 roku dla wspierania higieny na obszarze Młynowa wybudowany został zakład kąpielowy).

2. Liczba ludności i warunki zarobkowania.

Trafny obraz rozwoju naszego miasteczka w ostatnich dziesięcioleciach dają także dane o liczbie ludności. Według spisu ludności Przemków liczył:  1 grudnia 1890 roku: 1905 mieszkańców  1 grudnia 1895 roku: 1954 mieszkańców (przyrost o 49 osób)  1 grudnia 1910 roku: 2853 mieszkańców (przyrost o 899 osób) Liczba ludności w dniu 30 listopada 1923 roku wynosiła 2689 osób (zmniejszenie się o 164 osoby). Budowa obydwu hut w 1895 i 1906 roku przyniosła więc naszemu miastu nadzwyczaj duże powiększenie się liczby ludności. I Wojna Światowa ze swoimi ciężkimi następstwami przeszkodziła nie tylko dalszemu przyrostowi ludności, lecz liczbę ludności znacznie obniżyła. Liczba domów mieszkalnych naszego miasta urosła z 197 na 301 w okresie od 1895 do 1922 roku. W roku 1922 w Przemkowie pracowników przemysłowych i innych zawodów było: aptekarz, 2 lekarzy, weterynarz, technik dentystyczny, 11 piekarzy, 2 cukierników, młynarz mielący zboże w wiatraku, 7 rzeźników, 2 osoby wytwarzające olej, 5 oberżystów, 2 piwowarów, 5 kupców odzieży, 11 kupców artykułów żywnościowych i sprzętu gospodarstwa domowego, kramarz, drogerzysta, 4 handlarzy węglem, kwiaciarz, 12 handlarzy bez sklepu, 6 bednarzy, 6 krawców, 15 krawcowych, 2 prasowaczki, 12 szewców, 3 siodlarzy, 3 kowali, 4 ślusarzy, mechanik, 7 stolarzy, 2 kołodziei, koszykarz, 4 mistrzów murarskich i ciesielskich, 28 murarzy i cieśli, 2 właścicieli cegielni, dekarz, 2 zdunów, 3 malarzy, szklarz, 2 rzeźbiarzy, fabrykant cementu, 2 zegarmistrzów, mistrz kominiarski, studniarz, budowniczy młynów, drukarz, introligator, księgarz, kupiec handlujący papierem, 4 fryzjerów, fotograf, ogrodnik, spedytor, 2 stróżów nocnych i grabarzy, 25 rolników, 64 urzędników, 337 zatrudnionych w hucie (wśród nich 275 robotników), 162 pozostałych robotników i robotnic. Porównanie z rokiem 1820 ukazuje daleko idące zmiany warunków zarobkowania w przeciągu wieku. W czasach nowożytnych powstała w Przemkowie także drukarnia. Od 1857 roku ukazywała się w Przemkowie gazeta miejscowa - Tygodnik Przemkowski („Primkenauer Wochenblatt”). Przez wiele lat ukazywał się on raz w tygodniu i był drukowany poza miastem, przeważnie w Głogowie. W 1894 roku w samym Przemkowie urządzono drukarnię i od 1895 roku Tygodnik Przemkowski drukowano tutaj. Od 1905 roku ukazuje się on dwa razy w tygodniu (Szprotawa posiada gazetę miejscową od 1839 roku). Jako przemysłowe przedsiębiorstwa naszej okolicy z najnowszych czasów są wymieniane: tartak parowy na Wilkocinie i spółka eksploatacji rudy darniowej „Czerwona ziemia” między Piotrowicami, Karpiami i kolonią Forsthäuser. Wydobywa się tutaj na łąkach na obrzeżach bagien około 700 000 m żelazistej ziemi z głębokości przeciętnie 2 metrów pod warstwą orną gleby. Zawartość żelaza wynosi 33 - 35 %. Ponieważ tutejsza huta nie nastawiła się na eksploatację tej „czerwonej ziemi” transportuje się ją po części na Górny Śląsk, a po części za granicę. Żelazista ziemia jest cenna nie tylko dla pozyskiwania żelaza, ale także wykorzystywana do oczyszczania gazu świetlnego.

3. Sprawy stowarzyszeń.

Szczególnym znakiem czasów nowożytnych jest wielkie parcie na tworzenie stowarzyszeń. Zaostrzająca się coraz bardziej walka o byt zmusiła do współpracy różne grupy zawodowe. Inne stowarzyszenia powstały z coraz bardziej nagląco wyłaniającego się żądania za mocniejszym zaakcentowaniem ćwiczeń gimnastycznych (gimnastyka, sport). Niektóre stowarzyszenia utworzono z czysto duchowych zainteresowań; u kilku mogło to też być spowodowane tylko samym parciem za przyjemnością tworzenia. Okres po rewolucji z 1918 roku przyniósł nam potem kilka partyjno - politycznych stowarzyszeń wyborczych. Przemków posiada dzisiaj znacznie więcej niż 30 stowarzyszeń (w 1848 roku poza cechem rzemieślniczym były tylko 2 stowarzyszenia). Gdy pominie się zrzeszenia gospodarcze i partyjno - polityczne stowarzyszenia, to jako szczególnie godne wspomnienia okażą się: stare bractwo strzeleckie, powstały po 1871 roku związek żołnierzy i stowarzyszenie gimnastyczne. Zostało ono założone w 1885 roku przez ówczesnego burmistrza Wackwitza16, jednak dopiero od roku 1898 zaczęło energicznie działać. Za miejsce ćwiczeń gimnastycznych w lecie używano tak zwanego starego boiska za ulicą Töpferstraße (ulicą Garncarską) na wschód od starego ewangelickiego cmentarza, w zimie sali pewnej gospody (od roku 1901 nowowybudowanej sali gospody „Goldenen Frieden”). W 1905 roku nastąpiło nabycie własnego boiska i budowy własnej sali gimnastycznej. Teraz stowarzyszenie szybko się rozwinęło. Hartowi ciała służą poza tym licznie powstałe w ostatnich latach zrzeszenia sportowe. Jako służąca dobru powszechnemu organizacja wymieniana jest także ochotnicza straż pożarna (istniejąca od 1901 roku) wraz z obowiązkową strażą pożarną (od 1907 roku). Pielęgnowaniu śpiewu służą: stare, męskie towarzystwo śpiewacze i chóry kościelne. Gdy także istnienie tak licznych stowarzyszeń z jednej strony jest miłym znakiem pielęgnowania ducha zbiorowości, to z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że ich istnienie doprowadziło do nadmiaru imprez dla przyjemności.

SUPLEMENT

Legendy i opowieści naszych stron rodzinnych.

1. Herb miasta Przemkowa.

Przemkowski herb miasta został ustalony według herbarza miast śląskich ze Zgorzelca i przez królewski urząd herolda. Herb pochodzi z czasów, gdy posiadłości Przemkowa posiadali hrabiowie von Proskau (1670 - 1737). Ukazuje on biały zamek z czterema zaostrzonymi wieżami i jedną środkową, tylko zwieńczoną blankami szeroką wieżą z bramą na niebieskim polu, która u góry jest zamknięta przez ustalony dla herbów miast wieniec z muru z trzema wieżami. Przed wejściem do bramy w wieży stoi tarcza herbowa hrabiego von Proskau; ukazuje ona kroczącego na zielonej ziemi czerwonego jelenia na podzielonym w poprzek złoto - czarnym polu. Z tą herbową tarczą wiąże się następująca legenda: Gdy ongiś bydło z miasta wypasane było w lesie, przyłączył się do niego jeleń (lub łoś). Następnie z bydłem został popędzony do miasta, gdzie został całkowicie oswojony.

2. O dzikim myśliwym.

Jeszcze przed 75 laty w naszej okolicy żyła legenda o dzikim myśliwym, za którego strefę działania wyobrażano sobie las „Oberwald” (teraz park). Starzy mieszkańcy wioski Łężce opowiadali np. o tym swoim dzieciom: „dzisiaj była znów straszna, wietrzna noc. Gdy ojciec około północy wyglądał przez okno, ponieważ tak bardzo huczało, wówczas zobaczył on na bagnach w świetle księżyca pędzącego miedzą na swoim ognistym rumaku dzikiego myśliwego. Za nim pędziły wszystkie konie i psy naszych miejscowości. Biada temu, kto tam na dworze spotka tego jeźdźca i tą dziką gonitwę! Gdy dzisiaj rano ojciec poszedł do naszej stajni, zobaczył tam całkowicie mokre od tej gonitwy konie, zmęczone i niezdatne do pracy” (według wierzeń germańskich za opiekuna miedzy uchodził Wodan. Karał on złoczyńcę, który nocą potajemnie przestawiał kamień graniczny, urywając mu głowę lub ukręcając kark).

3. O starym zamku.

Zameczek myśliwski wybudowany przez księcia Przemka z Głogowa, założyciela Przemkowa miał stać na położonej w zachodnim końcu parku górze zamkowej (Burgberg). Pewien stary mieszkaniec Przemkowa twierdzi, że widział tam jeszcze kawałki cegieł. Opowiada on, że jego rodzice mieli znaleźć tam także jeszcze pozostałości murów. Dziś po tej starej budowli zaginął jakikolwiek ślad. Bezowocnie przebiegły także poszukiwania wykopaliskowe. Od tego starego zamku przez park miał prowadzić podziemny korytarz do później wybudowanego zamku, który stał na miejscu dzisiejszej budowli zamkowej. Gdy po 1853 roku książęta ze Szlezwika - Holsztynu przebudowywali i rozbudowywali zamek, korytarz ten miał być znów znaleziony. Ponieważ jednak do tego zapadniętego korytarza możnaby wejść tylko z narażeniem życia, książę miał kazać zamurować wejście do niego.

4. O mostach szwedzkich (strona 33).